|
Сиз окюнменъиз, Саният!
Юк машинасы чешме огюнде токътады. Мыйыгъы сигар тютюнинден сараргъан эсли къумыкъ чёкюрли пармагъыны пенджереден тышары узатып, деренинъ обир якъында, къаршы маалледе, сельбилер алтында пусып тургъан ешиль дамлы эвни косьтерди.
— Маариф шубеси анда,— деди.
Кабинадан ерге яш йигит тюшти. Машина къар узеринде орьнекли излер къалдырып, Къунзакъ бетке джонеди.
Къою бензин тютюни даркъагъан сонъ, ёлджу этрафына козь этти. Устюндеки шертли галифеге та узакъта, Темирхан шурадаки къуру ёлда къонгъан тозны эли иле енгильден къакъып, ташлады. Мавы къаснакълы шапкасыны чыкъарып, картузы устюне бир уфюрди, текрар башына кийди. Неает, сол билегине асылы шинелининъ этегине узун къонучлы чызмаларыны тез-тез сюртерек, сельбилерге таба кетти. Галифе де, шинель де... чызмаларнынъ озьлери де саибине хызмет этеяткъанлары тек бир йыл дегиллиги сезильмекте. Ёлджу дереге энип, къаршыдаки байыр тёпесине котерильгендже, ешиль дамлы эвни эки кере джойды — эки кере тапты. О — джами экен. Пенджерелернинъ джамлары сыныкъ. Дывар ташларыны ёсун бийлеген. Озю ишлей. Шимди джемаат намаздан чыкъмакъта. Демек, бугунь джума. Ёлджугъа керек бина исе, джамининъ артында. О себептен, къабургъадаки къыйыш аралыкъкъа бурулды. Хам туладан къалангъан ве тыштан сывалмагъан эв янында тургъан къара антерли, къара шаллы къадын, ёлджунынъ; «район маариф идареси шумы?» деген русча суалине лезгиндже джевап берди. Ёлджу бир шей анъламады. Босагъадан ичери атлады. Стол башында ири кевдели киши, буруныны джарты папка ичине тыкъкъан, нелердир эджелеп окъумакъта. Кишининъ наллы чызмаларынынъ гурьсюльдисинден сескенип, башыны котерди.
— Селям алейким! — деди мусафир онъа. Умаханов сиз оласынъызмы?
Киши еринден къалкъты. Столнынъ янашасына чекильди, элесленип бакъты.
— Эбет! — деди киши. — Онынъ озюм.
Мусафирнинъ штанынынъ къырмызы шертлерине джылп-джылп бакъты. Озюне узатылгъан, Маариф комиссарлыгъы кягъытыны элине алгъан сонъ, текрар стол башына кечти. Кягъытны онълы-соллы чевире берип, окъуй башлады. Мусафирге: отурынъыз! — демеге унутты. Мусафир озь тешеббюси иле, учь аякълы курсюнинъ четине янбашынынъ ярысыны къойды. Умаханов, кягъытны эки дефа окъуп чыкъкъан сонъ, стол узерине быракъты, чекмедже ичинден къара, бурюшик тютюн табагъы чыкъарып, авучы ичинде уфатты. Столы устюне тёшели газетадан бир парча къопарып, сигар ясады. Кибрит иле тутандырмагъа тедарикленген вакъытта текрар банаки кягъыткъа эгильди.
— Рус тилинденми? — деп сорады о. Кибритни чертти.
— Комиссарлыкъта ойле дедилер. Ама, истесенъиз... химия олсун. Фаркъы ёкъ.
Кибрит янып битти. Атеш мудирнинъ пармакъларыны якъты, гъалиба, кибрит чёпчигини тез-тез ерге быракъты.
— Хаскентке кетеджексинъиз! — деди Умаханов онъа. — Бугунь энди кеч. Ёл хавфлы. Ярын сабалеин... — Турды, пенджереден ёлгъа къычырды: — Хатиджат! Къайдасынъ?
Къапу аралыкъланды. Къара антерли къадыннынъ яры бети корюнди. Мудир онъа, комиссарлыкътан кельген кягъытны узатты.
— Магомедовкъа яз. Муаллимни... Э! Адынъыз не эди? Афу этинъиз! — Кягъытнынъ устюнде енъи оджанынъ адыны къыдыра башлады. — А! Фарух Керимов. — Козьлеринен мусафирге ишарет этти. — Керимовны ерлештирсин. Ашайт, ятакъ... ве саире иле темин этсин! Анъладынъмы?
Къадын сол элини ичери сокъып, кягъытны пармакъларынынъ уджлары иле илиндирип алды. Къапуны давушсыз къапатты.
— Бизим эвде къонынъыз! — деди Умаханов енъи муаллимге. Эки элини белининъ эки якъына тиреп, чызмаларынынъ окчелери устюнде тёпеге котерильди, бир нефес турды, сонъ аякъларыны ашагъы эндирди. Бу арекетини эки-учь кере текрарлады. Мусафир, мудирнинъ кобеги устюндеки узун къанджалгъа ве сагъ янбашы устюндеки тапанджагъа козь этерек, шубэде къалды: «мен, акъикъатен, маариф шубэсиндемми... адашмадыммы аджеба?» — деп тюшюнди. Эвге даъвет этилювини незакет тертибинде айтылгъан сёзлер деп бильди.
— Тешеккюр! — деди о. Кевдесини текяран ашагъы эгильтип алды. — Мен ёргъуным. Дагълылар Эвинде геджелей билем.
Мусафир бойле деген сонъ, мудир озь теклифинде чокъ исрар этмеди. Керимов Темир-Хан Шурадан бу якъта, дагълар, озенлер боюнда узангъан киринтили-чыкъынтылы ёлда машина устюнде о къадар эзгеленди ки, тёшекке яттыгъы такъдирде биле, юкълап оладжагъына шубэленип, аякъкъа къалкъты, бу арада къадын кирди, стол узерине, машинкада басылгъан штамплы кягъыт къойды. Умаханов окъуп отурмай, имза этип, енъи муаллимнинъ элине туттырды. О, бойле кягъытларны чокъ корьгенге бенъзей. Мундериджесини эзберден биле.
— Магомедовнынъ озюне беринъиз! — деп тенбиледи маариф мудири Фарухны, о, эписини япар,— сонъ ири авучынен енъи муаллимнинъ элини сыкъты. Ойле Ки, пармакълары бир-бирине япышып къалды, бугъумлары шытырдадылар. — Ишинъизде мувафакъиет истейим!
— Эвалла! — деди Фарух. Акъылына кельген сёзю тек шу олды.
Аралыкькъа чыкъты. Джами бетке айлангъанда, пенджереден Умаханов къычырды.
— Саба бир озюнъиз кетменъиз! — деди о, Керимовкъа. — Киши келеджек.
Дагълылар Эви бир одалыкъ эди. Бир ода ве бир де кучюк клер. Клернинъ тюбю топракъ. Кошеде сув иле толу чапчакъ тура. Янашасында бош къопкъа. Ичеридеки оданынъ тюбю тахта. Тёрде эски тешеклер, ястыкълар. Донам тек шу. Къапулар артынадже ачыкъ. Кимсе ёкъ.
Мусафирнинъ къурсагъы ач. Бир парча лаваш, бир чанакъ къатыкъ тапып ашаса, фена олмайджакъ. Лякин къайда? Насыл? Кооператив тюкяны чокътан къапалы. Базар даркъагъан.
Енъи муаллим ичюн шимди энъ муим меселе ятып юкъламакъ. О, шинелини къатлап, башынынъ астына къойды, тёшеме устюне ятты. Башы шинельге тиер-тиймез юкълап къалды.
Саба пенджере къакылды. Фарух башыны котерди. Кимдир эки элини джамгъа тиреген, ичериде биревни къыдырмакъта. Лякин къаранлыкъта кимсени корюп оламай. Не ичериде, не де тышарыда.
— Хаскентла муаллимла... — къычырды о, неает. — Мектебла муаллимла!
Хаскент... муаллим? Токъта! Шимдичик! Фарух къалкъты. Шинелини омузына атты. Тышары чыкъмакъ керек. Ерде исе аякъ басмагъа ер ёкъ. Оданынъ бир ярысында эркеклер, дигер ярысында къадынлар яталар. Янларында сепетлери, богъчалары. Эркеклернинъ устьлеринде чекменлери, башларында папахлары. Беллериндеки къанджалларыны авучлагъанлары алда, къатты юкъудалар. Бу адамлар мында не вакъыт келип толгъанлар? Фарухнынъ хабери ёкъ. Пек гъафлет юкълагъангъа бенъзей.
Аякъларыны зияде котерип, бош беллеген ерлерге ихтиятле басып, акъырын-акъырын къапугъа догърулмакъта эди, къарт къадын джан аляметинен къычырды. Бу кийик сададан эки-учь эркек уянды, атылып тураракъ къанджалларыны къынларындан чыкъардылар. Керимов токъталды.
— Сизге не олды? — деп сорады о, дагълылардан къымыкъча. — Къаранлыкънынъ козю ёкъ. Аягъым элине тийди, гъалиба... сонъ?..
Эркеклер элесленип, уйкъунчлы козьлерини липильдетип бир талай аякъ устюнде турдылар. Юкъу серсемлиги иле тамакъ йыртып, даргидже бир талай къычырыштылар, сонъ кене тёшеме узерине йыкъылып, сусып къалдылар. Муаллим чыкъты. Азбарда, пенджере тюбюнде, джалоз папахлы киши турмакъта эди. Элинде къыскъа, орьме къамчы, омузында тюфеги.
Селям берди. Азачыкъ джылмайды. Фарухнынъ элини тутып, сыкъты, чокъ саллап турды. Сонъ озюне таба чекти... пешинден юрмек кереклигини ишмар иле анълатты.
Ашагъыда, дере ичинде, дегирмен янындаки курюч терегине эки ат багълы эди. Бири юксек аякълы... тыгъыз беденли. Дигери азачыкъ кичкене къияфетли. Манълайында узун къашкъасы бар. Экиси де эгерли.
Киши атларны чезди. Къашкъанынъ джюгенини муаллимге туттырды.
— Бу не? — деди Керимов акъаретленип. — Къатырмы?
Дагълы кулюмсиремек истеди, лякин Фарухнынъ чехресиндеки джиддиетни сезип, онъа аркъасыны чевирди, атына агъызлыкъ къоювгъа тутунды.
— Ничюн къатыр олсун? — деди о,— Атеш. Балабаны, аксине, къалпазан.
Даргидже ве къумыкъча сёзлер тапыштырып, буны анълатты. Ондан сонъ джюгенининъ къайышыны сол элинен къыскъа этип тутты, азачыкъ кери чекильди, атнынъ аркъасына сычрамагъа тедарикленгенде, дегирмен беттен кучьлю сув гурюльтиси ичинден насылдыр адам сеси ишитип, токъталды. Этрафкъа козь этти. Таныш киши корюнмей. Сес текрарланды.
— Иль-я-ас! — деп къычырды кимдир.
Дагълы атынынъ джюгенинден тутып, дегирменге таба юрди. Муаллим де пешинден кетти. Джевиз тереги алтында эки копчекли огюз арабада мысырбогъдай чувалы устюнде отургъан къыз енгильден сычрап ерге тюшти.
