|
Мердивен
«Сиз мени унутмадынъыз, мени
аля севесинъиз, ойлеми?»
А. Островский
I
Джумаэртеси куню, акъшам къаранлыгъы чёкип башлагъан маальде, экспресс Украина чёллерини озып, Чонъгъар копюрине якъынлаша эди. Халкъара вагонынынъ купесинде йымшакъ, беяз диван устюнде аякъларыны хачлап отургъан яш киши, еринден котерильди, пенджереден тышкъа бакъты.
Тышта, ешерген кениш чёль, уфакълы-ирили голлер, ашлыкъ ызанлары тазерип тура эдилер. Яш, бу севимли левханы корип, сейирге далгъан арада, озюнинъ энди Къырым топрагъында булунгъаныны дуйгъан сонъ, къальбинде севинч ис этти:
— Иште, баба топрагъы, — деди. — Еди йыл ола, Къырымдаки не достумны ве не де союмны-сопумны корьмедим. Вакътынен, менсиз козьлерине юкъу кирмеген аркъадашларым, шимди мени тюшюнмей, мени хатырламайдырлар. Еди йыл... Айтмасы къолай... Тюшюнип бакъ... Бу заман ичинде озенлерде нидже сувлар акъты, инсанлар нидже урба кийип ипрандырдылар. Я омюр?! Омюр не къадар денъишти. Эр шей тюрленди. Лякин мен. Ах, мен денъишмей къалдым, мен аля балалыкъ эсирлигиндем.
Ёлджу пенджереден тышкъа бакъып, бу тюшюнджелер ичинде долангъан арада, онынънен таныш олайыкъ.
Биз ильк дефа 1924 сенеси Багъчасарайда эвельки гимназия олгъан мектепте корюшкен эдик.
Койден эки адам кельдик, Чюрюк Сув кенарында, буюк бинада булунгъан гимназиянынъ мудирини сорадыкъ.
Къапынынъ ташында тургъан алчакъ бойлу, узун мыйыкълы, каракуль къалпакълы, шишман адам, бизим сёзлеримизнинъ ич бирини къачырмай динълеген сонъ, фышнай-фышнай, буюк заметнен ичери сокъулды, арасы чокъ кечмей, къайтып чыкъаракъ, «мудирнинъ эвге кеткенини ве эки сааттан сонъ текрар келеджегини» бильдирди.
Бу хызметинден сонъ, къапыдаки адам ич бир сёз сёйлемеди. О, зар-зорнен къапыдан тышкъа чыкъаракъ, индемей, диваргъа таянып къалды.
Бизде ондан сорамагъа шей чокъ эди, лякин юзюнде буюк гъурур окъугъанымыздан себеп, утанып, мудир кельгенге къадар азбарда беклемеге къарар бердик.
Асма юзюм тереклерининъ астындаки скемлеге отурайыкъ дегенде, янымызгъа узун бойлу, толу вуджутлы, беяз, тёгерек, дюльбер юзьлю, агъызында алтын тиши олгъан, гузель кийимли он секиз яшларында бир яш кельди. Кельди, къаршымызда токъталды, эллерини джеплерине сокъып, бизни козьден кечирди. Къайдан кельгенимизни, ничюн кельгенимизни ве не къадар бильгиге саип олгъанымызны сорады.
Биз оны оджа беллеп, олгъаны киби сёйледик. Бир талайдан сонъ, тантаналы суретте енъини юкъары чекип, элиндеки алтын саатына бакъты ве кетмек ниетинен, кене шу гъурурлы тавурны къабул этип, артына айлангъанда:
— Акъылым кесмей, бу алынъызнен сизни гимназиягъа алырлармы? — деп ташлады да, ёл къапыгъа догърулды.
Биз онынъ бу сёзлеринден пек сыкъылдыкъ: Экимиз де башларымызны ашагъы эгильттик, къасеветке далдыкъ.
Мен бираз джесарет топлагъан сонъ, янымдаки аркъадашыма айланып:
— Кейфинъни бозма, — дедим. — Онынъ да чокъ анълагъан шейи олмаса керек.
Аркъадашым индемеди.
Эртеси куню имтиандан сонъ мен мектепке къабул этильдим, аркъадашымны къайтардылар.
Окъув башлады. Ильк сефер география дерсине киргенде, алттаки раледе, алтын тишли, гузель кийимли яшнынъ, саатыны талебелерге косьтермек ичюн сол элини джакъына тиреп, козьлерини оджагъа тикип тургъаныны корьгенимнен шашып къалдым.
Мен янъылгъаным. О, оджа дегиль экен.
Алдымызда тургъан орта бойлу, арыкъ, асабий оджа бизге Мысырдаки фараунларнынъ къуллелери насыл къаланылгъаны акъкъында узундан-узакъ лекция окъуды. Биз бездик, тёнъюльдик, козьлеримиз пенджереде къалды, лякин оджа болдурып да, балалардан бирини невбетчиге ёлламагъанджек чанъны къакъмадылар.
Эль сааты ташыгъан алтын тишли яшкъа эр джума куню Къачы боюндан онынъ энтир къалпакълы бабасы келе, къанфетке, къалачкъа пара ташлап къайта эди.
Дёрт йыл бир хаял киби кечти. Бу девир ичинде алтын тишли яш ич биримизге, оны макътайджакъдай, зерре къадар гузель теэссурат къалдырмады.
Дерстен чыкъкъаны киби, оджанынъ эвине кете, акъшам кеч олгъанда къайтып келе тургъан эди. Саба эр кестен кеч тура, къара френчини кие, потюклерини йылтырата, азбарда, барып да бириси аягъына басып булаштыргъандай олса, сюртмек ичюн джебине пачаврачыкъ къойып чыкъа эди. О, ич биримизнен лаф этмей, лаф эткен вакъытта исе, мытлакъа мыскъылламакъны севе тургъан эди. Сыныфта ресим дерсинден башкъа, ич бирининъ акъкъындан келалмай, озю де пек эсапкяр эди. Онынъ Ады — Абибулла, фамилиясы Девлетов эди. Мектепни берабер битирдик. Ондан сонъ къайда кетти? Ненен огърашты? Хаберим ёкъ.
Арадан еди йыл кечти...
Бугунь джумаэртеси куню, акъшам къаранлыгъы чёкип башлагъан маальде Абибулла — къайдандыр, — узакълардан Къырымгъа келеятыр. Онынъ ады, энди эвель меним бильгеним киби, ялынъыз Абибулла дегиль де, Абибулла Сулейманович, фамилиясы кене эвелькиси киби Девлетов къалгъан эди.
— Эбет, — деди ёлджу, — менде ич бир шей денъишмеди, еди йылнынъ дёрт сенесини университетте кечирдим. Илим ве фен дюньясынынъ чешит пытакъларындан хабер берген профессорларнынъ алдында табиат диалектикасы хусусында дёрт сене лекция динъледим. Бисмаркнынъ Франция — Пруссия дженки хусусындаки фельсефесини кечтим. Лампрехтнинъ «Земане тарихчысы» акъкъындаки теориясыны окъудым. Дарвинизм узерине геджелернен отурып, баш ёрулттым, имтиан бердим. Алтайгъа кеткен экспедицияда иштирак эттим. Дюньядаки бутюн шейлернинъ арекет эткенини ве денъишкенини анъладым. Бу диалектика менде озюне ер тапмадымы аджеба? Ойле исе, мен ничюн денъишмедим?!
Абибулла Сулейманович вагоннынъ пенджересинден чекильмей, чокъ вакъыт тюшюнип турды. Поезд Джанкой стациясында токътагъанда, артыкъ тышарысы къаранлыкълангъан, перрондаки электрик ярыгъы эсапкъа алынмаса, узакътаки уджсуз-буджакъсыз чёль кимсесизлик ичинде тынгъан ве сагъырлангъан эди.
— Чыкъып орталыкъны бакъмалы, — деди, — Къырым татарларынынъ лакъырдысыны сагъындым. Ола билир, бельки, таныш-билиш тапылыр.
Дивардаки мыхкъа асылы биджагыны алып, омузлары узерине япты, ёлджулыкъта, екяне къомшусы олып кельген къарт агрономгъа, озюнинъ чемоданына мукъайт олмасыны риджа этти, бундан сонъ, яваш-яваш вагоннынъ мердивенинден тюшип кетти.
Абибулла Сулейманович вокзалгъа кирмек истегенде, къапынынъ янашасындаки китап киоски огюнде тургъан, башында шляпасыны ян кийген назик яш бир къызны корип токъталды. Меракъланып, кенардан эппейи вакъыт бакъып турды. Затен станциягъа не ичюн тюшкенини де унутты.
Чанъ къакъылды. О, истемей-истемей вагонына таба адымлады.
Вагонгъа якъынлашкъанда, янашасындан чапып кечкен шляпалы къызны эследи. Поезд энди кочькен эди. Къыз эр анги вагон да олса, минмеге къарар беререк, аджеле суретте басамакъларгъа тырмашты. Абибулла Сулейманович йылдырым чабиклигинен къызнынъ къолтугъына япышып, онынънен берабер вагонгъа минди.
Къыз теляш ичинде, кендине ярдым элини узаткъан бельгисиз адамгъа: «сагъ олунъыз», демек ичюн агъызыны ачкъан арада, шиддетли ель онынъ буюк, беяз шляпасыны фырлатып алып къачты. Къыз башына элини узатты:
— Вай, шляпам! — деп аджизликнен къычырды, лякин шляпа чокътан козьден гъайып олып кеткен эди.
Ель онынъ къылабдан сачларынынъ низамыны бозды, къарыштырды, далгъаландырды, де козьлерининъ устюне тюшти, де кенаргъа ялдадылар. Адий чухадан дюльбер тикильген къафтанынынъ тюбюнде котерилип тургъан кокюслери аджеле-аджеле юкселип-алчалдылар. Эфсанели бир дюльберликке малик, йигирми эки яшларында бу къыз шляпанынъ эльден кеткенине янгъаны корюлип турса да, озюни эльге алды, бир дакъкъа къадар индемей тургъан сонъ, янында, кендисинен лакъырды башламакънынъ чаресини тапалмай азапланып тургъан Абибулла Сулеймановичке бакъаракъ:
— Зарар ёкъ, — деди ве кулюмсиреди. Онынъ кулюшиндеки саделикни ве дюльберликни корип, бутюн къальбинънен къошулып санъа да кульмемек мумкюн дегиль эди. — Зарар ёкъ. Оны япкъан адам тек бир дане япмагъандыр, башкъасыны алырмыз.
Абибулла Сулейманович бу лакъырдыны эшиткен сонъ джесаретленди, козьлерине тюшкен сачларыны къайтарып тургъан къызгъа кулер юзьнен:
— Догърусыны сёйлединъиз, — деди. — Иш ялынъыз бир шляпада олса, замети къолай эди. Озюнъиз поезддан къалгъан олсанъыз, иште, о вакъыт лакъырды башкъа тюрлю олур эди. Шляпа не о!
Къыз сачларыны джыйыштыргъан сонъ, буферлер узериндеки кечитнинъ къапысына козетерек:
— Манъа кетмек керек, — деди. — Бешинджи вагон огдеми, ёкъса арттамы? Мен анги вагонда олгъанымны да бильмейим...
Абибулла Сулейманович незакетнен:
— Бизимки единджи вагон, — деп джевап берди. — Ойле олгъанда, сизге эки вагон даа огге кетмек керек. Джаным, неге ашыкъасынъыз? Бу энди Къырым. Таныш мемлекетимиз.
Къапыгъа догърулгъан къыз бирден артына айланды:
— Айткъанынъыз догъру, — деди, — лякин бильмейим…
— Сиз не дединъиз? Къырымлы дегилим, демек истейсинъиз, ойлеми?
— Ёкъ, джаным. Ойле демек истемейим.
— Шай олса, мерамынъыз недир?
— Лякин... Къырым зияде денъишкендир, танылмаз олгъандыр демек истедим, мындан кеткеним дёрт йыл ола.
— Дёрт йыл... Бунъа насыл даяндынъыз? Къызлар догъгъан-оськен юртларыны чабик сагъына тургъанлар.
— Айтмагъа келеми? Пек сагъындым.
Абибулла Сулейманович ичюн энди лакъырдыны девам эттирмеге мунасебет ачылгъан эди. Къыз къомшу вагонгъа авушмакъ ниетинен къапыгъа догъру джурюш эткенде, оны токътатмакъ ичюн:
— Ёлунъыз узакъмы? — деп сорады. — Не ерде тюшеджексинъиз?
Кучьлю давушнен джувургъан вагонларнынъ буферлери, де бир ерге сыкъыла, де ачыла ве сыкъылып-ачылгъан сайын, эки вагоннынъ арасындаки кучюк демир копюрчикнинъ ялпакъ демирлери къызнынъ аягъына токъунаджакъ, оны эзеджек киби корюне эдилер. Къыз буны эслеп сакъынды, кери чекильди.
— Амаан... поезд о дередже чабик кете, тап башым айланды, — деди ве сонъ, — менми? — деп сорады.
Эбет, сиз.
— Сюйрен станциясына къадар кетеджегим.
— Андан сонъ?
— Андан сонъ машинагъа минмек керек.
— Койге кетесинъиз, ойлеми?
— Таптынъыз. — Къыз оны баштан-аякъ козьден кечиререк: — Айып этменъиз, манъа кетмек керек, — деди. — Купеде шейлерим бар. Чешит ал ола билир?
— Демек, пек ашыкъасынъыз... Афу этинъиз... Сиз манъа адынъызны сёйлемединъиз... Даа догърусы — биз таныш олмадыкъ...
— Я бу не ичюн керек?
— Джаным, ничюн бойле суаль бересинъиз?
— Керчектен де, бу сизге неге керек?
— Бельки, бир даа корюшмемиз олур.
— Ёкъ. Сиз янълышасынъыз. Мени бир даа ич бир ерде коралмайджакъсынъыз.
— Сиз бунъа эминсинъиз, шаймы?
— Эбет.
Озь дюльберлигинен инсанны сарушландырыджы яш, адий къызнынъ козьлерине бакъкъан сайын Абибулла Сулейманович озюни унута эди.
Онынъ да купеде чемоданы бар эди, лякин о шимди бу хусуста зерре къадар тюшюнмей эди.
Абибулла Сулейманович кокюс кечирип:
— Ёкъ, мумкюн дегиль, — деди, — биз къайда да олса, не вакъыт да олса, корюшмеге борджлумыз.
Къыз гъурурнен джевап берди:
— Ёкъ. Бу ич олмайджакъ.
— Эр алда, адынъызны сёйленъиз, риджа этем...
Къыз вагоннынъ къапысыны ачты, ичери сокъулайым дегенде, Абибулла Сулейманович онынъ артындан къычырды:
— Демек, сёйлемейджек олдынъыз, ойлеми?
Къыз зембелекни тутып, къапыны ярысына къадар къапатты да, къабаатсыз, бала козьлерини сыкъ-сыкъ къамычлап:
— Пек яман меракъланасынъыз, сёйлейим: меним адым — Лейля.
— Фамилиянъыз?!
— Фамилиям? — къыз токъталды, — фамилиям: Талиб-заде.
Абибулла Сулеймановичнинъ юзюнде къуванч яшынлары догъды, алевлендилер. О, сынъырсыз муаббетини бильдирген незакетнен огюне эгилерек:
— Сагъ олунъыз, — деди ве элини тутып сыкъмакъ ичюн къызгъа онъайтланды, лякин Лейля энди ёкъ эди.
Абибулла Сулейманович аджизлик ичинде бош-бошуна узанып къалгъан къолунен озюнинъ энъсесини къашыды ве кулюмсиреди:
— Не къадар гузель къыз. Гузель олгъаны ичюн де янына бармасы — джеэннем азабы! Табиат онъа дюльберликни багъышлагъан, дюльберлик исе онъа парагъа отурмагъан. Инсаннынъ джаныны якъмаса не ола?! Лякин бунынъ зарары ёкъ...
Абибулла Сулейманович бу тюшюнджелер ичинде артына айланды. Паровоз давуш берди. Арасы чокъ кечмей поезд джурюшини зайыфлатты. Ичери киргенде, купелернинъ къапылары ачылгъан, базы ёлджуларнынъ эллеринде чемоданларынен къапыгъа догъру джурьгенлерини корьди. Поезд явашлады, сонъра текмиль токътады.
Таныш-билишлерини ве тувгъанларыны къаршылап Акъмесджит перронына тюшкен халкъ къучакълашты, опюштилер. Къызлар севгили яшларына сарылды, бири-бирлерине къавуштылар.
Чанънынъ токъмагъы эки кере урулды — поезд текрар илери догъру ёл алды.
Бизим ёлджу дивангъа ясланаракъ, агъызына папиросыны къапты, дудакълары арасындан чыкъкъан тютюни бурум-бурум олып кетти.
II
Къайтазан Агъа мааллесининъ Чюрюк Сув бетке бурулгъан уджунда, тахтадан япылгъан араба къапылы эки къатлы эвде, акъшам саат докъуз къарарларында къонушма башлады. Сулейман Девлетов, кендини севип-сайып кельген дост-эшлерини буюк урьметнен къаршылады, кейф чатмагъа байлагъангъа къадар, джемиетнинъ джаны сыкъылмамасы ичюн, чешит лакъырдылар чыкъарды, оларны кульдюрди, шенълендирди.