— Ялварам санъа! — деди о, дагълынынъ огюни кестирип. — Башкъа чаре олмады. Бабам яйляда. — Лякин аркъасындан ят киши келеяткъаныны эслеген сонъ, башындаки явлугъыны чекип, юзюни орьтти... тек козьлери ачыкъ къалдылар. Хош, назик давушы иле йигитке бир шейлер даа анълатты, бир шейлер даа исбат этти озю, явлукъ астындан къач дефа Керимовкъа гизлиден козь этти.
Къыз не айтты? Дагълы не джевап берди? Фарух анъламады, чюнки лакъырды дарги тилинде олып кечти. Сонъра, йигит атыны кери чевирди, бир секирди, лыкъ этип эгер устюне тюшти. Аягъы зенгиге токъунмады. Фарух шинелини эгерге багъламакъ истеди, ёлдашы башыны терсине саллады. «Устюнъе кий!» деди. Керимов таби олды. Чюнки эгернинъ озю кичкене ве ортасы зияде батыкъ. Шинель багъламагъа ери ёкъ. Бойле эгер тек дагълыларда ола.
Керимов аягъыны зенгиге узаткъан арада йигитнинъ къаралтысы кесильди. Муаллимнинъ аты да чыдаялмады, кевдесини азачыкъ огге берип, арт аякъларыны керип, еринден къопты. Таш копюрге якъынлагъанда Фарух дагълыны озып кечти. Араба ёлгъа чыкъкъан сонъ, атынынъ юрюшини зорнен явашлата бильди. Экиси ян-янаша кеттилер.
— Адынъыз не? — деп сорады мусафир дагълыдан. — Ильясмы?
Дагълы башыны саллады. Саллагъанда, папагъы тельгенди. Къулагъы устюне тайды. Папахнынъ сачакълары астындан муаллимге ешиль козьлер элесленип бакътылар. Дагълы он еди яшларында, хына ренк сачлы, къуру беденли. Папагъы башына ири экенлиги себебинден, эр арекетинде тайгъалай бермекте. Керимов шимди сезди.
— Огюз арабадаки къыз ким эди? — деп сорады о, Ильястан.
— Саният... — деп джевап берди Ильяс. — Бизим авулдан. Анасынен ун чектирмеге кельген. Мектепте окъуй.
— Сенден не истей?
— Бабанъа айт, мени сёгмесин... дей. Бугунь дерске ^баралмайджакъ.
— Бабанъ ким? Оджамы? — деп сорады Фарух.
— Мектеп мудири,— деп джевап берди огълан.
— Сени Лавашагъа ким йиберди?
— Крестком.
Крестком? О, не демек? Муаллим сорамагъа чекинди. Чюнки йигит оны эп-бир анълатып оламайджакъ. Къумыкъ тилини пек заиф биле. Даргиджеге, аварджа къарыштырып сёйлене.
— Ат устюнде яхшы отурасынъыз! — деди Ильяс муаллимге, къоллары иле ишарет этип. — Къайдан огрендинъиз?
— Мен казаклар полкында хызмет эттим. — Керимов ишарет пармагъы иле башындаки шапкасыны косьтерди. — Атлы аскер эдим.
Яш, сагълам Фарух, бойледже, дагълынынъ огюнде текяран фодыланып алды.
— Шпорларынъыз къайда?
— Къыргъыз-кулакъта къалдылар,— деди сабыкъ казак. — Орта Асияда ойле къышлакъ бар. Къалмадылар... оларны баракта хырсызладылар.
— Языкъ... — деди Ильяс,— Демир парчаларыны хырсызлагъанда не чыкъа экен?
— Алла бильсин...
Бир талай вакъыт учурым четинден юрдилер. Сонъ ёл энъишледи. Атлар акъырын-акъырын ашагъы энер экенлер, ог аякъларынынъ куреклери де юкъары котерильди, де ашагъы эндилер. Котерильген сайын асттан балдырларгъа тирелип-тирелип алдылар. Гурьдели озенчиктен кечкенде, атлар сув ичмек истедилер. Ильяс ичиртмеди. Чюнки терли эдилер.
Къыр тёпесине котерильген сонъ, дагълы тизлери иле атынынъ къабургъаларыны азачыкъ къысты, ат арт аякъларына тирелип, бирден кийип алды. Фарух онынъ пешинден кетти. Ильяс акълы экен. Бу уфакъ мучели атчыкъ ойле арарет иле ювурды ки, Керимов деръал ёлдашыны озып кечти. Хайли вакъыттан сонъ, айланып кери бакъса... огълан узакъта, тоз-думан ичинде. Атны токътатайыммы экен? — деп тюшюнди Фарух, сонъра бу фикирден вазкечти. Ёл аткъа пек таныш, ювурып, озюни бир косьтермек истей.
Тезден огде авул корюнди. Онынъ четине келип еткен сонъ, Керимов дёгюне-чекише атынынъ юрюшини сакинлетти.
— Бу Хаскент,— деп къычырды Ильяс аркъадан,— бабам сизни беклейдир. Тюневин акъшам Умаханов кресткомгъа телефон эткен.
— Авулда телефон бармы?
Ильяс муаллимнинъ суалине джевап оларакъ, башыны къакъытты. Сонъ изаат берди.
— Авулда дегиль... — деди о, кулюмсиреп. — Гуниб иле алякъа ёлунда. Биз ортада... онъа илишип алдыкъ. Къомшу авулларда телефон ёкъ.
Хаскент тик байыр къабургъасында буюк авул. Эвлери бир-бири устюнде. Бирининъ азбары — дигерининъ дамы. Къапу ве пенджерелер дереге бакъалар. Деренинъ о бир якъында юксек къая. Тёпеси булутлар ичинде.
Эвлерден дам тёпелерине кишилер ювурып чыкъа башладылар. Эркеклер, къадынлар, бала-чала. Эписи муаллимни корьмек истей. Атлар энди топракъ ёл иле авул бою кетелер. Эки якъта таш исарлар. Устьлерине кесек-кесек тувар тезеги япыштырылгъан.
— Эвеля кресткомгъа кирмек керек,— деп тенбиледи муаллимни Ильяс. — Реиснинъ эмири ойле.
— Крестком? О, не дегени? — сабыры тюкенип сорады Фарух.
— Дагълылар комитети,— деди огълан. — Эр авулда крестком бар. Эалининъ ишинен мешгъуль.
Кимер азбарларнынъ къапулары ачыкъ. Ичериден къоюнлар, бузавлар корюнип къалалар. Аралыкълар башында чызмаларынынъ окчелерине чекелеп, аркъаларыны дываргъа таяп отургъан акъ сакъаллы къартлар Керимовкъа элесленип бакъалар.
Энъишче кельген, ярым даире шекилли мейданнынъ четинде Ильяс аттан тюшти.
— Кельдик,— деди о.
Муаллимнинъ атыны джюгенинден тартып, токътатты. Экисини де азбарнынъ къазыгъына багълады. Тобан къарышыкъ балчыкънен сывавлы, алчакъ эвнинъ къапусы огюнде яш киши турмакъта эди. Башында шлем. Белинде къанджал ве пыштав. О, агъызындаки сигарны ерге быракъып, окчеси иле басып эзди, мыйыгъыны сыйпап уджларыны бурды, сонъ илери атлады.
— Салам, муаллим! — деди о Керимовкъа. Якъын келип, онынъ элини тутты, бас этип сыкъты. Ильяс онъа даргидже бир шейлер айтты. Шлемли киши кулюмсиреди. — Хош кельдинъ! — деди мусафирге къумыкъча. Сонъ эли иле идарени косьтерди. — Буюрынъыз! — Фарухнынъ къолтугъындан тутып, ичери кирсетти. Озю, къырмызы сатин иле орьтюли стол башына кечти. Керимов ортада, аякъ устюнде къалды.
— Мен Дагълылар Комитетининъ реиси... Къасым Меджидов олам,— деди шлемли киши. — Афу этинъиз, сизинъ...
Муаллим адыны айтты.
Дывар янында курсюлер устюнде отургъан къартлар бири-бирлерине бакъыштылар. Отургъанларнынъ эписинден эсли бир адам кевдесини догърултты, сагъ эли иле къанджалынынъ сапыны авучлап, реистен даргидже нелердир сорады. Рейс джевап берген сонъ, къарт еринден къалкъты.
— Юрюнъиз... — деди о, Керимовкъа къумыкъ тилинде ве башынынъ арекетинен къапуны косьтерди,— меним пешимден!
Къартнынъ башында джалоз папах. Устюнде тон. Тоннынъ енълери омузлардан кенъ, ашагъы кеткен сайын тарлаша, аякъларынынъ тобукъларына еткен уджлары балта сапы зорнен сыгъа биледжек киби тар. Къарт тургъан сонъ дигерлери де къалкътылар. Буларнынъ устьлериндеки кийимлери чешит. Алты акъ сакъаллы киши ве бир де яш муаллим... тышары чыкътылар. Тонлы къарт... — эали онъа Ата Махмуд Дей — араба ёл бою бираз ашагъы юрди, сонъ эчки сокъагъына тюшип, юксек къыргъа тырмаша башладылар. Адамлар онынъ пешинден кеттилер. Къыр гъает тик ве юксек. Сокъакъ тар. Ян-янаша юрмек мумкюн дегиль. Бири-бирлери артындан адымладылар. Энъ артта Фарух. Кимсе-кимсенен лакъырды этмей, чюнки нефес алмасы агъыр. Юкъары котерильген сайын юрмеси къыйынлаша. Сексен-сексен беш яшында дагълыларнынъ ич бириси, бир кере де олса, токътап раатланмагъа ниетленгени сезильмеди. Кете бердилер. Тёпеге чикъкъан сонъ, сокъакъ къырнынъ аркъасына саркъты. Къартлар эништен тюштилер. Сокъакъ эски мезарлыкъ ичине кирген сонъ, битти. Бу — эчки сокъагъы дегиль... мезарлыкъкъа мевталарны алып баргъан адамларнынъ аякълары иле ясалгъан ёл экен. Ама авулда адамлар пек сийрек вефат эткенлеринден себеп, мезарлыкъкъа сийрек барыла, ёлгъа адам аягъы аз баса, шай этип, отлар осе, ёл къапалаз берген.
Къарт токътады. Этрафында адамлар топланып, алкъа олгъан сонъ, пармагъы иле къабыр устюндеки сарыкълы баш ташны косьтерди.
— Окъу... не язылгъан? — деди о Керимовкъа.
Керимов, мермер узеринде араб арифлери иле язылы сёзлерни ачыкъ-айдын аэнк иле бир хатасыз окъуды. Озю бир шей анъламады. Этрафында тургъан кичкене бетли, ихтияр адамлар беяз, узун къашлары астындан тонлы къарткъа козь этип алдылар... индемедилер.
Тонлы къарт еринден кочьти, мезарлыкънынъ сагъыр кошелерине догъру юрюш этерек, чакъмакъташ къая янында текрар токъталды.
— Окъу! — деди о, Фарухкъа языларны косьтерип.
Муаллим окъуды... «Султан-Али огълу Бекир, 1903-нджи йылда Сибирьден, курек джезасындан къачып кельген Джелиль Шахмырзанынъ элинден шеит кетти» деп язылы эди таш устюнде.
Къартлар муаллимнинъ окъугъаныны дикъкъатле динъледилер. Сонъ озь араларында, не акъкъындадыр, араретли лаф эте башладылар. Лакъырды даргидже дегиль, башкъа тильде эди. Сонъ тонлы къарт мусафирнинъ янына кельди, эли иле аркъасыны таптады.
— Аферин! — деди онъа.
— Бекир ким экен? — деп сорады Фарух къарттан. — Къумыкъмы?