Къайышчы Джемильнинъ апайы Сабе ве Девлетовнынъ хызметкяры Дора, ниает, ашнынъ азыр олгъаныны ве артыкъ зияфетке башламагъа вакъыт кельгенини гизлиден шорбаджыгъа анълатып кеттилер.
Арасы бир черик вакъыт кечкенджек стол къатмерли кобетелернен, мор патылджан туршусынен ве Къоз шарабынен безенди.
Сулейман Девлетов, татар адетиндже донатылгъан зийнетли оданынъ ортасындаки столнынъ тёрюне кечти мусафирлерге:
— Риджа этем, буюрынъыз, — деди, — кеч олсун, хайырлысы олсун. Биз бири-биримизни анълармыз. Айды, буюрынъыз, чекинменъиз...
Мусафирлер арасында эвельден де ашналыкъ олгъанындан, чокъ ялвартмай софрагъа янаштылар. Къаделерге шарап тёкюльди, тепсилерге зейтюн къоюлды, истеген адам, джаны севген ашына узанды, вилка ве къашыкълар арекетке кельди, эвнинъ ичи бирден джанланып кетти.
Кенъ джавуринли, узун бойлу Сулейман Девлетов даа шимди къыркъ секиз яшларына бараяткъан, хызметте ийлекяр, аиледе йымшакъ табиатлы, кишинен корюшювинде незакетли адам эди.
Эвельде Къачы бою койлерининъ биринде кооператив реислиги хызметинде булунгъан, сонъундан шеэрге артель ёлбашчылыгъына авушкъан, бойлеликнен бешинджи йылыны Багъчасарайда кечирмекте эди. Юзюне догърулып бакъкъанда, онынъ хиянет, яхут саф къальпли киши экенини тайин этювде чокъ зорлукъ чекеджексинъ. Чюнки кульген адамгъа — ырджая, шакъылдай, сёзюне итираз эткен инсаннынъ чырайында къанаатсизлик дуйдымы, юзю булутлана, лакъырдысыны къыскъадан кесип джибере.
Кооперативдеки хызмети, озюнинъ айткъанына коре, шерефли кечип кеткен. Приказчикликни де, бухгалтерликни де, реисликни де бир озю беджерген; не мал гъайып олгъан, не янълышлыкъ дуюлгъан... Иш шунынънен нетиджеленген ки, озюнинъ алтмыш еди яшларындаки анасыны апансыздан К. коюндеки тул бир къарткъа къоджагъа берген, чокъкъа бармай, район тешкиляты Девлетовны, шеэрге авуштыргъан.
Беш йыл ичинде Сулейман Девлетов артельнинъ де къурту олып къалгъан. Ондан: «Сен кимсинъ? Бу дереджени насыл келип таптынъ?» — деп, кимсе сорамагъан.
Сулейман Девлетов шимди яваш-яваш скемледен котерильди, шарап толу къадени элине алды:
— Севгили мусафирлер, — деди, — озюнъизге де малюм, биз ишнен мешгъуль адамлармыз. Эвде топланып шахсий тюшюнджелеримиз хусусында сёйлешип оламаймыз. Хызметтеки корюшювлеримиз исе къызгъын иш эснасында олып кече. Куньдюз демей, гедже демей, адсыз-эсапсыз эмек сарф этемиз. Онынъ шерефине бирер къаде ичмеге акъкъымыз бар. Къана, котеринъиз!..
Мусафирлер, эв саиби сыфатынен дегиль де, хызметте озьлерининъ буюги оларакъ Девлетовнынъ сёзлерини джан-гонъюльден динъледи ве сонъки теклифине ич бир итиразсыз къошулдылар. Къаделер бири-бирине токъушты, софра даа хош ве шенъ муит тешкиль этти.
Кобетенинъ лезети бакъылгъан сонъ, Сулейман Девлетов экинджи къадени теклиф макъсадынен котерильгенде, апайы Сание сёзге киришти:
О, стол этрафында тургъанларнынъ эр бирининъ лакъырдысына къулакъ сала, айтылгъан сёзлернинъ джиддийлигине ве зайыфлыгъына коре озюнинъ тавурыны денъиштире, токътамай куле эди. Бутюн вакъыт ашайт хусусында шикяетленгени киби, богъурдакъкъа къадар ашаса, тойдым, деп кимсеге сёйлемей тургъан. Яшлыкъ деври бойле кечкен. Къырымгъа большевиклер кельген сонъ дегирменде хызмет эткен, якъын вакъытларда исе артельнинъ складында терилерни джынысларгъа болюв ишине ерлешкен.
Шимди стол башында озюнинъ тююльгенине сыкъылгъаныны дуйдурмамакъ ичюн индже, къадын сесинен кулип, шакъылдап джиберди. Лякин бу кулькюге кимсе къошулмады. Дарбали къызарды, янындаки бухгалтер — Мансургъа бакъып, озюне ярдым къыдырды, лякин о да башыны ашагъы эгильтти, индемеди. Турып кетмелими экен? — деп тюшюнди. Лякин о, бойле йигитликни омрюнде ич бир кере япмагъан эди.
Ашны ташлап кетмек олурмы?
Сулейман Девлетов скемлесини артына чекти, аякъкъа турды, къадесини къолуна алып, мусафирлерге хитапнен:
Бу тынчлыкъ неден себеп? Къана, тутунъыз! — деп сёзге башлады. Бу арада тышта арабакъапы аджеле-аджеле къакъылды.
Девлетов пенджереге барып, сокъакъкъа бакъты, кимсе корюнмеди. «Джаным, геджелей къапыны къакъкъан. Ким ола билир?» — деп тюшюнди.
Къапы текрар къакъылды. Девлетов аятта ишнен мешгъуль Дораны чагъырды:
— Бар бакъ, къапыны къакъкъан ким? — деди.
Дора азбар къапыгъа джувурды.
Девлетов текрар сёзге башлайджакъта, оданынъ къапысы яваштан ачылды, элинде чемоданы, устюнде темиз, джыйнакълы костюми, севинчтен козьлери парылдагъан киши ичери кирди. Мусафирлер бельгисиз адамгъа айланып, шубели-шубели бакътылар, Девлетов аякъкъа турды, думанлангъан козьлерини ёлджугъа тикип, онъа таба догърулды, ер косьтерип:
— Буюрынъыз, — деген эди, яш Девлетовнынъ бойнуна атылды.
— Бабам, мени танымайсынъызмы? — деди.
Девлетов, Абибулланынъ сесини эшиткен сонъ, буз-бузлады:
— Огълум, Абибулла! Сен къайдан пейда олдынъ? — деди. — Огълум!..
Каравананынъ ичинден озь чанагъына татараш къоймакъ ичюн элине къашыкъ алгъан Сание, бельгисиз адамнынъ сёзлерини эшиткен арада, къашыкъ элинден тюшип кетти.
— Вай, мен кимни корем, — деп къычырды. Огълум, козюмден учтынъ... Бу, не къадар бахытлы акъшам экен!
Абибулла Сулейманович озюни, бабасынынъ къоллары арасындан къуртарып, Саниенинъ бойнуна сарылды, эеджанлы бир алда:
— Сайгъылы анам... Мен бутюн вакъыт сизни тюшюне эдим, — деди. — Я бу насыл шей? — О, анасынынъ сагъ элининъ бугъумында яра тамгъасыны эследи.
Сание, къуванч ичинде, онынъ суаллерини эшитмей, огълунынъ козьлеринден опе, оны озь баврына чеке эди.
Сулейман Девлетов, огълунынъ раатсызланып сорагъан суалине:
— Къоркъунчлы шей ёкъ, — деп джевап берди, — Эки йыл эвельси олгъан шей. Устюне эвнинъ сачагъындан козев тюшкен эди, тамгъасы къалды. Айды, етти, Сание. Отур... Тынчлан. «Сол козюм ойнай», дей эдинъ. Корьдинъми? Ялан сёйлемей экенсинъ. Битир, битир айды... Мусафирлер... меним сизге сёйлей тургъан Абибуллам — иште бу. Коресинъизми, балабан арслан олып кеткен. Бу не битмеген агълав шу?! Вазгеч шуны. Риджа этем, огълумнен таныш олунъыз.
Абибулла Сулейманович анасыны тынчландыргъан сонъ, мусафирлернинъ къолларыны алды, эвнинъ ичини козьден кечирди, сонъ элини-бетини йыкъамакъ ве урбасыны денъиштирмек ичюн Доранынъ пешинден чыкъып кетти.
Абибулла Сулеймановичнинъ артындан къапы къапалгъаны киби, янъы баштан шенъленип кеткен софранынъ этрафында къач шахыс даа булуна эди ки, оларнынъ бириси Кязим оджа, дигери онынъ къарысы Селиме эди.
Кязим оджа энди элли еди яшларына кельген, сачлары чаларгъан, козьлери ичке оюлып кеткен, узун бойлу, къарыкъ сесли эди. О, асыл да аз лакъырды эте, эр насыл бир мушавереге къошулса-къошулсын, — сонъунда «Э-э, бизден энди кечкен», — деп токътай эди… Шай дегенде, адети узьре, къарысы да мытлакъа огюни алдырып — «мени мезаргъа озгъармай тура, санъа бир шей олмаз», — дей тургъан эди.
Кязим оджа кечкен асырнынъ сонъларында Оренбург медресесини битирген, эсап, физика ве дигер табиат фенлеринен хабердар олгъан, Багъчасарайда он единджи йылыны оджалыкънен кечирмекте эди.
Софра башында турып да, ады анъылмагъаннынъ бири де Мансурнынъ къадыны Усние эди. Узунджа бойлу, толу ве тюзгюн мучели, къара къашлы, къара козьлю Усние йигирми дёрт яшларында, севимли бир къадын эди. Мансургъа къоджагъа чыкъкъаны беш йыл олгъан. Бугуньге къадар онынъ джаныны агъыртаджакъ киби ич бир сёз айткъаны ёкъ. Къоджасы яман арекетте булунса, индемей кечирген, даима эйиликнен джевап берген.
Мансур яшлыгъында зынджырлыда бираз диний тасиль корьген, чокъ заман озгъан сонъ, бухгалтер зенаатыны эльде этерек, ильк вакъытларда вокзалнынъ экспорт маллар конторасында чалышкъан, шимди артельде хызмет эте эди. Онынъ диндар бабасы бирден-бир огълуны агъыр табиатлы осьтюрген. Мансур секиз йыл эвель туберкулёзнен хасталангъан, аля бугунь онынъ панджасында чырпына эди. Базы вакъытларда дерти туткъанда, афталарнен тёшекте ятып къала тургъан эди.
Усние 1930 сенеси Акъмесджит фельдшер мектебини битирип кельгенде, А... коюндеки дервизада Мансурнен танышкъан. О куньден сонъ Мансурнынъ тасалы юрегинде Усние ичюн терен муаббет дуйгъусы уянгъан. Кеткен сайын эки къальп бири-бирине исинген. Куньлерден бир кунь сессиз-солукъсыз, давулсыз-зурнасыз эвленип кеткенлер. Атта къомшулары биле бу ишни экинджи куню сабасы апансыздан эшитип, шашып къалгъанлар. Арслан Агъа мааллеси тойсуз келинни омрюнде биринджи кере корьген. О кунь — бу кунь Мансур ве Усние бирликте омюр сюрмектелер.
Мансур ильк бакъышта мискин корюнсе де, акъикъатта кескин табиатлы ве ачувланувы эснасында къалтырап, къызышып кеткен киши эди.
Учь йыл эвель Усниенинъ бир начар огъланчыгъы олгъан, эки айлыкъ экенде олип кеткен. Ондан сонъ бала деген бала корьмеген.
Акъшам устьлери, янъы джурип башлагъан эвлятларынынъ эллеринден тутып, Хансарай багъчасына кезинмеге чыкъкъан къадынларны корьгенде, Усниенинъ юреги яна, хор ола. Бу хусуста Мансургъа лакъырды ачкъанда, о индемей, софагъа чыкъып кете эди.
Хызметтен кельген сонъ Усниенинъ ялынъыз бир эгленджеси бар эди, о да — ишчи клубуна барып, бедиий-авескярлар тёгерегининъ чалышувыны сейир этмек эди. Тап сонъунда, акъайынынъ: «Яшларны корьмеге къатнайсынъ», деген сёзюнден сонъ, клубны да быракъкъан эди.
Бундан эки дакъкъа эвель къаршысында тургъан Абибулла Сулеймановични корип, озюне узатылгъан къолны туткъанда, Усние не ичюндир, утанып къызарды. О чыкъып кеткен сонъ исе, тюшюнджеге далды, озюнинъ кечкен аятыны бир аньде хатырлап алды.
Усние ялынъыз бир адам тарафындан севильмекни истеген. Бу арзугъа наиль олгъан. Озь талийини Мансурнен багълагъан.
Шимдиге къадар озюнинъ аилевий омрю хусусында ич кимсеге бир сёз сёйлемеди исе де, сонъ айлар ичинде Мансурнынъ, акъшамлары эвге саруш келе бергенини корип, къаарьленмеге башлагъан эди. Къомшулары онынъ кеткен сайын азгъаныны озюне сёйлегенде, индемей кечире, сонъундан азаплана, агълап токътай эди.
Бугунь акъшам да, зияфет башлагъанындан берли санки ич кимсенен лакъырды этмегенининъ себеби де бу эди. Ялынъыз Дарбали тююльген вакъытта кулюмсиреп ташлады. Лакъырдыгъа къошулмакъ истемеди.
Абибулла Сулейманович чыкъкъаны киби, Сулейман Девлетов къаделерге Къоз шарабы толдурды, зейтюн чанагъыны ортагъа чекти:
— Риджа этем, — деди, — Абибулланынъ келюви шерефине котеринъиз, сагълыгъы ичюн, озю стол башына отургъан сонъ да ичермиз! Айдынъыз, чекинменъиз! Сание: «Козюм ойнай да, козюм ойнай»... мийимни ашады. Нафиле дегиль экен. Къана, Сание, сен не дейджексинъ? Ич-ич кетсин. Къоркъмагъа шей ёкъ. Кескин дегиль о...
Мусафирлер текрар къаделерни тюпледи, сонъра чанакъкъа узанып, зейтюнни макътамагъа башладылар.
Девлетов:
— Ичкиге иджат шей, — деп гъурурланды, — Койден анам ёллады. Онда зейтюннинъ биткен вакъты асыл да олмай.
Стол башындакилер экишер дане къапкъан сонъ, чанакънынъ астында энди санки шей къалмагъан эди.
Бу сефер Эльмаз аптеге къаде теклиф эткен тапылмады исе де, зейтюн хусусында лакъырдынынъ узангъаныны корип, чанакънынъ тюбюнде къалгъанлардан бир дане алып къапты, сонъра, лезетини бегенмейип агъызынынъ ичиндекини чыкъарып, гизлиден софранынъ астына ташлады.
Бу арада яваштан къапы ачылды, Абибулла Сулейманович кирди. Мусафирлер ерлеринден котерилип, онъа тёрден ер бердилер.
Къаделер текрар бошалгъан сонъ, ондан, узакълардан хаберлер соралды. Бу левхада баш роллерни Девлетов ве Сание ойнады, мусафирлер исе темашаджы олдылар.
— Мен чокъ ерлерде булундым, — деди Абибулла, — окъудым. Окъудым ве аятны огрендим. Окъумай, омюрни огренмеге талашув — манасыз бир шей, буны озюнъиз де анълайсынъыздыр.
— Окъумакъ керек, огълум, — деди Сание, — лякин еди йыл... Тюшюнип бакъ! Еди йыл ич бир хабер ёлламамакъ мумкюнми? Бунъа кимлер даяныр!.. Сенинънен чыкъып кеткен Чавушнынъ огълу Вадим бир йылнынъ устюне къайтып кельди, ондан сени сорадыкъ, «Алтайгъа кетти», — деди. Шундан берли сени корьмеге тельмирдик.
Биринджи кере корьген бу адамлары огюнде, анасынынъ опькелеви енгиль бир ал дегиль эди. Не ичюн келалмагъаныны бир арада анълатаджакъ, амма шимди софра башында узун тарихны сёйлемеге аджет бармы эди?
Анасына ялварыр киби бакъып:
— Сабыр эт, ана, эр шей анълашылыр, — деди. — Коресинъ, мен гъайып дегилим. Сагъ-селяметим.
О, бу сёзлерни сёйлегенде, къаршысында индемей отургъан Усниенинъ назлы бакъышларына ве саф корюнишине дикъкъат эте эди. Анасынынъ опькелевлери онынъ гонълюни хырпалагъаны киби, алдындаки мазун къадыннынъ нефес алувында да озю ичюн бир самимиет сезе эди.
Кязим оджа элиндеки сигар тюпчигини куллюкке ташлагъан сонъ:
— Окъугъан еринъ къайда эди, Абибулла? — деп сорады. — Петербургдамы?
Абибулла кулюмсиреди;
— Джаным, насыл Петербург? — деди. — Сиз, Ленинград демек истединъиз, гъалиба?
— Эбет, эбет, — деди Кязим оджа. — Акъылымдан чыкъа кете... Ленинградда окъудынъ, ойлеми?
— Екъ, эвеля Москвада, сонъра Свердловскта.
— Дерслер агъырдыр, дегильми?
— Енгиль эди, деп оламам. Аристотельнинъ бутюн фельсефе мектебини кечмек керек олды. Бу, къолай хызмет дегиль.