О, башыны терсине саллады.
— Ёкъ... дарги,— деп джевап берди.
— Дарги экен, къабири устюнде ничюн озь тилинде язылмагъан.
Къарт, Керимовнынъ суалини ишитмеген киби, индемей турды. Атьта башыны чевирип биле бакъмады. Эр кес сусты, бекледи. Сонъ индже, заиф сес ишитильди.
— О, девирлерде Дагъстан халкъларынынъ эписи къумыкъ тилинде къонуша... окъуй-яза эдилер. Шимди яшлыкъ рус тилини огрене,— деди къарт ве иляве этти. — Озюнъиз де бизге тиль огретмеге кельдинъиз, дегильми?
— Сиз огренеджегинъизни огренгенсинъиз... — деди муаллим. — Мен балаларны окъутаджагъым.
— Окъут, окъут! — деди Ата-Махмуд, мыйыкъ, астындан кулюмсиреп. — Джаиль къалмасынлар.
Бу сёзлер не маънада айтылды? Фарух фаркъына бармады. Хаскент топрагъына аякъ басар-басмаз онынъ ичюн бойле агъыр сынав... лякин не япсын? О, мында кимсени бильмей. Оны да кимсе бильмей.
Кресткомгъа къайтып кельдилер. Ичериде, курсю узеринде узунджа бетли, осюк сакъаллы киши отурмакъта. Башында юфкъа териден папах. Енъи муаллимни корьген сонъ, яваштан аякъкъа къалкъты, сагъ аягъындан азачыкъ акъсай берип, яваш ве узун адымларле онъа догъру юрюди.
— Мен Абу-Гасан Магомедов олам... — деди о, къумыкъча кескин, ачыкъ давуш иле. — Мектеп мудирим.
— Чокъ хошнутым... — деди Керимов. Элини кокюсине басты.
Магомедов, енъи муаллим иле таныш олгъан сонъ, реиснинъ янына барды. Онъа нелердир сёйледи. Меджидовнынъ юзю агъарды, озю иддетленди, мудирге бир шейлер иза, бир шейлер исбат этмеге тырышты, сол элини пенджере бетке узатып, «Худжамби Мезар, Худжамби мезар...» дегени ишитильди. Сонъ экеви Ата Махмуднынъ янына бардылар. Тонлы къарт мектеп мудирине серт-серт джевап берди. Магомедов исе аст дудагъыны тёпеге зияде котерип кескин сесле сёйленди.
Бу лакъырдылар яш муаллимге яхшы ишитильмеди. Ишитильген олса биле, анълашылмайджакъ эди. Керимов тышары чыкъты. Къазыкъкъа багълы атлар ве... Ильяснынъ озю энди ёкъ. «Ишнинъ башлангъычы худжур,— деп тюшюнди Фарух ичинден. — Сонъу насыл олур, бильмейим». Кресткомнынъ огюнде, ёл боюнда, огге-арткъа юрди. Авулнынъ турушына дикъкъат этти. Тик къырнынъ къабургъасына япышып къалгъан. Къара антерли, беяз шаллы къадынлар, башлары устюнде сураиллери, сувгъа кетелер. Аралыкълар ичинде балалар къаталакъ айландыралар. Байырдан ашагъы ташлы-чукъурлы ёл бою огюз арабасы энмекте. Дагълы огден юрип, бар кучю иле мойсагъа тиреле. Корюле ки, арабаны, огюзлерден зияде, дагълынынъ озю тута. Узакъта, авулнынъ четинде копек авулдай. Керимов бу авулгъа кельди, бунда омюр этеджек.
Ичериден реис чыкъты. Эали оны крестком реиси хызметине эки йыл эвельси сайлагъан. О, Фарухнынъ къолтугъындан тутып, текрар ичери алып кирди.
— Муаллим! — деди реис ифадели давуш иле. — Сиз Магомедовнынъ эвинде яшайджакъсынъыз. — Козьлери иле мудирге ишарет этти. — Анда келишикли ода бар. Эрзакъ меселенъизни озюм бакъарым... ач олмазсынъыз!
— Тешеккюр! — Керимов кевдесини азачыкъ эгильтти.
— Башкъа арзунъыз бармы?
— Ёкъ...
— Олмаса, кеттик!
Кресткомдан эппи узакълашкъан сонъ тик аралыкъ башында мудир мусафирнинъ юзюне айланып бакъты.
— Не къадар кийик джеалет?! — деди о, эеджанлы алда. Ишарет пармагъы иле манълайыны тыкъылдатып косьтерди.
Керимов, сёз не устюнде экенини анъламай, тааджипленип, бакъып турды. Мудир башкъа шей айтмады.
— Хайыр ола? — деди Фарух. — Бирев джанынъызны агъырттымы?
— Менимми? — Магомедов башыны терсине саллады. — Ёкъ. Къартларгъа тааджипленем.
— Ничюн?
— Сизни... енъи оджаны, мезарлыкъкъа алып кетмек, бу не демек? Райком ишитсе, не дер?
— Азапланманъыз! — деди Фарух,— олар меним мусульман экенлигиме шубъэлендилер. Сонъра къаний олдылар.
Магомедов яш муаллимге козьлерининъ къыйыгъындан бакъты-бакъты, кулюмсиреди. «Сиз дагълыны... бильмейсинъиз!» демек истеген киби кельди. Таш исар артында турып, япракъсыз далларыны ёл устюне саркъыткъан дут тереги тюбюнде токътады. Терен нефес алды, сонъ тахта къапуны ачты.
— Буюрынъыз, муаллим! — деди мудир. — Бу бизим эвимиз.
Азбарнынъ тёрюнде, аран огюнде бузав бош къопкъанынъ ичини яламакъта эди. Дирекке ат багълы. Лавашадан Керимовнынъ минип кельген джуйрюги. Этрафта тавукълар доланмакъталар.
Пичен йыгъыны янында Ильяс корюнди.
— Бу меним огълум... — деди Магомедов.
Яш муаллим мудирнинъ сёзлерини такъдир этип, башыны къакъытты. Ичериге кирген сонъ, мудир топракъ тёшемели аятнынъ ахырында къапуны ачты.
— Бу сизинъ оданъыз,— деди Керимовкъа. — Истегенинъиз киби ерлешинъиз!
Озю азбаргъа чыкъты.
Оданынъ асты кийиз иле орьтюли, кошеде балтанен ясалгъан агъач кровать. Устюнде тёшек, ястыкъ, ёргъан... эписи буклю. Оджакъ ичинде янгъан чам агъачларынынъ ялыны улькюн дыварны ярыкъландырмакъта. Бу одада якъын вакъытларда адам яшамагъангъа бенъзей. Пек рутубетли.
Муаллим шинелини ве шапкасыны чыкъарып, кровать устюне къойды. Хайли вакъыт оджакъ ичиндеки атешке козь этип турды. Хаялсырап дегиль... не япаджагъыны бильмейип. Сонъ Ильяс кирди. Фарухны къомшу одагъа алып кетти. Анасы Салихат ельаякъ къадын. Юны Абу-Гасангъа иле къыяс этсенъ, йигирми яш кучюк беллемек мумкюн! Албу исе, ходжасы ондан эки яш буюк экени анълашылды.
Салихат мысырбогъдай унундан хинкал пиширген. Иритильген къуйрукъ ягъына батырып Фарух иле берабер ашадылар. Эв саиби гизлиден мусафирге козь этти — хинкалны бегенеми — ёкъмы? Бильмек истеди. Билип оламады. Сонъ макъсыма ичтилер.
Эртеси куню мудир Керимовны мектепке алып кетти. Авул сокъакъларында февраль рузгяры улумакъта, дагълар къар куртюги астында сусмакъталар.
Таш дыварлы эки къатлы бина... докъуз йыллыкъ мектеп. Мудир Керимовны оджалар иле таныш этти.
— Рус тили дерслери бизде бу йыл къыйынджа олды,— деди о, енъи муаллимге. — Бутюн сыныфларда ишлейджексинъиз! Учюнджиден башлап докъузынджыгъадже! Башкъа чаре ёкъ.
— Эвель рус оджанъыз ким эди? — деп сорады Фарух.
Мудир козьлерини ашагъы эндирди, папагъыны чыкъарып башынынъ тёпесини къашыды. Сачлары макъас иле къыркъылса керек, кертик-кертик эдилер.
— Бир къарт... — деди неает,— секиз ай эвельси кетти.
Магомедов эски муаллим акъкъында ойле первасыз сёйленди ки, о, мектепни ничюн терк эткенини сораштырувгъа зарурет къалмады.
Чанъ къакъылды. Керимов дёрдюнджи сыныфкъа кетти. Енъи оджа къапу ичинде корюнгенде балалар аякъкъа къалкътылар. Керимов русча селям берди. Селямыны русча алдылар.
— Отурынъыз! — деди о, балаларгъа. — Мен кимим, къайсынъыз биле?
— Нушала русла муаллимала... — сыныф бир агъыздан даргидже джевап берди.
— Сиз акълысынъыз, мен рус тили оджасым,— деди Фарух,— лякин манъа рус тилинде джевап бермек керексинъиз!
Ог раледеки орьме сачлы къызчыкъ козьлерини азачыкъ юмып кулюмсиреди. Башкъалар сустылар.
— Язмагъа билесинъизми? — деп сорады муаллим. — Бильгенлер эллерини котерсинлер!
Алты талебе эллерини котердилер. Энъ артта, дывар тюбюндеки раледе отургъан нечар огъланчыкъ аякъкъа къалкъты. Оджа онынъ янына барды.
— Адынъ не?
— Исмаиль.
— Ничюн къалкътынъ? — деп сорады ондан муаллим. — Бир шей айтмакъ истейсинъми?
Бала къызарды, тутукъланды.
— Чыкъ тахтагъа!
О, аякъларыны ерден санки узьмей, сюйреклеп, тахта алдына кельди. Оджагъа къасеветли козьлерини тикледи.
— Адынъны яз!
Бала элиндеки борны тахтанынъ ортасына басты. Баскъан еринде къолу къыбырдамай къалды. Не огге джылышты, не арткъа.
— Яз! Яз! — деди оджа онъа. — Бакъып турма!
Исмаиль бутюн кучю иле боргъа тазикъ берип, ашагъыдан юкъары тюз чызыкъ чызды, чызгъанда, гизлиден кене муаллимге козь этип алды. Бети къызарды, терледи.
— Яз! — деди Керимов текрар.
Талебе чекише-чекише чызыкънынъ янашасында экинджисини чызды ве буны япкъанджа такъаттан кесильди. Элиндеки бор, ниает, ерге тюшип кетти.
— Не олды, Исмаиль? — деп сорады муаллим. — Ничюн язмайсынъ?
Баланынъ къальби толукъты, агълап йиберди.
— Бильмейим... мен бильмейим!
— Нени? Озь адынъны язмагъамы?
Исмаиль къолу иле юзюни орьтти, рухсет алмай, кетип, ерине отурды.
— Ким биле? — деп сорады муаллим дигер талебелерден. — Озюнинъ ве бабасынынъ адыны русча язмагъа ким биле?
Кимсе элини котермеди. Фарух язы тахтасы огюнде бир талай арткъа-огге юрди. Бекледи. Сес-солукъ чыкъмады. Эгилип, ердеки борны алды, Исмаильнинъ ясагъан эки таягъындан бирисининъ ашагъы уджуны дигерининъ юкъары уджу иле бирлештирди. Адынынъ баш арифи асыл олды. Сонъ ахырыны язды.