Фельсефе сёзю чыкъкъаны киби, оджада, лакъырды ичюн меракъ арткъаны дуюлды. О, метафизиканен мусбет илим арасындаки фаркънынъ неден ибарет олгъаны хусусында адсыз-эсапсыз суаллер берди ве бу меселеге озюнинъ назарыны бильдирди.
Лакъырды Абибулла Сулеймановични артыкъ терлетип башлады. Бойле халкъ арасында озюнен фельсефе саасында мушавереге къалкъышаджакъдай адам тапылыр деп ич умют этмеген эди. Софра башындаки адамларнынъ юзьлерини корип етиштирмеден, оджанынъ соравлары оны раатсызлай эди. Чюнки Абибулла Сулейманович фельсефе фенлеринден кечкен дерслерини бутюн инджеликлеринен хатыргъа тюшюрип оламай, сыкъыла ве «бу оджагъа къайдан расткельдим бильмем», деп окюне эди.
Ильмий шекиль къабул эткен лакъырды, Сулейман Девлетовнынъ джаныны сыкъты. Сание озюни тутып оламады:
— Кязим оджа, — деп сёзге киришти, — буюрсанъыз. Эр кес ичти, сизнинъки тура. Сырадан артта къалмакъ олурмы?
Кязим оджа къадесине узанайым дегенде, къарысы — Селиме элинден чекерек:
— Етер энди, — деп къычырып джиберди. — Чылдыргъан экенсинъ, джаным акъай. Эвге сени ким алып къайтаджакъ? Манъа ышанасынъмы?
Кязим оджа бала киби кулюмсиреди:
— Санъа ышансам не олгъан я, апай? — деди. — Ёлгъа чыкъсанъ, он секиз яшында къызчыкъ киби кетесинъ, джурип артынъдан етмекнинъ чареси олмай, мени къолтукълап алып кеталмайджакъсынъмы?.. Къана, ичеджек ёкъмы?
Девлетов къаделерни текрар толдурды:
— Айдынъыз, мусафирлер, — деди ве Абибулла Сулеймановичке ишмар этти, — тутунъыз! Кязим оджа, сиз къоркъманъыз, сарушлансанъыз, манъа ышана билирсинъиз. Эвде тёрюмиз бош; Селиме апте, къасевет этменъиз, сизни де ерлештирмеге ер тапармыз. Лакъырдыгъа киришмей, сусып тургъан Дарбали:
— Я мени не япаджакъсынъыз, мен энди чокътан сарушым, — деп индже сесинен шакъылдады. — Кязим оджаны бир миндер узерине чекип ташларсынъыз, тынар къалыр. Я мени?..
— Сени клерге джыйыштырырмыз, — деди Девлетов, — шарап шишелерининъ ярысындан чокъусы клерде тура, юрегинъ сыкъылгъан сайын, азар-азар ача берирсинъ.
Девлетовнынъ сёзлери Усниенинъ мерагъыны къозгъагъанындан, яры утаныр бир шекильде:
— Сиз чокъ мераметлисинъиз Сулейман агъа, — деди. Бу арада козьлери апансыздан Абибулла Сулеймановичнинъ козьлеринен расткельди, экисининъ бакъышлары бири-бирине догърулды, Усние къызарып, башыны ашагъы эгильтерек: — эр кеске ер ышандырсанъыз, эльвермез, — деп иляве этти.
Абибулла Сулейманович, бир меляике бакъышынен козетип алгъан яш къадыннынъ юзюнде бир якъынлыкъ ис этти. Онынъ къальби сыкъынты ичинде чапаланды, шарап ичмек ичюн котерильген эли бирден зайыфлады, аз къалды, къадеси ерге тюшеджек ве парча-парча оладжакъ эди. «Бу не къадар дюльберлик, джаным», деп тюшюнди ве бирден, онынъ янындаки акъчиль бетли, кийик бакъышлы кишиге козетип: «Эбет, онынъ акъайы олмалы», деди.
Кязим оджа, Селименинъ, «ичме» деп исрар этювине таби олмай, къадени буюк хошнутлыкънен котерип, ичип джиберди.
Дарбали ве Мансур озь къаделеринен онъа ярдымгъа кельдилер. Абибулланынъ исе, элиндеки къадеси кенаргъа къыйышкъан, ичиндеки шарабы ерге акъайым деп тура эди.
Девлетов тааджипнен:
— Абибулла, къаденъе токъунылмагъан, бу насыл шей? — деп сорады. — Хайыр ола! Айыптыр, бойле шенъ бир джемиетте озюнъе косьтерильген незакетни ред этмек мумкюнми? Къана, я сиз, къомшу! Сиз ничюн ичмединъиз? — Девлетов, Усниенинъ алдындаки къаденинъ де устюнден бир ютум шарап эксильмегенини корьгенде, юзюнде зайыф кулькю аляметлери пейда олдылар: — арамыздан къартларны саймагъанлар бар, — деди.
Абибулла сёзнинъ ким хусусында экенини бирден фаркълап оламай, эвельки алында къалды исе де, сонъундан, стол башында асыл олгъан тынчлыкъны дуйып, бирден сескенди:
— Манъа айтасынъызмы, баба? — деп сорады. — Афу этинъиз, недендир бильмем, тюшюнип къалгъаным. — О догърулды, къадени юкъары котерди, ичмек ичюн онъайтланды, лякин Селиме енге оны токътатты.
— Мадамки кечиктинъ, къардашым, о алда, кечик-кенлернен ич, — деди. Къана, сырадан къалгъан ким эди?
Бу лакъырдылар арасында козюни алмай, Усниеге бакъып тургъан Сание озюни бир шей бильмеген косьтерип:
— Усниеден гъайры кечиккен олмады, — деп джевап берди. — Ярамаз, Усние, бизни алдамакъ истединъ. Шимди джезанъны буладжакъсынъ. Къана... тут, меним огълумнен ичеджексинъ. Ёкъ-ёкъ. Сакъын лакъырды этейим деме. Илле ичеджексинъ. Мен анъламам.
Усние ичмейджек олып исрар этти, лякин Саниенинъ зорундан къуртуламады. Тамам бу арада кескин оксюриклер ичинде чырпынгъан Мансурнынъ дивар кесильген юзюне бакъып алды да:
— Не япмалы, ичеджектирим даа, — деди, софранынъ узеринде озюне догъру узатылгъан Абибулланынъ къадесине къадесини токъундырып, ярысына къадар ичип, ерге къойды.
Шимди онынъ козьлери кимсени корьмей, кимсенинъ давушыны эшитмей ве не ерде отургъаныны бильмей эди.
Сание озюнинъ беджерген бу ишинден пек мемнюн къалды, башлары эппейи думанлангъан мусафирлер Усниенинъ къызаргъан чересинде ич бир тюрлю сыр окъуп оламадылар.
Ялынъыз Кязим оджа сарымсакъ киби тири къалды, шенъленди, лакъырдыларгъа джан-гонъюльден къошулды, лякин эвельде джанлы корюльген Мансур, кошедеки дивар ястыгъынынъ уджуны ерге йыкътырып, устюне башыны къояракъ, хырылдап, юкълап къалды.
Абибулла Сулейманович, бу эснада, Усниенен лакъырдыгъа киришти, онъа озюнинъ омрюнде муим эсап эткен вакъиаларнынъ базыларыны икяе этти, Усние башта утансырамакъ истеди, мусафилернинъ бири-бирлерине козь къоймагъа авесликлери биткенини дуйгъан сонъ, комплиментлерге мукъайт ве къыскъа джеваплар берип башлады.
Яры гедже заманында мусафирлер къайтмакъ ичюн ерлеринден котерильди, аяттаки аякъкъапларыны тапыштырып кийди ве сагълыкълашмагъа башладылар. Усние, терен юкъуда булунгъан Мансурны уянтмакъ истеп, элинден-аягъындан чеккелеп бакъты, лякин ич бир шей кяр этмеди.
— Тийме ятсын, раатлансын, озюнъ де къал, — деселер де, о тешеккюр этип, къапыгъа догърулды.
— Сагълыкънен къалынъыз, гедженъиз хайыр, — деди, — софагъа чыкъты, бу арада абдезлик янында индемей тургъан Абибулла Сулеймановични эследи. — Сиз де келинъиз, Сание апте, мусафиринъизни де алып келинъиз, — деп иляве этти, акъырын-акъырын мердивенден ашагъы тюшип кетти.
Тахта араба къапы къапалгъан сонъ, Девлетов ве Сание ичке кирдилер.
Абибулла Сулейманович еринден къыбырдамай, чокъ вакъыт азбардаки тереклернинъ далларына ве узакъта Топ-къая узеринде саркъкъан булуткъа бакъып турды.
III
Эртеси куню къушлукъ маалинде Абибулла Сулейманович Хансарай азбарында кестане тереги алтындаки скемленинъ узеринде япа-ялынъыз отура эди. Элиндеки индже айва фышкъынынен топракъ устюнде бир даире чызып, онынъ узерине далгъын-далгъын бакъаракъ, терен тюшюнджелерге комюльген эди.