— Ойле исе, мен бир масал икяе этейим, сиз динъленъиз! — деди Фарух. О, эки кунь эвельси Темир-Хан Шура беттен келеяткъанда, дагъ ичинден эки къашкъыр чыкъып, ёл бою машина артындан чапкъанларыны икяе сёйледи. Буны балалар анълармы экенлер деп япты. Эвеля, сусты, тааджипленип бакъып отурдылар. Сонъра хошланып динъледилер. Атьта кимер ерлеринде эеджанландылар... Кулюшти, яхут къасветлендилер.
— Сизни тутып, ашамадылармы? — деп сорады орьме сачлы къызчыкъ. Бойле демек ичюн чокъ вакъыт русча сёзлер такъыштырып отурды.
Сыныф шахылдап кульди.
— Мен машина устюнде эдим,— деди муаллим. — Къашкъыр сычрады... тёпеге чыкъалмады.
Демек, Керимовнынъ айткъанлары балалар ичюн анълашыла. Онынъ штанынынъ къырмызы шертлерине, якъасындаки дёрт кошели мавы сукно парчаларына козь этип турдылар. Муаллим тахтада озь адыны язды. Балалар оны соза берип, эджелеп окъудылар. Эки-учь дефа текрарлагъан сонъ, дарги адына бенъзетип, айретке кельдилер.
— Дёрдюнджи сыныф... — деди муаллим опькеленип,— сизлер русча адларынъызны язмагъа бильмек керексинъиз.
Бу сёзлерни талебелер анъладылармы — ёкъмы... лякин опькеге иртиджа сезильмеди. Чанъ къакъылды. Керимов, биринджи дерсте артыкъ ниаетине иргенини сезип, талебелерден зияде озю севинди. Бугунь дёрдюнджи сыныфта рус тили дерси кечильгенини журналда къаид этти ве имза чекти.
Коридорда окъув ишлери мудири Али Далгат корюнди. Бир бучукъ саат эвельси енъи оджа онъа такъдим этильген эди. Шимди коридор бойлап кете яткъан Далгат Фарухны корип токъталды.
— Сонъ? Дёрдюнджи насыл? — деп сорады.
— Шифаиден гузеллер,— деди Керимов. — Таърирден зЬаифчалар.
— Захарнынъ озю де, умумен, фена дегиль эди,— деди Далгат. — Тек язувны-чызувны севмей тургъан.
— Захар? О, ким?
— Сабыкъ рус тили оджасы,— деди Али. — Къарт... не вакъыт бакъсанъ, балаларгъа икяелер окъута тургъан.
Мен де бугунь Захаргъа бенъзеген экеним» деп тюшюнди Фарух. — Балаларгъа икяе сёйледим. Эр альде, шимди Далгаткъа раскельгенимнинъ зарары олмады. — Керимовнынъ хатирине бана тахта башында тургъан джурьатсыз Исмаиль кельди. — Далгат акълы.
— Секиз ай ичинде чокъ шей унутылгъан,— деди о, Далгаткъа.
Окъув ишлери мудири индемеди. Керимов коридор бою кетти. Канцеляриягъа кирмеди. Бинанынъ экинджи къатыны бутюнлей айланып чыкъты. Биринджи къатта мешгъулиет ёкълугъыны сезди. Анда сыныкъ ралелер мойса ве къыскъа тёмеклер яталар. Кимер одаларда цемент, ганч къатып къалгъанлар.
Экинджи къаттаки коридор ахырында къапуны ачты. Бирден байыр устюне чыкъты. Балалардан бириси эски легенни ерге къапакълап къойгъан, эллери иле ур патласын думпулдата, талебелер даиреси ортасында докъуз яшларында къыз ве огълан буюк арарет иле ойнайлар. Легенден чыкъкъан давуш къулакъ ичюн пек хош дегиль, ама оюнджынынъ аякъ арекетлери ичюн кяфи. Кичкене къызчыкъ ве огъланчыкъ... сол эллерини кокюслерине къойып, сагъ эллерини юкъары котерип ойнайлар. Бир чифт ойнап ёрулгъан сонъ, дигер чифт чыкъа.
Эр тенефюсте, эр кунь бойле. Леген тапылмаса, тенеке парчасы, яхут фанер тахтасы чалалар. Кимерде юксек сыныфларнынъ балалары курешелер. Оюнгъа ве курешке ойле къызыша, ойле берилип кетелер ки, байырнынъ бир четиндеки учурымдан къуртулып, ашагъы юварланып кеткен вакъытлары ола. Дерске къакъылгъан чанъ къулакъларына кирмей, невбетчи махсус келип оларны чагъырып алып кете.
Экинджи дерс секизинджи сыныфта олды. Мында йигирми бир талебенинъ дёрди — къыз. Огъланларнынъ башларында кенъ тёпели къаракуль къалпакълар. Устьлеринде галифе штан. Аякъларында чызма дегиль — ичиклер. Дёрт къыз огдеки эки раледе отуралар. Башкъа мектеплерде де бойле... Къызлар ог ралелерделер. Шаркъ незакети.
Енъи муаллим сыныф журналы кетирильмесини талап этти. Кевдесининъ ярысы рале устюнде, ярысы авада асылы алда отургъан талебе журналны кетирип, стол узерине, оджанынъ огюне къойды. Фарух джедвельдеки адларны окъуп, эр кесни аякъкъа турсатып, таныш олды. Джедвельде биринджи адны окъугъанда ог раледе гуль чехрели, юксек къыз аякъкъа къалкъты. Саният Багадаева... онынъ назары муаллимнинъ козьлерине илишти, къыз утансырап, башыны ашагъы эгильтти. Бу ким? Бу кибар бакъышлы, эсрарлы козьлерни Фарух корьген эди... къайда корьген эди аджеба? Дегирмен янында, огюз арабасы устюнде дегильми?
Юреги тепинип алды.
— Синтаксистен не кечтинъиз? — деди о, сыныфкъа. Шай... кимсеге мураджаат этмей сорады. — Неде токътагъан эдинъиз?
— Саде джумле не демек... оны таълиль эткен эдик,— деди Саният ачыкъ, кучьлю давуш иле. — Ондан сонъра, эки баш аъзалы джумле.
— Битиргенми эдинъиз?
— Ёкъ,— деди невбетчи огълан.
— Ничюн ёкъ дейсинъ? — Къыз козьлери устюне тюшкен мавы орьнекли беяз явлугъынынъ уджуны юкъары котерди, бир топ сачы сол козю устюне тюшти, элининъ дюльбер арекети иле оны азачыкъ четке чекти. — Саде джумлени битирген... муреккеп джумлеге кечкен эдик. Менде эписи язылы.
— Дефтеринъизни косьтеринъиз! — деди онъа Керимов.
Къыз тифтикли, индже дефтерни оджагъа узатты. Узатаяткъан вакъытта кумюш билезлиги йылтырады. Бу муаллимнинъ назарындан къуртулмады. Дефтерни алды, къарыштырып бакъты. Сарф-нау акъкъында къаиделер. Сонъки саифеде: «муреккеп джумле акъкъында умумий малюмат» козюне чарпты.
— Я эдебияттан? — деп сорады Керимов. — Не кечтинъиз?
— Революциой романтизм,— деди Саният.
— Декабристлер,— невбетчи иляве этти.
«Токъта сен... — деди Керимов бу ерде озь-озюне. — Меним суаллериме джевапны ничюн ялынъыз эки талебе бермекте? Я башкъалары?»
Саният Багадаева! Сиз отурынъыз! — деди къызгъа.
Муаллим текрар джедвельге бакъып, невбетий адны окъуды.
— Мансур Нарцаев.
Кучюк бетли, чокюк талебе аякъкъа турды.
— Декабрист языджылардан кимлерни билесинъиз?
Талебе козьлерини ашагъы эндирди. Тюшюнди. Захарнынъ ярым йыл эвельси айткъан шейлерини хатырлады.
— Рылеев, Бестужев... — деди Мансур.
— Даа?
— Одоевский, Кохельбехер... — бу энь арттаки сырадан ишитильди.
— Даа?
Сыныф сусты... тюшюнди. Башкъа ад айтып оламады.
— Яхшы,— деди муаллим. — Етерлик.
Керимов севинди. Талебелер мектепте вакъытны бош кечирмегенлер. Барсын, кечильген илимни талебелернинъ эписи яхшы бильмесин... дерсни къыйын менимсеген талебелер даима ве эр ерде олалар. Ама кечильген дерслерни догъру анълап, зеинде къалдыргъанлар барлар. Бу ери муим.
— Сизге бир риджам бар,— деди оджа талебелерге. Олар элеслендилер. — Дерс вакъытында папахларынъызны чыкъарып отурынъыз!
Фарух бойле деп етиштирмеди, талебелер къалпакъларыны чыкъарып, ралелер устюне къойдылар. Къалпакълар ири эдилер, сыныф ичинде гуя къырлар асыл олдылар, талебелер къалпакълар артында корюнмей къалдылар.
Ралелерни къалпакълар ишгъаль этеджек олсалар, талебелер дефтерлерини не ерге къойып, насыл язаджакълар? Лякин бу меселе мында дегиль, директорнынъ кабинетинде аль олунмакъ керек.
Тенефюс маалинде Фарух оджалар одасына кирди. Мында тютюн чокъ ичильген. Думан ичинде кишилер зорнен сечильмекте. Чам агъачлары чатлап-чатлап яналар. Собанынъ къабургъасы къызаргъан.
— Насыл? Балалардан бир шей чыкъаджакъмы? — деп сорады Керимовтан небатат оджасы. — Захар оларнен алты йыл огърашты.
— Къайда о, шимди? Захар?
— Къомшу авулда.
— Мындан ничюн кетти?
Небатат оджасы омузларыны къысты. Чубугъыны бир къач кере шыркъылдаткъан, атеши корюнген сонъ, башыны котерди.
— Магомедовтан соранъыз! — деди Керимовкъа. — Биз уфакъ адамлармыз!
Дерслер биткен сонъ, мудир эвге Керимов иле берабер къайтты. Авул устюне саркъыкъ къая башында рузгяр улуй. Тереклер ель астында букулелер, догърулалар. Табиат баарьни беклей. О, исе тез келеджекке бенъземей. Магомедов юксек, кенъ адам, озюнинъ яшындан эсли корюне. Сакъалыны сийрек тыраш эте. Сачларыны сыкъ къыркътыра, сакъалы эки-учь кунь оськен сонъ, саибини къарт косьтере. О ёл боюнда лакъырды этмеди. Фарух да индемеди. Эвге кельген сонъ, озь одасына кирди, оданы танып оламады... пенджересине ешиль перде тутулгъан. Кровать устюнде къоюн юнюнден енъи, къалын тёшек. Оджакъ дувулдап яна, тосат-тосат ерге къор парчалары тюшелер. Эв ичинде бир хош къокъу бар. Неден аджеба? Янаяткъан одунларданмы? Рутубетли топракъ полданмы? Фарух, неает, фаркъына барды. Дыварлар енъиден сыланылгъан. Киреч къуруй. Онынъ къокъусы. Тааджипли шей. Буларны... бу ишлернинъ эписини ким япты?
Керимов шинелини дывардаки чюйге ильди. Чызмаларыны чыкъармагъа ниетленгенде, къапу къакъылды. Фарух аркъасына чевирилип етиштиралмады, ачылды.
— Сизни бабам чагъыра,— деди Ильяс.
— Шимди... — оджа кийиз устюне отурды. Бирининъ окчесини, дигерининъ аркъалыгъына тиреп, чызмаларыны чыкъарды. Аякъкъа къалкъаяткъанда, къапу аралыкъланды, огюне пат-пут эки папуч тюшти. Къапу деръал япылды. Яш муаллим кетти. Абу-Гасан агъанынъ устюнде узун камзол, белинде кумюш капаралы, сачакълы тар къушакъ. Полда миндер устюнде аркъасыны дываргъа таяп отурмакъта.
— Буюр, муаллим! — деди Магомедов оджагъа, янашасындан ер косьтерип. — Отур!
— Эвалла! — муаллим сагъ элини кокюси устюне къойып, азачыкъ эгильди, сонъ ерге, оджанынъ къаршысында отурды. — Меним дурагъыма буюк зийнет берильген... бу Салихат-ханумнынъ иши олмалы, ойле дегильми?
— Шубэсиз... — деди Абу-Гасан агъа. — Къатын бугунь яхшы хызмет эткен.
Салихат оджакъ башында чанакъларгъа аш бошатмакъта эди, лаф озю акъкъында экенини анълап, башыны котерди.
— Сагъ олунъыз, Салихат ханым! — деди Керимов онъа. — Одагъа кирдим... айретте къалдым. Танымакънынъ чареси ёкъ. Ойле гузель олгъан!
Салихат тек кулюмсиреди. Индемеди. Фарухнынъ тешеккюрине джевап ичюн келишикли сёз тапалмады. Чюнки шаркънынъ озюнде ойле халкъ сёзю олса-олса бир яхут эки дане. Салихат оларны бильмей. О, кийиз устюне ягъбез тёшеди. Аш кетирип къойды. Бакъыр чанакъларнынъ бири ичинде эт кесеклери, дигерлеринде — эт сувы. Эттен чыкъкъан був этрафкъа даркъады, оданы къыздырды, хош къокъугъа толдырды. Эв саиби лаваш къопарып эр кеске экишер кесек узатты, сонъ агъач къашыкъларнен эт сувы ичильди. Эт къолнен алынып ашалды. Эт лезетли, лякин тазе дегиль, къач айлар эвельси союлгъан къоюннынъ эти. Ыскъа тутулгъан.
Аш ашалгъан, бираз лакъырды этильген сонъ, Магомедов софагъа чыкъты. Тезден кене кирди. Элинде узун бардакъ. Оны дывар янында къойды, озю отурды. Салихатнынъ элинден топракъ мешребени алып, ичине макъсыма толдырды, къуруна берип ичти. Сонъра сол енъининъ уджу иле мыйыгъыны сильди. Мешребени текрар толдурып, Ильяскъа узатты. О, ичкен сонъ къарысына къойып берди. Та, сонъунда мешребени муаллимнинъ авучынынъ ичине тыкъты. Адет ойле экен. Эвеля эв саиби ичмек, сонъра мешребе сагъ къолдан даире бою юрмек керек.
— Ичинъиз, муаллим! — деди Керимовкъа эв саиби.
Сеси иътираз къабул этмез киби ачыкъ-къатты янъгъырады. Макъсыманы иче биледжекми? Бу хусуста тюшюнмеди. Даргиде макъсыма ичюв буюк аньане. Къайсы эвге кирсенъ — балабан чапчакъ толу макъсыма.
Мешребе бир даире ясагъан сонъ, Ильяс турып кетти. Салихат оджакъ башында чанакъ-чёльмек ювмагъа тутунды. Абу-Гасан агъа мешребени толдыра берди. Озю ичти... мусафирге ичиртти. Башлар яваш-яваш думанланды.
— Ишитесинъизми? — деди эв саиби, сусып ве козьлерини джылпылдатып. — Тышарыда фуртуна.
Фарух къулагъыны пенджере бетке чевирип, динъленди. Уфакъ, къатты къар джамны чытырдатмакъта, терекнинъ даллары кийик давуш иле увулдамакъта эди.
— Бойле вакъытта кельдинъиз... — деди Магомедов, тааджипленип. — Къышнынъ ортасында! Ничюн?
— Мен узакъта эдим,— деди яш муаллим. — Оджалыкъны тюшюнмедим.
— Нени тюшюндинъиз?
— Достымны... — деди Керимов. Магомедов онынъ элине текрар мешребени туттырды. Фарух ред этип бакъты, чаре олмады, сонъ ичти. — Махачкъалада достым иле корюшмек керек эдим,— деди о.
— Корюштинъми?
— Эбет. Дагъстанда къалмам ичюн себепчи де о, олды.
Эв саибининъ козьлеринде наразылыкъ ве мыскъыл сезильди. О, ичтен негедир... бельки де Фарухкъа ачувланды.
— Захар да ойле... къышта кельген — къышта кеткен эди,— деди мудир ве кокюс кечирди. — Яхшы оджа мектепте окъувнынъ башында ола.
— Захар алты йыл ишлеген,— деди Керимов.
— Алты йыл... эбет. Лякин, февральде къачты. О, себептен мектеп рус тилинден бойле токъал.
— Секизинджи сыныф менде яхшы теэссурат къалдырды,— деди яш муаллим. — Талебелерге берген суаллеримнинъ бири джевапсыз къалмады. Докъузынджы да фена дегиль.
Магомедов авучы ичинде къысылып, къалгъан бош мешребени кийиз устюне къойды, кевдесини догърултты. Макъсыма ичюн онынъ къарынында ер къалмагъаны билинди.
— Секизинджи сыныф башкъа...— мудир башыны терсине къакъытты. Захардан сонъ анда рус тилини дёрт ай къомшу кой оджасы берди. Сонъра о да быракъты.
— Ничюн?
— Къыйын олды. Вакъыт да аз. — Мудир, тикен киби четке оськен серт сакъалыны къашыды. — Биз оны нумюневий сыныф япмакъ истеген эдик. Сонъуна чыкъалмадыкъ.
Услупсыз, ири, къара бакъыр къазангъа сув тёкмеге ниетленген Салихат, ничюндир, къопкъаны тарс этип ерге къойды, ходжасы иле даргидже джиддий лакъырдыгъа тутунды. Мудир къарысынынъ сёзлерине эвеля кусьти, башыны ачувлы алда онълы-соллы къакъытты. Ама бир талай кечкен сонъ гизлиден Керимовкъа козь этип алды, Салихаткъа чевирилип джылмайды. Сёз, эльбетте, Керимов устюнде эди. Лякин не айтылды, озю анъламады. Абу-Гасандан сорап бильмек истеди. Утанды.
— Къач яшындасынъ? — деп сорады ондан Гаджы.
— Йигирми учьтем,— деди Фарух.
— Анда... озюнъизнинъ якъларда нишанлы дегильми эдинъ?
— Нишанлы? Самайларындаки къан дукюльдеп кетти. — Бизде нишан деген шей чокътан ёкъ... бегенильген киши бегенгенине эвлене... иш бойледже битип кете.
Мудир юксек, кучьлю давуш иле кульди. Салихат меракъланып, ходжасына чевирильди, юзюне тикленип, бакъып къалды. Ничюн кульгенини бильмек истеди, чюнки о, русча текяран къарыштырса да, къумыкъча ич де анъламай эди. Лякин Абу-Гасан агъа ничюн кульгенини онъа айтмады.
— Авулда гузель къызлар бар,— деди мудир. О, бардакъны кене озюне таба чекип, мешребеге макъсыма къоя башлады. — Бизде энъ муътебер адам — муаллим. О, себептен, сен фурсаттан файдаланып къалмакъ керексинъ!
Салихат ходжасынынъ омузындан тюртти, лакъырды не устюнде экенини сорады. О, ишнинъ асылыны даргидже анълаткъан сонъ, Салихатнынъ юзю ачылды, севинди, саф козьлери йылтырадылар.
— Артыкъ Хаскентли олдынъыз! — деди Салихат яш оджагъа. — Тек эвленмек къалды. Келин де азыр.
— Келин...? Ким?
— Саният! — деди Салихат севинчли давуш иле. — Сизни дегирменде корьген... бегенген.
Фарух кулюмсиреди, Салихатнынъ алидженап сёзлерине джевап берип оламады. Бир талай вакъыт даа кечкен сонъ къалкъты... эв саиплерине хайырлы гедже тилеп, чыкъты. Одасынынъ ичи джыллы эди. Лампаны якъты. Курсю узерине къойып кроваткъа отурды. Кеч маальгедже ярынки дерслерни тюшюнди, азырланды. Кучюк сыныфлар элифбени осал бильгенлери ичюн раатсызланды. Алтынджы сыныфкъадже эр шейни енъиден башламакъ керек.
Дефтерде, зарур къаидларны япкъан сонъ юкъламагъа ятты. Юкъу бирден кельмеди. Тышарыдаки рузгяр увултысына динълене берди. Тосат-тосат пенджереге недир уруна... джамны тырнай. Фарух ята. Тюшюне.
Анасы ве бабасы... къартлар узакъта, Ай-Петри янындаки койчикте. Озю мында. Бу къаялар арасында. Ничюн? Ким риджа этти? Мында не къыдыра? Орта Асия, сонъра бу мемлекет... Дагъстан. Ёкъ! Фарух бойле олып чыкъкъанына пешман дегиль. Даргилерге кельди. Э! Не? Фена шейми? О, та бала чагъында, озь коюнде балалар иле берабер дагъгъа одунгъа баргъан вакъытларында, салкъын сувлы чокъракълар башында отурып, Кафказ акъкъында эеджанлы лакъырдыларгъа тутунып, озьлерини джюйрюк атлар устюнде, беллеринде къанджал, башларында папах тасавур этип пара къазанып башласалар, шу дагълар мемлекетине кетмек истей эдилер.
Дагъстан дагъ еридир,
Гурджистан багъ еридир.
Хараба къалмыш чай базары а, гулюм,
Къызларын бол еридир.
Бу тюркю Фарухнынъ хатиринден ич чыкъмай, агъызындан тюшмей эди. Бир йыл дегиль. Он йыл дегиль. Дагъстан даима хаялында эди.
Иште, шимди о, тылсымлы улькеде. Талий бу топракъта онынъ ичюн не азырлагъан? Не азырлагъан олса, эписине къатланаджакъ!
Пенджере артында фуртуна улуй. О, ёргъаныны чекип, ченъгесини орьте.
Керимовнынъ тюшюнджеси догъру олып чыкъты. Учюнджи, дёртюнджи ве бешинджи сыныфларда рус тилини енъиден, элифтен башламакъ керек. Магомедовнынъ озю ве Далгат бу фикир иле разылар. Фарух ойле япаджакъ.
Лякин элифтен башлайым деп тургъанда яш муаллимнинъ къаныны бозуджы адиселер юзь бердилер. О, дерслерге ильки кирген кунюнде енъи адам эди. Талебелер, онынъ ким экенини бильмегенлери ичюн, онынъле алидженап олды, озь къылыкъларыны сездирмедилер. Кельгенинден эппи вакъыт кечкен сонъ, онынъ дарги дегиль, табасаран дегиль, лак дегиль, авар дегиль... къумыкъ дегиль, асыл да дагъстанлы дегиль, насылдыр, башкъа ульке кишиси экенлиги малюм олып, оджа энди сыныфларгъа кирген маалинде балаларда эвельки кергинлик ве тертип сезильмей, талебелернинъ онынъ иле мунасебетлеринде сербестлик дуюлды.