Кунеш шавлелери зийнетли сарайнынъ диварларыны айдынлаткъан, багъчанынъ ортасындаки къадифе чечеклерини шенълендирген. Эрылгъанларнынъ гоньджелери ачылгъан, къайсы тереклери чечекленген, отлар-оленлер ешергенлер. Гурьдели далларнынъ узеринде бульбуллер севимли нагъмелерини тёке, орталыкъны шенъликлер ичине гъаркъ эте эдилер.
Абибулла Сулейманович чокъ вакъыт сусып тургъан сонъ, башыны котерди, чевре-четине козь ташлады.
«Багъчаны зиярет эткенлер чокъ ола экенлер», — деп тюшюнди.
Халкънынъ юзюнде азаматлы хызметтен сонъ бир хошнутлыкъ сезиле, эр кес байрамдакиси киби шенъ эди. Кунештен янгъан, кокреклери ачыкъ, сагълам яшлар къызгъын лакъырдылар этип, сыра-сыра олып кезине, арттан кулер юзьлю къызлар адымлайлар. Къаршыдаки скемлелерде отургъанлар сарайнынъ юксек минарелерини сейир этип, онынъ тарихына ве архитектурасына терен къыймет кесе эдилер... шеэрнинъ эски омрюне алышкъан Абибулла Сулейманович ичюн бу янъылыкълар худжур олып корюне эди.
Пайнына отурып безерек, энди скемленинъ дигер уджуна чекилип, сарайнынъ итальян орьнеклерини сейир эткен Абибулла Сулейманович апансыздан, узакъта, къая устюнде чапкъалагъан балаларнынъ давушыны эшитти. Олар тёпеде, елемлик ерде сазагъан учура эдилер.
«Балалыкъ не къадар гузель шей, — деп тюшюнди. — Мен энъ татлы куньлеримни балалыгъымда кечирген эдим. Къошугъа чапкъан бир джуйрюк киби кельди-кечтилер. Эбет, джуйрюк киби келип-кечтилер. Шимди олардан эсер къалмады. Энъ саф тюшюнджелеримни гонълюмнинъ теренликлерине комдим, оларны эбедиен унуттым. Бабамнынъ къаралтысында саде омюр кечирген эдим; мен эйбетли эдим. Балаларнен «Долду» ойнагъанда, элимнен якъаланылмагъан кимсе къалмай, джемиетлерге барсам, Девлетовнынъ огълу деп, мени эллери узеринде кезиндире тургъанлар. Мен гъурурлы эдим. Гъурур... къудретли ве метинли сёз... Гъарип Абибулла! Унут! Эписини унут. Чюнки бабанъ, Сулейман Девлетов шимдиден сонъ ич бир вакъыт эвельки дереджесини тапалмайджакъ. Сен исе, Къачы боюнынъ ешиль багъчаларында сербест, бир бульбуль киби кезинмейджексинъ. Район кооператив бирлигинде ишлеген дайым ярдымгъа кельмеген олса, биз гъайып эдик. Бабамнынъ джаныны о къуртарды. Шимди сагъ-эсенми, бильмейим...»
Абибулла Сулеймановичнинъ козьлери алдында, бутюн аят ёлу джанланды, бир тюш киби кельди. Сонъра, кокюс кечирди.
Алтын шавлелерини сачып тургъан кунеш исар талдасындан чыкъып, кестане тереги пытакъларындан къуртуларакъ, Абибулланынъ джелькесине тёкюльди, терлетти.
О, ёргъун башыны котерип, буллюр киби ачыкъ кок юзюне бакъты да:
— Не къадар джан сыкъысы, — деди. — Аджеба мында меним омрюм бойле кечеджекми? Мен даянып оламам. Кетерим. Узакъ, эски бир койге кетерим.
Скемледен котерилип, элиндеки айва фышкъыныны сагъгъа-солгъа саллай-саллай, зорнен эшиттирип сызгъыра-сызгъыра къапыдан чыкъты. Сарай алдындаки копюрден кечти, сол тарафтаки къалдырымгъа аякъ басайым дегенде, огюнде эки къадын пейда олды.
Оларнынъ бириси, Усние эди. Къомшусынен берабер почтагъа кете эди. Тюшюнджеге далып келеяткъан Абибулла Сулеймановични корьгенинен, юзю азачыкъ къызарды, бирден адымларыны чабиклештирди.
— Джанынъыз сыкъылса керек, ойлеми? — деп сёз къатты ве ёлуна девам этти.
Эеджан ичинде, Усниенинъ сёзлерини зорнен эшиткен Абибулла Сулейманович:
— Эбет, джан сыкъысы, — деп джевап берди.
Яш къальпке атеш ташлагъан къадын, Ханджами аралыгъында козьден джоюлды.
IV
Шеэрнинъ узерине акъшам къаранлыгъы чёкти. Кучюк эвлернинъ пенджерелеринде ве ачыкъ софаларда ярыкълар корюндилер.
Бу вакъытта Усние акъшамлыкъ емекни чокътан пиширген, азбардаки дут терегининъ тюбюндеки тапшан устюнде отурып, Мансурны беклей эди. Сары балчыкънен сылангъан оджакънынъ устюнде гугюмнинъ суву къайнай, дут терекнинъ устюнде чыр-чыр мазинлер сёйлене, софанынъ огюнде елькъанатлар учуша эдилер.
Мансур, Девлетовнынъ эвинден бугунь уйле авгъанда къайтып келерек, бираз отургъан сонъ, баш аврусыны чезейим деп сокъакъкъа чыкъкъан, дёрт сааттан берли даа корюльмей эди. Усние алевленип янгъан оджакъ ичиндеки атеш башында оны беклей эди. Одунлар янып биткен сонъ, къорлары къызарып турды, хайли вакъыттан сонъ, олар да когерди, акъибети сёнип башладылар.
Усниенинъ юрегинде азап уянды:
«Инсаннынъ омрю тыпкъы бу атеш киби, — деп тюшюнди. — Къальбинъ бир арслан юреги киби ура, омрюнъ перишан алгъа кельген сонъ, яна-куль ола. Мен яш эдим, эр кульген юзьге кульдим, куськюн черени аджыдым. Инсан-инсангъа садыкъ деп бильдим. Бунъа къаршылыкъ алгъан мукяфатларым не олды?
Ракъы давасы... устюме джекирювлер... Башкъа шей корьмедим.»
Явлугъынен козьлерини силип алды, лякин юзюнде текрар окюнч корюнди.
Саат докъуз къарарларында Мансур такъаттан тюшкен бир алда, кучюк къапыдан ичериге сокъулды, адымларыны низамсыз суретте аларакъ азбар бою эвге догърулды. Мердивенден акъырын-акъырын софагъа тырмашаяткъанда, дут тереги астында сесини чыкъармай отургъан Усниени эследи:
— Сен мындасынъмы? — деп сорады. — Озь башынъа отургъанынъ не?
Усние козьяшларыны гизлеерек:
— Я не япайым? Кимнен отурайым? — деп джевап берди ве еринден къалкъып, оджакъ устюндеки гугюмден чайникке сув тёкмеге башлады.
Мердивеннинъ ярысына чыкъкъан Мансур, энтир-тентир текрар ашагъы энди, тапшаннынъ узерине чёкерек:
— Акъшамлыкъ не пиширдинъ? — деп сорады. Бу арада эки элинен башына япышты. — Уфф... Башым фена агъыра — деди, рафчыкъ устюнде дюнден къалма ярым шише оладжакъ, кетирсе!..
Усние, Мансурнынъ юзюне бакъкъанынен, кене ичип кельгенини фаркълады, лякин индемеди. Тавагъа къойгъан татарашны алдына ерлештирди.
— Иште акъшамлыкъ емек, — деди. — Бу вакъыткъа къадар бир шей ашамайып, шимди ракъы къыдыргъанынъа шашам. Эвни-баркъны унутып кеттинъ. Мансур, тюшюнип бакъ, мен де сенинъ киби инсаным. Мени чекиштирмекте не тапасынъ? Шеэрде меним де танышларым-билишлерим, ве ниает, меним де достларым барлар. Къапыдан пайныма чыкъсам, дарыласынъ. Я, озюнъ... озюнъ буны ничюн унутасынъ?..
Таванынъ ичиндеки ашларны къарыштырып, маддесиз тарзда зорнен ашап башлагъан Мансур, бутюн омрюнде къарысынынъ арзуларыны анъламагъаны киби, шимди де сёйлегенлерини анъламай, оны алдында булутлар ичинде киби коре эди.
— Мен азачыкъ... азачыкъ ичмек истейим, — деди. — Бармы? Олса, бер ичейим. Олмай экен, кетем — ятам. Уфф... Башым не фена агъыра.
Къач дакъкъалар эвель дут тереги тюбюнде, кельсе берабер ашармыз, деп, тельмирип, Мансурны беклеп тургъан Усниенинъ маддеси энди къапалды. Баврына бир окъ саплангъан киби олды.
Акъырындан турды, шишени къыдырмакъ ичюн магъазгъа кирди.
Къайтып чыкъкъанда, дут тереги тюбюнде энди Мансур ёкъ эди.
«Кене ичмеге кетсе керек, — деп тюшюнди. — Джаным, бу не демек?»
Юкъары эвге кирди. Мансур, урбаларыны ташламай, миндер узерине созулгъан, джансыз киби ята эди. Усние кедерленип, софагъа чыкъты, башыны дирекке таяндырды, авлакъта кок юзюне узангъан Хан Джами минарелерине бакъаракъ, сусып къалды.
Козюнинъ алдына, Хансарай азбарындан тюшюнджели-тюшюнджели къайтаяткъан Абибулла Сулейманович кельди. Тюневин акъшам мусафирликте экенде, онынъ муляйим ве сыджакъ бакъышларыны, незакетли сёзлерини хатырлады.
— Ёкъ, ёкъ. Аятым илериде бойле девам эталмаз, — деп кокюс кечирди. — Гуль киби яшлыгъым бу диварлар арасында орьселенди; гъарип Усние, санъа языкъ олды. Лякин сен даа гъайып дегильсинъ. Яшлыгъынъны къайтарып элинъе береджек кишилер бельки, тапылырлар. Ёкъ, сен даа гъайып дегильсинъ. Козьлеринъни ачып, уфукъкъа догъру гузель бакъ. Даа кеч олмады.
Усниенинъ къафасыны бу тюшюнджелер чокъ вакъыт бошамадылар. Вазгечейим, бу фикирлерни терк этейим деп бакъты, лякин оларгъа текрар келип къапылгъаныны дуймай къалды.
Маалленинъ ярыкълары яваш-яваш сёнип башладылар. Узакътан сийрек-серпек копек давушлары кельди. Шеэрнинъ кет-кете терен юкъугъа тедарик корьгени дуюлды.
Орталыкъны баскъан тынчлыкъ ичинде апансыздан азбарнынъ къапысы сесленди, Усниени бирден къоркъуларгъа далдырды:
«Бу насыл сес ола билир? — деп тюшюнди. — Геджелейин бекли къапыны ачкъан ким?»
Юзюм асмаларынынъ тюбюнден эгилип азбаргъа козь ташлады. Саллана-саллана кельген кишининъ мердивенге якълашкъаныны эследи.
— Ким о? Не истейсинъ? — деп къычырды.
Бельгисиз адамнынъ:
— Меним... мен, — деген индже сеси эшитильди. — Мансур яттымы?
— Ятты... кене керек олдымы?
— Меним риджам бар эди. Тьфу!.. Агъызыма акъ-балчыкъ тийген. Тьфу!.. Тьфу!..
— Насыл риджа?
— Бизим апай къапыны килитлеген, мени ичке алмады. Тьфу!.. Бу да къайдан тийген я... Сизде геджелейджек эдим.
Кеч маальде азбаргъа сокъулгъан киши — Дарбали эди. Онынъ лакъырдысы, къаарьленип тургъан Усниенинъ иддетини алевлендирди:
— Эвнинъ къапысыны ачыкъ корьмек ичюн вакътында къайтмакъ керексинъ, — деп джевап берди. — Бу хан азбары дегиль де...
Дарбали джевап бермеди. Акъырындан кери айланды, абына-сюрюне, индемей, къапыдан чыкъып кетти. Якъын ерде, юзь сюрмеге базнасы отькендай досту-эши ёкъ эди. Кене эвге догъру ёл тутты. Къапыгъа якълашкъанда, текрар джесаретсизленди:
— Апайнен анълашылмаз. Акъибети, котек ашап токътарым, — деп ынъырданды. — Кетмели, геджени елемликте кечирмели.
О, шеэрнинъ куньбатысындаки юксек къыргъа тырмашкъан тар сокъакъ бою чёльге джонельди.
Дарбалининъ кольгеси азбардан ёкъ олгъаны киби Усние кене дут терегининъ янына кельди, бир вакъытта Акъмесджит мектебинде кечирген омрюни ве озюне садыкъ достларыны хатырлады, окюнди.
Кеч маальде Топ Къая беттен ай догъды, нурларыны эвлернинъ сачакъларына сачты, ер юзюни айдынлатты.
Маалледе эр кестен кеч ята тургъан Назиме къартананынъ пенджересинде ярыкъ сёнди. Усние юкъламагъа кетмек ичюн еринден къалкъты, мердивенден юкъары котерильген вакъытта, токъталаракъ, кок юзюне бакъып турды:
— Не къадар дюльбер гедже.
V
Хан азбарынынъ огюнде, эки тору ат екили, линейка токътады. Линейканынъ узеринде, ешиль шалгъа бурюнген эсли бир къадын, йипек галстуклы, узунджа бойлу, къырмызы, узун бетли бир яш ве бир де, чал мыйыкълы, семиз айдавджы булуна эдилер.
Яш ерге тюшти, айдавджыгъа эгилерек, сокъакънынъ айланмасындаки тахта араба къапыгъа догъру элини узатып:
— Коресинъизми? — деп сорады.
Айдавджы, яшнынъ эли узангъан тарафкъа бакъты:
— Сары къапымы? Корем, — деди.
— Иште мен анда киреджегим.
Бу сёзлерни айткъан сонъ, яш, линейкадан айырылды, акъырын-акъырын тахта къапыгъа келип, къакъмагъа башлады. Эвеля джевап берген олмады. Бираз оттюрген сонъ, теренден:
— Ким бар анда? — деген къадын давушы кельди.
Яш, ёргъун сесинен:
— Сание апте, ачынъыз! — деп къычырды.
Мердивен узеринде аякъ давушлары эшитильди. Чокъкъа бармай, кучюк къапынынъ зембелеги къыбырдады, къапы яваштан аралыкъланды, Саниенинъ кулюмсиреген, хош юзю корюнди. Алдындаки адамгъа бакъкъанынен, эресленмек истеди, лякин дерал таныды:
— Бекир, сенсинъми? Буюр! Насыл олып тюштинъ? Хайыр ола... Буюр! Ёкъ, ёкъ. Бу якъкъа. Биз шимди магъазда отурмаймыз. Тёпедемиз. Я, ананъ ничюн кельмеди?
Бекир, Саниенен ян-янаша мердивен бою юкъары котерилеяткъанда:
— Пек авес этти, лякин не чаре? — деп джевапланды. — Яз кельдими, тарладан якъаны къуртармакънынъ имкяны олмай.
Сание:
— Фидеге къатнаймы? — деп сорады.
— Эбет, фидеге къатнай!
Софагъа чыкътылар. Сание, мусафирге отурмакъ ичюн ер теклиф этти. Озю абдезлик янындаки курсюге отурайым деди, бу арада, оджакънынъ устюнде къайнап, копюрип тургъан сют ташып кетти. Сание абдырап, оджакъкъа чапты.
Бекир кулюмсиреди:
— Фаркъына барасынъызмы, Сание апте, — деди. — Келеджек мусафирлер даа барлар. Сютюнъиз чоюнда турмай.
Сание оглюгинен чоюннынъ эки къулагъындан тутып, оджакънынъ янашасындаки къазанаякъкъа ерлештиререк:
— Манъа коре, энъ мутебер сойлары энди кельдилер, — деп джевап берди. — Абибулланынъ къайткъанындан хаберинъ бардыр, дегильми?
— Насыл Абибулла?
— Бизим.
— Сиз шакъа этесинъизми, Сание апте?
— Ёкъ, джаным. Шакъа этмейим. Сагъ-селямет келип чыкъты. Корьсенъ, танымазсынъ. Шеэрде окъугъан вакътынъызда о: не эди! Шимди улема кесильген. Кязим оджа оны сынап бакъмакъ истеди, лякин бир сёзнен агъызыны къапады къойды. Гъарип неге огърагъаныны бильмеди. Мен, дей, чокъ илимлер окъудым, дей. Мен, дей, прафесрларнынъ огюнде дерс алдым, дей. Айса! Шимди озю де келир.
— Я Сулейман агъа къайда?
— Хызметине кетти. Тюневин кельген олсанъ, бутюн вакъыт эвде эди. Бекир, сен узакъ ёлдан кельдинъ, джаным. Бельки, ачсынъдыр. Севингенимден, сорамагъа да унуттым.
— Замет этменъиз, Сание апте! Ачыкъсам, ялварткъан адетим ёкъ. Абибулла келе къойса эди.