Бир дефа тенефюс ичюн чанъ къакъылды. Дёрдюнджи сыныф тенефюске чыкъты. Керимов кечильген дерсни журналда къаид этмеге тедарикленгенде, къулагъына кескин давуш кирди.
— Эй! Муаллим! — деп къычырды кимдир.
Фарух давушкъа эмиет бермеди. Сонъки графада имза чекип, къалемни стол устюне къойды. Сыныфтан чыкъмакъ ичюн, къапугъа догърулгъан арада, джакъы яныкъ, узун бала ёлуны кестирип, токътатты.
— Муаллим! — деди о, текрар ярым-юрту рус сёзлери иле мерамыны анълатты:— Бабам санъа багъшыш йиберди,— о, кольмегининъ этегини азачыкъ котерди. Учкъуры арасында къысылы эки козьлю, ири тапанджа чыкъарып Фарухкъа узатты. — Ма!
Муаллим баланынъ козьлеринде ялтырагъан атешни корип, шашмалады. Тапанджа..? Не ичюн? Тез-тез кери чекильди. «Лякин... токъта! Бельки ред этмек аиптыр! Бельки дагълар къанунында эль къайтарув ясакътыр?» О, этрафына козь этти. Алты-еди талебе буюк меракъ иле муаллимге бакъып турмакъталар. Оджалардан кимсе ёкъ.
— Тешеккюр! — деди Фарух балагъа. О, авулда бутюн эркеклер къанджал ве тапанджа иле юргенлерини ве тапанджасыз кишиге терс бакъкъанларыны эске кетирди. Ама шу талебенинъ онъа: «Эй, муаллим!» — дие мураджаат эткени де рухуны быландырды.
Бундан сонъ яш муаллим дерслерде тербие ишлерине юксек итибар берди. Раледе тыйын отурувны, оджагъа бир сёзсиз таби олувны талап этти. Талебелер тааджиплендилер. Талапны худжур таныдылар. Оджа низамгъа итибар бермегенлер ичюн къатий тедбирлер корьди. Ве о джиддиет гузель нетиджелер берди.
Рус тили ич де кечмеген кучюк сыныфлар язлыкъ таътильгедже элифбени менимседи, сёзлерни къошып окъумагъа огренди. Дарги тилинде кечирильген эдебий акъшамда онынъ юкъары сыныфлардан дёрт талебеси чыкъып Некрасовнынъ ве Аксаковнынъ шиирлерини эзберден окъудылар.
Кендже сыныфлар да муваффакъиет косьтердилер. Ама араларында нишаретлилер ёкъ дегиль эди. Дёрдюнджи сыныфтаки Исмаильден оджа инджемараз ола язды. Дерстен пек джуратсыз бу бала тюкюрювде... эбет! Саде тюкюрювде пек маир олып, истенильген месафеден-истенильген нокътаны козьлейе биле эди. Озю энъ арттаки раъледе отура. Тюкюргенини кимсе корьмей ве ишитмей, оджа тахтада бир джумле язып, нени ве хаберни анълата яткъан маалинде, тишлери арасындан «дзи-ит» эте, тюкюриги энъ огдеки къыз баланынъ къулагъы устюне барып тюше. Къыз алекет котере... агълай-сызлай. Исмаильнинъ чырайы асыл да денъишмей. Гуя ич бир шей олгъаны ёкъ.
Бир дефа муаллим оны огдеки ралеге отуртты. Эки дакъикъадан сонъ, ачыкъ пенджере бетке «джит-ит» этти, коридордан кечеяткъан хызметчи къадыннынъ козь къапагъы устюне тюшти. Къадын Исмаильни биле экен. Мудирге шикяет этти. Магомедов къып-къырмызы козьлери иле кельди, Исмаильни елькесинден къап-къач алып кетти.
— Буларгъа незакетли олсакъ, елькемизге минерлер,— деди о, муаллимге, къапудан чыкъаяткъанда. — Сынынфтан къув... козюне бакъма!
Керимов тенефюс вакъытында Далгъатны кене корьди. «Исмаиль ашагъы одада къапалы» деди окъув мудири. Муаллимнинъ юрегини бир шей гуя бурып-узюп алды. Пек аджынды. Бу не? Енъи заман мектебинде тербие усулымы?
— Али! — деди яш муаллим,— Алла эшкъына, мудирге айтынъыз... Баланы азат этсин!
— Бу мумкюн дегиль,— деди Далгъат. — Магомедовнынъ джеза ичюн озь муддети бар. О, муддет битмегендже, бошамаз. Бу эр кеске маълюм. Исмаильнинъ озюне де.
Эртеси куню Исмаиль мектепте корюнмеди. Эвден, дерске кетем деп чыкъкъан, къайдаларда юрди, кимсе бильмей. Учюнджи куню кельди. Дерснинъ башында дюрюсче отурды. Оджа дерслик ичинде къыскъа джумле тапып, талебелерден бирини тахтагъа чыкъарды. Бала эдине берип, бор иле къалын, тёгерек арифлер яза яткъанда «дзи-ит» этип индже аэнк чыкъты. Бала, кёр чибинден къорчаланыр киби, эли иле шап этип янагъына урды. Бутюн сыныф кулюп-сыкъылып къалды.
Фарух талебени тазирлемек ичюн агъызыны ачты дегенде, чанъ къакъылды. Талебелер аман коридоргъа чаптылар.
Уйкен сыныфлар..? Олар иле ишлевде Фарух къыйналмай. Чюнки талебелер оны анълайлар. Кимерде чанъ къакъыла, муаллим тенефюске чыкъалмай. Программада ёкъ шейлер хусусында суаллер ягъа. Фарух оларгъа
изаат бере. Бир дефа дерсте Печорин иле юнкер Грушницкий устюнде дава чыкъты.
— Печорин ким? Лермонтовнынъ озюми?— деп сорады талебелерден Юсуф Талиб.
Оджа айретке кельди. Балада бу хусуста фикир насыл догъа бильди?
— Сиз насыл беллейсинъиз, Саният?— деп сорады оджа... бу аджаип къияфетли, акъыллы, гузель къызнынъ лакъырдысыны динълемек истеди.
— Ёкъ! Печорин башкъа, Лермонтов башкъа! — деди Саният ве ихтият иле муаллимге козь этти. Къыз фикирининъ догъру экенлигине энюз эмин дегиль киби корюнди. Ама бу — онынъ озь фикири.
— Ничюн Печорин — Лермонтов дегиль?
— Чюнки Печорин дуэльде адам ольдюре,— чокъ тюшюнип отурмай, джевап берди къыз,— Лермонтов ойле япалмаз... о намуслы.
Саният шай деген сонъ ерине отурды.
Керимов, ихтияр бир оджа киби, эллери аркъасында, ралелер ортасындаки кечит боюнда, огге-арткъа хайли вакъыт юрди.
— Печорин, эльбетте, Лермонтов дегиль,— деди о, Саниятнынъ янындан кече яткъанда. — Лякин...
«Бинъ бир гедже»деки киби... бу ерде чанъ къакъылды. Талебелер раъле къапакъларыны тарсылдатып ачты-яптылар. Муаллимнинъ сесини кимсе ишитмеди.
Дерслерден сонъ, талебелер ве оджалар эвлерине даркъагъан вакъытта, окъув болюги секретары Керимовкъа, ярын педсовет оладжагъыны ве, оджалар дерслернинъ программагъа уйгъун суретте не дереджеде эда этильгени хусуста къыскъадан изаат бермек кереклигини бильдирди. Бу, гуя кучюк, акъикъатта джиддий ишни япмакъ ичюн, Фарух оджалар одасында отурып, сыныф дефтериндеки учь айлыкъ къаидларны къарыштырып, насыл мевзуларда дерслер кечильгенини ве о, дерслер иле багълы насыл амелий ишлер эда этильгенини язып алмагъа меджбур олды ки, эвге баргъан сонъ бу маълюматтан тафсилятлы эсабат тертип эте бильсин.
Фарух, оджалар одасында сыныф дефтерини кергинликле къарыштырып, озь дерслери хусусындаки языларны къыдырып тургъан вакъытында, къапу ачылды, хызметчи къадын Джамилят, элинде къопкъасы ве сипиркиси, ичери кирди, Керимовны корьген сонъ, токъталды, бираз турды, сонъра чыкъты. Бир талай вакъыт даа кечти, къапу акъырындан аралыкъ этильди, кимдир, гизлиден ичери бакъты-бакъты, къапуны яваштан къапатты. Орталыкъ сукюнетте къалды. «Къартийнинъ сабуры тюкенди,— деп тюшюнди Фарух,— ишини тез-тез битирип, кетмек дердинде».
Муаллимнинъ иши исе эппи узады. Битирип ве чыракъны сёндюрип, экинджи къаттан ашагъы азбаргъа тюшкенде, орталыкъ къаранлыкъ эди. Къараул Яси — озю чечен, догъма Тангечули, агъыр азбар къапунынъ бир къанатыны ачты, муаллим тышкъа чыкъкъан сонъ, Яси иле сагълыкълашты, къараул къапуны текрар къапатты.
Къыш битмек узре, факъат авалар даа сувукъ. Дагълар къар иле къаплы. Керимовнынъ устюнде эски шинель, эски чызмалар. О, сол якъкъа бурулды, ташлы ел бою яваш-яваш эвге кетти. Къафасында тюрлю фикирлер уймелешмектелер.
«Муаллим!» — деди алчакъ, тыныкъ сес бу къаранлыкъ ичинде. Ама сес ачыкъ, кескин олып ишитильди. Фарух абдырап, токъталды, давуш кельген якъкъа тааджипленип бакъты. Къурулып битмей къалгъан, эки-учь йылдан бери энди эшилип башлагъан япынынъ дывары янында къадын кольгеси элинен бир шейлер ишмар эткен киби корюнди. Муаллим якъынджа барды.
«Саният! Бу не демек? Бу ерде не япасынъыз? — теляшлы алда сорады Фарух. — Эвде бир шей олдымы?»
Къыз джевап бермеди. Башыны ашагъы эгильтти, сусты.
«Сизни корьмек истедим...» — деди къыз, ниает.
«Бу маальде мени коре биледжегинъизге эминми эдинъиз?»
«Эмин эдим»,— деди къыз.
Ве ничюн эмин экенини сёйледи. Дерслер битти. Талебелер даркъады. Оджалар да дагъылды. Саният ёлгъа чыкъа. Козьлери иле Фарухны къыдыра, корюнмей. Яси эмджеге: сыныфта дефтери унутылып къалгъаныны, кирип оны алмакъ кереклигини айта, текрар ичери кире. Бакъса, оджалар одасында ярыкъ бар. «Бу не? Муаллим Али Далгат аля ичеридеми?» — деп сорай Джамилят ападан. Къыз, Далгатнынъ озь одасында экенини яхшы биле. «Ёкъ, муаллим Али Далгат дегиль дей Джамилят апа, муаллим Керимов отура, бир иш иле мешгъуль». Саният сыныфкъа кирип-чыкъа, оджалар одасынынъ къапусыны аралыкъ этип бакъа, Фарух бир шейлер язмакъта.
— Ёлгъа чыкътым. Эвге кетип оламадым! Сизни корьмек истедим,— деди Саният ве, утангъанындан, сол элининъ (сагъ эли китаплар ве дефтерлер иле бант эди) керик пармакъларынен юзюни къапатты. — Мен пек акъылсызым, Фарух муаллим! Сыныфымызда дёрт къызмыз. Учеви ич де эеджанланмай, раат яшайлар, меним юрегимни, даима бир къор... бир къорлу кусев якъып, куютип тура.
— Сиз, Саният, мени корьмек истединъизми? — деди Фарух. — Ойле исе, юзюнъизни менден ничюн гизлейсинъиз? — къызнынъ чехресини орьткен элини яваштан тутып озюнинъ янагъына кетирип сыкъты, къызнынъ башындаки къалын явлукъ астындан корюнген айдын, темиз козьлерге асретле бакъты. — Сиз гъает гузельсинъиз, Саният! — деди къызгъа,— о къор... къорлу кусев меним ичимде де яна. — Фарух къызнынъ явлугъыны азачыкъ юкъары чекти, чехреси ачылды... яш муаллим эгилип, онынъ сыджакъ дудакъларындан, генчлик теджрибесизлиги, тезлиги иле опьти. Опькен вакъытында экисининъ юреклерининъ кучьлю дукюльдилери озьлерине ишитильди.
Фарух йигирми учь яшында. Оны Хаскенд мектебине оджалыкъкъа сергюзештлер, даа догърусы, романтика кетирди, чюнки бу ерлердеки халкъларнынъ аяты кучюк балалыгъындан бери озюне чекмекте эди. Иште, мырадына наиль олды. Къыз он едиде, сагълам кевдели, гульгулли юзли. Мектепке къышлыкъ кийиминде келе. Башында къара шал. Аякъларында орьме чораплар, терен калошлар. Ичери кирген сонъ пальтосыны чыкъарып, щалыны чезип мыхкъа аса. Къыз устюндеки эски, саде антерининъ озюнде дахи аджаип къияфетли, дульбер варлыкъ. Табиат ондан ич бир шей къытмагъан, бир шей къызгъанмагъан, атьта яхшы не олса, эписини багъышлагъан. Акъыл, ахлякъ, незакет, эписини!
Мектепте дерске чанъ къакъылып, Керимовкъа секизинджи сыныфкъа кирмек керек олса, бирден эеджан ичинде къала... севинчинден бенъзинде гуллер ачыла. Шимди Саниятны кореджек, лакъырдысыны ишитеджек. Коридор бою юрип, сыныф къапусына якъынлагъанда, ничюндир, къарыныны агъры тута, ичеклери сызлап башлай, ичине къоркъу тюше, чюнки къапуны ачып, ичери киргенинен энъ огдеки раъледе Саниятны кореджек. Бельки Саният бугунь Фарухны бегенмейджек!? Мен, бегенмейджек... дедимми? Ёкъ! Бу мумкюн дегиль! Фарухнынъ къафасы мухкем. Дюньяда озюне не керек, оны биле! Севги иляий шей. Лякин Фарух онынъ себебинден башыны гъаип этмез! Муаллимлик шерефине леке тюшюрмез! О, Саниятны, бу мектепке кельген, бу сыныфкъа кирген кунюнде севди.
Лякин Фарухнынъ тасавурында Саният даа бала. Оны севмек мумкюн... Эвленмек ичюн эрте!
— Бабам мени ходжагъа береджек,— деди Саният.
Фарухнынъ ичинде бир шей узюлип кеткен киби олды. Кокюсине таялы къызнынъ юзюни котерди... козьлерине бакъмакъ истеди. Саният козьлерини сакълады, олар яшлы эдилер.
— Ходжагъа? Кимге? — Фикирлерини зорнен топлап сорады Фарух.
— Сулейманны кооператив тюкянындаки Сулейманны билесинъизми? — деди къыз,— Чызмалары сары, устюнде галифэ. Билесинъизми, муаллим?
— Билем,— деди Керимов. — Насыл бильмейим? Тюкянгъа чокъ барам!
— Мени онъа бермек истей.
— Сулейман эвли дегильми?
— Эвли экен... къарысындан айырылгъан. — Къыз Фарухнынъ юзюне асретли козьлери иле бакъты. — Сиз, муаллим, ничюн эвленмейсинъиз? — Керимовкъа бойле демек ичюн, ичиндеки диний ве миллий зыддиет, шериат къаиделери, ахлякъий телькъынлар иле чатышмакъ, неает, оларны енъмек керек олды. — Ёкъса, оджанынъ талебеге эвленюви къанунда язылмагъанмы? — деди къыз.
Оджанынъ талебеге..! Саният бу сёзлерни айтты. Оны окъутыджы адамгъа бойле деди! Бу къадар джесарет! Дагъларда — къырларда кезиджи джейран! Сиз, Саният, ялынъыз бу джесаретинъиз ичюн шерефли севгиге акълысынъыз!
Лякин эвленмек... Фарух бу хусуста асыл да тюшюнмеди. Тюшюнмек ичюн мантыкъий зарурет олмады. Къызнынъ дюльберлигини сезюв — устюнъе ахлякъий меджбуриет алув демекми аджеба? Он еди яшындаки къыз ичюн ходжагъа чыкъувда къыйынлыкъ ёкъ. Ёигирми учь яшындаки эркек киши ичюн эвленюв енгиль дегиль. Фарух чокъ тюшюнмеге меджбур. Фарух ишкир, незакетли. Ярым йылда дарги тилини огренди. Мектепте дерслерини нумуневий тертипке къойды. Эали индинде иътибарлы олды. О, Саниятны севди, чюнки къыз рухан ве джысман кучьлю. Ве гузель. Зелим Багадаев акимиетли адам. Дербентте себзе-мейва ширкетинде ишлеген, тефтиштен сонъ иши махкемеге тюшкен, джезадан зорлукънен къуртулгъан. Шимди аулда яшай. Лавашада озюне эльверишли иш къыдыра. Къызыны къалын джебли кишиге бермек истей. Шарифа юваш къадын, тыббиет нокътасында эмшире. Къызынынъ яш муаллим иле мунасебетинден хабердар. Оны такъдир эте. Аул экими Маргарита Самойлова — Багадаевлернинъ эвинде эки йыл яшагъан эди. Саният ондан рус тилини мукеммель огренип къалды. Саниятнынъ озюне келиндже, Сулейманнынъ къызгъа козю барлыгъыны о, чокътан биле, лякин ниети — бир йыл даа окъуп, мектепни битирип, шеэрде юксек таъсиль ве зенаат саиби олмакъ эди. Энди аулда Фарух пейда олды. Къызнынъ ниетлери тертиптен чыкъты. Сулейман эр афта Багадаев иле корюше, къызгъа эвленювни тезлештирмек ичюн чарелер корелер. Чюнки Фарух олар ичюн шимди буюк теълюке. Энъ муими шу ки, Сулейман Лавашада бабасынынъ ишини уйдураджакъ.
— Сиз, муаллим, манъа, сизни севем, дединъиз. Бизде, дагълыларда, аилевий аят мытлакъа севги эсасында къурулып оламай. — Саниятнынъ юрегини артыкъ аджизлик баскъан. О, ичиндеки ислерининъ эписини тышкъа чыкъармакъ, муаллимге сонъунадже ачылмакъ истей. Фарух буны сезди. — Ана ве баба насыл истеселер, иш ойле япыла. Ама кимерде джигит къызны, къыз джигитни севелер. Бойле вакъытта эки генч, эки темиз юрек бири-бирлерине къавушалар. Оларнынъ саадетли аяты ве дюльбер балалары ола. Биз де сизинъле, ойле япсакъ, бири-биримизге къавушсакъ..? Ве бизим...
— Къавушсакъ... ах, Саният! Насыл?
— Шу алымызда экимиз аулдан чыкъып кетсек... не ола?
— Къайда?
— Къайда олса-олсун! Тек Хаскентде къалмайыкъ!
— Меним гузель Саниятым! — деди Фарух. О, энди бу къыз озюнинъ талебеси экенини унутты. — Ишни яхшы тюшюнмек керек.
Джами беттен узун тонлы эки адам кельмекте эди. Саният тез-тез аралыкъ бою копюрге таба кетти. Оны бу маальде бу ерде ич кимсе корьмемек керек.
Фарух да эвге джёнеди. Эв огюнде Ильяс иле корюшти. Ялпакъ таш устюне отургъан, чызмаларына борсукъ ягъы якъып, эки элинен шыкъламакъта. Борсукъ ягъы терини йымшата экен.
Сизни адам беклей,— деди о, муаллимге.
— Ким? — Фарух тааджипленди. — Кресткоммы?
Ильяс ягълы эллерини йыртыкъ чекменине силе-силе азбаргъа кирди, арангъа таба адымлады. Муаллимнинъ сёзлерини ишитмеди. Бельки де аселет джевап бермеди.
Эвде кийиз устюнде, аркъасыны дываргъа таяп, эсли киши отурмакъта эди. Башынынъ тёпесинде сачлары ёкъ. Олгъан ерлеринде ап-акъ. Кевдеси арыкъ. Бети уфакъ ве акъчыл, анда-мында къырмызы бенеклер сезильмекте. Огюнде бардакъ ве бош мешребе. Салихат аш пиширюв иле мешгъуль. Абу-Гасан корюнмей.
Керимов босагъадан ичери атлагъаны киби, киши аякъкъа къалкъмагъа ыдырынды, Фарух селям берди. Мусафирнинъ элини алды. Онъа аякъкъа турмагъа имкян бермеди.
— Мен Захар Кучма олам,— деди киши къарыкъ давушнен. — Сизге айткъандырлар.
— Эбет! — Фарух башыны азачыкъ къакъытып алды. — Захар... афу этинъиз, Захар Иванович! Ойлеми?
— Шубэсиз! — мусафир ырджайды. — Бу деликке келип киргеним еди йыл.
— Деликке? — Фарух айретке кельди. — Ондан чыкъмакъ да мумкюн.
Захар Иванович башынынъ сачсыз тёпесини къашыды индемеди.
— Хаскенттен ничюн кеттинъиз?
— Магомедовтан соранъыз,— деди Захар,— О эписини биле! Мен ёрулдым.
— Неден ёрулдынъыз?
— Адамларнынъ аскъысындан... — о, тюшкюн алда элини сильтеди. — Бугунь бошым. Сизге кельдим... аселет!
— Ойле олса, меним одама кирейик!
Фарух онынъ билегинден тутып, енгильден котерди. Захар аякъкъа тургъан сонъ, юксек экенлиги сезильди. «Оданъ къайда? Насыл кириле?» деп сорап турмады. Догъру кетти. Ичери кирген сонъ, кошеде эки дываргъа тирели стол башына отурды. Къоюн джебинден ракъы толу шишени чыкъарып, стол устюне къойды. Ода саиби шишеге тааджипленип козь эткен арада шишенинъ янында ири эт кесеги пейда олды.
— Сиз фукъаресинъиз, мен билем,— деди Захар,— озюм де ойле эдим.
Турды, шкафнынъ къапагъыны ачты, ичинде отьмек тапты, джебинден чакъы чыкъарып, оны тилим-тилим кесип, стол устюне къойды. Кетип Салихаттан эки стакан кетирди. Оларгъа ракъы къойды.
— Тутунъыз! — деди о Керимовкъа. Озюнинъкини элине алды. — Бизге бир-биримиз иле таныш олмакъ керек.
— Таныш олмакъ... бу фена шей дегиль. — Фарух онынъ янашасындаки курсюге отурды. — Меним одам сизге пек таныш. Бу не себептен?
— Мен мында яшагъан эдим... — Захар Иванович кучюк сюйрю козьлери иле кулюмсиреди. — Ильк айларымда. Сонъ кеттим. Къана, тутунъыз!
Стаканыны Фарухнынъ стаканына жаркъ этип урды. Ченъгесини, тавукъ киби, тёпеге котерди, агъызыны ачып, ракъыны ичине атып йиберди. Ойле ки, дудакълары биле сыланмадылар.
Керимов стаканыны эли ичине сыкъып сусып къалды.
— Не чукъунып отурасынъ? — деди Захар бирден «сенге» кечип. — Котер, кетсин!
— Омюримде ичкен шейим дегиль,— деди Керимов. Захар къонакъбайнынъ чырайы пек сытылгъаныны сезип, акъаретленди. Козьлери кенишледи ве тарлаштылар. Фарухкъа бакъып къалды. Къулакъларыны, буруныны тедкъикъ этеяткъан киби корюнди.
— Эвельде бала эдинъ. Ичмединъ. Энди ич!
Захар стаканыны текрар толдырды. Узун, арыкъ пармакъларынен авучлап алды. Агъызыны ачты. Ракъыны ичине тёкти.
— Сен эркексинъми, ёкса... — бош стаканны тарс этип стол устюне къойды, сычрап аякъкъа турды. — Салихатны чагъырайым. Ичсин... Сен бир бакъ!
Фарух къоркъты. Салихат керчектен де ичип йиберир, масхара олурым белледи. Алель-аджеле стаканны кетирди тюбюнедже ичти. Башы деръал... кутюк киби олды.
— Сонъ? Ольдинъми? — деди Захар Иванович, муаллимни мыскъыллап. — Экинджиси земзем киби кетер... Ач козюнъни, юм козюнъни.
Лякин яш муаллимнинъ ичи вира алевленмекте, башы дувулдамакъта. Мусафирге дикъкъат этти. Онынъ вуджуды чокътан спирттен зеэрленген. Уджейрелери кутюрленгенлер.
— Къайда яшайсынъыз? — деп сорады о, Захар Ивановичте.
— Мында... якъында,— деп джевап берди Кучма,— Он бир километр. Озюме эв бердилер.
— Бана къачтым... дединъиз. Кимден къачкъан эдинъиз?
— Магомедовтан,— деди мусафир. — Бу эвнинъ саибинден. Анъладынъмы?
— Къоркъунчлы адаммы?
— Эр вакъыт къоркъкъанынъ ичюн къачылмай. — Захар Иванович омузларыны къысты, боюныны бурды, дудакъларыны тишледи. — Анълашып оламадыкъ.
Ер юзюнде нидже ишлер япмакъ мумкюн! Мудир иле оджа анълашып оламагъанлар. Нени анълашмакъ керек эди? Фарух тюшюнип бакъты: мектепте Исмаиль иле олып кечкен вакъиа, сонъра учкъур арасындан чыкъарылып, озюне узатылгьан пыштав хатирине кельди.
Лякин бу не? Бу Магомедовнынъ къылыкълары дегиль. О, бу къылыкъларнен куреше, оларнынъ ич де олмамасыны истей. Бойле бакъсанъ, эльбетте, Абу-Гасан оджагъа бенъземей. Юксек бой, къави муче. Даима къырмызы ве бунарлы козьлер, осюк къара сакъал... къаба муамеле. Ёкъ, онъа — зеиний хызмет адамы деп оламазсынъ. Ама оджа. Тек оджа дегиль, мектеп мудири де.
— Аранъызда бир шейлер олып кечкенми эди? — деп сорады Керимов.
Захар джевап бермек истемеди. Узун, арыкъ элини гонъюльсиз алда авада къакъытты.
— Керекмей... — деди о. — Мен мусафирликке кельдим. Сен къонакъсынъ. Бу улькеде мусафир ве къонакъ не демек. билесинъми? Бильмейсинъ! Мен билем. — Къатты арекет иле къабургъагъа айланды, янында Фарухны шимдичик... бу саниеде ер астындан лып этип чыкъа къалгъан кишиге бенъзетип, тааджипленди. — Сен къайдан кельдинъ? — деп сорады.
— Къыргъыз Къулакътан,— деди Керимов. — Бельки ишиткендирсинъиз?
— Бийск бетлерденми?
Яш муаллим индемеди. Анълатып отурмагъа истемеди. Къайда олса-олсун, не фаркъы бар?
— Не зенаатта эдинъ?
— Машинист...
— Паровоздамы?
— Экскаваторда.
— Токъта! Токъта! — Захар элини йигитнинъ омузы устюне къояракъ, оны инамсызлыкъле къакъытты. — Сен озюнъ кимсинъ?
— Оджам... — деди Фарух. — Анда... Чырчыкъта машинист эдим.
— Не иш яптынъ?
— Канал къаздым. Плотина къурдым.
Захар быджагъынынъ джеблерини къармалай берди ниает, «Потёмкин» чыкъарды. Къыскъа, ялпакъ исвечре серниги чертип, папиросыны тутандырды.
— Зевкълы адамсынъ! — деди мусафир. Ченъгесини четке къыйыштырып кулюмсиреди. — Тюневин Бийск. Бугунь Лаваша, шай юресинъ! Ама дюнья пек къарт!
Сёйленгенде агъызындан чыкъкъан думан Фарухнынъ бетине урды, о, нефеси тутулып, кенаргъа чекильди.
— Мен юрмейим,— деди о, Захаргъа,— Чырчыкътан кельдим. Достым иле корюштим.
— Лавашадамы?
— Махачкъала басмаханесинде.
— А! Сонъ? Сонъ?
— Директор достымны иштен бошамады. Кърымгъа бир озюм кетмек истемедим. Мында, оджалыкъкъа кельдим.
— Достынъ чаресини тапып иштен бошаса, сен де елькенинъни котереджексинъ... ойлеми?
— Хайыр... — деди яш муаллим Захар Ивановичке. — Бир-биримизге нисбетен меджбуриетимиз ёкъ.
— Ойле экен, ничюн достынъны къыдырып кельдинъ?
— Чырчыкътан кеткенини бильмей къалгъан эдим. Сагъмы-селяметми, озь козьлерим иле корьмек истедим. Кельдим, корьдим. Корьген сонь бу мемлекетте бираз яшап, адамлары иле таныш олмакъ истедим.
— Ойле! Ойле! — деди Захар. — Романтик экенсинъ!
— Ойле тюшюнмеге де мумкюн,— деди Фарух.
Захар Иванович стакангъа кене ракъы къойды. Чакъысы иле эт кесип азырлады. Ракъыны ичкен сонъ, кичкене лаваш парчасыны къокълап, стол устюне быракъты. Не отьмек ашады, не де эт. Чехреси акъчыл, самайлары батыкъ... узун, индже мучесини эки-учь ерден буклеп отура берди.
— Озюнъиз къайсы якълардансынъыз? — деп сорады Фарух ондан.
Захар, башы эки эли арасында, тирсеклери столгъа тирели алда, индемей отурды. Керимов сёзлеримни ишитмеди беллеп, суалини текрарламакъ ичюн агъызыны ачаджакъта, Захар башыны котерди.
— Догъма Сибирьлим... — деди датсыз, саргъуш сёзлернен. — Иркутскте беязларнен уруштым. Совет акимиети къурдым. Сонъра сагъыр Тайгада... койде яшадым. Балаларны окъуттым.
Лякин башыма фаджиа кельди!
— Фаджиа? Насыл?
— Къадынымны ве огълумны ольдюрдилер,— деди Захар Иванович. — Бир кунь дерстен кельдим... Эв ичинде, ерде къан-реван, яталар. Пычакънен союлгъанлар.
— Деъшет... — деди Фарух теляшле. — Буны ким япа биле?
— Ким? Акимиет душманы азмы эди? Мен эвге къайттым, олар мектепке... меним иле эсаплашмакъ ичюн кеткенлер. Лякин башкъа ёлнен. Хатильни къыдырдылар. Тапалмадылар. Тайгада хатиль тапылмай. — Захар теренден кокюс кечирди. — Ондан сонъ койден кеттим.
Мусафир одагъа кирип, ерге отурыр-отурмаз, джебинден шише чыкъарып, стакангъа ракъы толдыраяткъаныны корьгенде, Фарух оны сойсыз-несильсиз, дуракъсыз бир адам деп тюшюнмек истеген эди. Шимди Захарны аджыды.
— Иште, ойле, къардаш! — деди Кучма.
Аякъкъа къалкъты. Эки адым атты, тентиреди. Йыкъыла язды. Фарух тез-тез билегинден тутты.
— Не турдынъыз, Захар Иванович? — деди онъа. — Къалынъыз мында! Гедже лакъырды этермиз.
— Ёкъ... кетем,— деди мусафир ве озюни Керимовнынъ элинден къуртарды. — Саба дерсим бар. Сен кель. Бизде самогон тапыла.
Азбаргъа чыкътылар. Къая башында къар бораны улумакъта. Захар пальтосынынъ якъасыны котерди. Кевдесини огге эгильте берип кетти.
Мектеп мудири Керимовны иш иле Лавашагъа ёллады.
— Энъ яшымыз сенсинъ! — деди Абу-Гасан онъа. — Умахоновкъа бар. Учюнджи сыныф ичюн ишандыргъан дерсликни берсин. Йигирми учь нусха. Ондан сонъ... — о, ишарет пармагъыны манълайына тиреди, ненидир хатирге кетирмек ичюн тюшюнди. Фарух бакъып турды. — А! — деди Магомедов, неает. Семинар меселеси... не вакъыт оладжакъ? Билип кель!
— Баш устюнде... — деди Фарух шакъа иле.
Лаваша район меркези. Тюкянлар, ашхане... базар. Бир айланып кельмек мумкюн.
Саба аткъа минип кетти. Авулнынъ четине чыкъкъан сонъ ат сагъгъа-солгъа бургъычлай, арт аякълары устюне тиклене, ойнакълай башлады. Гъарип айван! — деп тюшюнди Керимов,— сен якъында тюземликте юрмегенсинъ, темиз авада толу нефес алмагъансынъ. Къанынъ уюшып къалгъан. Ойле сезиле. Сен чапмакъ секириклемек истейсинъ. Мен де ойлем. Айды, бир язылайыкъ!
Фарух аякълары иле онынъ къабургъаларыны азачыкъ сыкъты. Ат топракъ ёл бою учты.
Лаваша уйкъудан янъ уянгъан. Идарелер даа къапалы эди. Фарухнынъ сабыры чыдамады. Атны маариф болюги алдында терекке багълады. Озю базаргъа кетти. Къатыкъ, сют, пенир, макъсыма, ыскъа тутулгъан къоюн эти. Джанынъ не истей? Бири сата — дигери ала. Зий — чув... ама базарлыкъсыз бир шей ёкъ. Тикиш инеси алмакъ ичюн биле ярым саат базарлыкъ кете. Мал сатыджы къадынларнынъ кийимлери чешит тюрлю. Я баштан-аякъ къара, я баштан-аякъ беяз, яхут беязлы — къаралы. Кимер къадынларнынъ манълайлары беяз явлукъ иле багълы, усттен къара шал. Олар чешит авуллардан кельгенлер. Эр авулнынъ озь модасы бар.
Къарт сельби тереклери янында туварылгъан ат ве огюз арабаларында мысырбогъдай уну сатыла. Янашада — чешит тонлар, кийиз япынджалар, чекменлер... штан, кольмек. Эписи — ерли мал. Буюк, кучюк къанджаллар. Къынлары ве саплары кумюш. Тапанджалар, тюфеклер.
Фарух айланды — уюрильди... сонъ къайтты. Бир мешребе макъсыма биле
|