— Тезден къайтырым, деп чыкъты. Келир, келир. Сабыр эт! Бу сененинъ махсулы насыл? Сизге сары боздургъан ашамагъа бараджакъмыз. Айтсам, инанмазсынъ. Учь йылдан берли бир ерге чыкъып оламаймыз, джаным, Бекир. Ана, Абибулла да кельди.
Сание мердивенге таба келип:
— Балам, сени мусафир беклей, — деди. — Бакъайым, танырсынъмы? Ким бу?
Абибулла, софанынъ тёрюндеки скемле узеринде, озюне бакъып, кулейим-кулейим деп тургъан кишини корип токъталды.
Мусафир ахыр-сонъу, кулип джиберди:
— Сен чокъ денъишкенсинъ, — деди ве еринден турды, Абибулланынъ элини къавий тутып, агъыртыр дереджеде сыкъаракъ, бир къач кере саллап алды, сонъра эки омузына япышып, бир талай силькиндирди. — Инсан бойле денъише экен, — деп текрарлады — Сание аптем кельгенинъни сёйлемеген олса, корьгенде ич танымайджакъ экеним.
Ерлерине отурдылар. Абибулла Сулейманович мусафирнинъ къыяфетини дикъкъатлы суретте козьден кечирди.
Сен текмиль койлюге чевирильгенсинъ, Бекир, — деп сёзге киришти. — Сенден пиченлернинъ, пелит тереклерининъ къокъусы келе.
— Инкяр этмейим, — деди Бекир. — Мен там бир койлюм: балаларны окъутам, тереклерни чапалайым, ер къазам, зарзават асрайым, керек олса, джемааткъа ярдымгъа да келем. Сен олсанъ, япмазсынъмы?
— Мен япып оламаз эдим. Бала тербиелемек... окъутмакъ... Ёкъ, джаным! Табиатыма келишкен хызмет дегиль.
— Ич феналыгъы ёкъ. Аксине, мен бунда зевкъ тапам. Меним хатрымда... Шеэрде окъугъанда сен рессам олурым деп хаяллана эдинъ. Ничюн аджеба? Санъа буны ким меджбур эте эди? Кимсе де. Озюнънинъ авеслигинъ бар эди, дегильми? Ничюн меним оджалыкъкъа ниетим ола бильмесин?!
— Догъру. Лякин бу меслек сени ипрандырыр. Яш экенде къартайтыр, санъа языкъ олур. Чюнки оджалыкъ буюк гъайрет истей.
— Бу яшыма кельдим, гъайрет истемеген меслек корьмедим ве эшитмедим. Эр джефанынъ бир сефасы ола. Ёкъ, джаным, оджалыкъ мутебер иш.
Абибулла Сулейманович мусафирнинъ фикрине текрар итираз этмек истеди, лякин бу арада ашагъыда араба къапы артындан эшитильген давуш, сёзюни больди.
Бу, къадын сеси эди.
— Сание апте, чыкъсанъыз мында! — деп къычырды.
Сание мердивеннинъ уджуна барып, ашагъы эгилерек:
— Ким о? — деп сорады.
Кене, далгъын къадын сеси эшитильди:
— Риджа этем, чыкъынъыз!
Сание аджеле-аджеле ашагъы энди, азбар къапыгъа якълашкъанда:
— Усние, сенсинъми? — деп сорады. — Джаным, ичери кирмей, къапыны къакъкъанынъ не?
Араба къапынынъ кучюк къанаты яваштан ачылды, Усние кедерли бир алда ичери кирди. Сание онынъ юзю дивар киби агъаргъаныны эслеп, айретте къалды.
— Усние, тувгъаным! Санъа не олды?
Усние джевап бералмады. Кирпиклери арасында нур киби козьяшлары пейда олдылар. Бираз сусып турды, сонъра Саниеге бала бакъышларыны догърултаракъ:
— Мансур олюм алында, — деди. — Гедже саат дёрттен берли башынынъ уджундан эким айырылмай. Не япаджагъымны бильмейим. Шашкъанымдан сизге кельдим. Юрегим даянмай.
— Хайыр ола. Апансыздан бу не демек?
— Акъылым етмей, Сание аптечигим. Тюневин кеч олгъанда кельди, башым агъыра деп шикяетленди, ятып къалды. Гедженинъ бир маалинде инълемеге башлады. Турып бакътым, бутюн вуджуды тер ичинде эди. Къомшу Никанор акъайнынъ огъланчыгъы экимни чагъырды. Шундан берли эсини топлап оламай. Сание аптечигим, келип бакъынъыз, ялварам. Эким къайтмакъ истей, мен аптекагъа кетем. Ялынъыз ташламагъа къоркъам.
Сание, аят ичинде савут джуваяткъан Дорагъа давуш этти. Дора аджеле къапыдан софагъа атылгъан арада, онъа:
— Чабик ол, меним фырлантамны бер, — деп къычырды.
Дора, бир мунасебетсиз, яры ёлдан фырланта истенильгенине тааджипленди исе де, сонъудан, — «Бу, Сание аптеде биринджи кере дегиль», деп тюшюнди, аман, кишилик эвге кирди. Ашыкъкъанындан, килимнинъ уджуна сюрюнип абынды, къайтып оны тюзетейим дегенде, омузынен чечек савутына урунды. Козюнинъ алдында, диварда асылы тургъан фырлантаны корьмей, оданынъ ичинде чапкъаламагъа, къыдырыкъламагъа башлады.
Ашагъыда, мердивен янында сабырсызлыкънен беклеген Сание:
— Дора, къайда баттынъ шу? — деп текрар къычырды.
— Шимди, шимди.
Ниает, фырланта козюне чалынды. Алып, мердивенден ашагъы джувурды.
Бекир эвге кельгенинден берли софада корюльмей тургъан Доранынъ, шимди, ничюндир, пейда олып, бойле чапкъалагъанына тааджипленди. Эгилип софадан азбаргъа козетти, Саниенинъ яш къадыннен берабер араба къапыдан чыкъып кетеяткъаныны корьди.
—- Абибулла, бу не я? — деп мураджаат этти. — Сание аптенинъ юзю пек къаарьли корюне.
Абибулла, абдырап еринден турды, анасынынъ янындаки къадынгъа козетти, Усние экенини таныгъан сонъ, яваштан, Бекирнинъ сёзлерини текрарлады:
— Керчектен де... Бу не экен?
Софагъа къайтып кельген Дорадан соралгъанда, о да омузларыны къысты, башыны къыйыштырды:
— Ич бир шей анълап оламадым, — деп джевап берди ве ашханагъа кирип кетти.
Абибулла Сулейманович, Бекирге айланып:
— Истесенъ, азбаргъа чыкъайыкъ, — деди. — Къайсы тереклерининъ салкъынында отурмакъ, зан этсем, мындан гузельдир.
Бекир итираз этмеди. Экиси сабырлы-сабырлы мердивенден тюшти, тереклернинъ, талдасына догъру кеттилер.
Азбарда кобелеклернинъ учушы, сары балчыкънен сылангъан сепетлернинъ чевресинде айлана берген балкъуртларнынъ вызылдысы, сачакъларда юва япкъан къарылгъачларнынъ севимли тюркюлери хошнутлыкъ догъура эдилер.
— Мында, акъикъатен, фена дегиль экен, — деди Бекир. — Меним койге багъланып къалувымнынъ себеби де будыр. Табиат дюльберлигинден чокъ зевкъ алам. Шунынъ озюне, институт омрюни де унутып оламайым.
— Анда да багълысынъ, ойлеми?
— Эбет... Анда да багълым.
— Шай олса, сенинъ вазиетинъ зор экен. Эки якътан багълы адам, сыкъынтыгъа къалгъанда, экиге болюнмеге меджбур, бу къолай дегиль.
Абибулла Сулейманович, эрик тереги астында булунгъан тахта сетке отурды. Бекир узанып, далдан ешиль япракъ къопарды, агъызына къойып, къычыртмакъ истеди, лякин озюни туталмай, Абибулланынъ сёзлерине кулип джиберди:
— Манъа ойле келе ки, мурадымны анъламадынъ.
Мен эки тюрлю багъ хусусында айттым, эм ич биринден айырылмакъ истемейим. Аксине, оларны излемеге борджлум. Бири, сенинъ бегенмеген — оджалыгъынъ, дигери исе, Ташкентте окъугъан дост къызымдыр.
Абибулла Сулейманович кулюмсиреди. Бекир буны абайламады. Багъчасарайда окъугъан маальде Бекирнинъ, къызлардан къоркъкъан, утанчакъ яш олгъаныны хатырлап алды.
— Демек тезден тойгъа бараджакъмыз, ойлеми? — деп сорады.
— Эбет... тезден. Мумкюн дередже, тезден… Айып этме? Сен насылсынъ? Меним бир шейден хаберим ёкъ. Бельки де, бала-чагъа саибисинъдир?!
Абибулла Сулейманович бир кереден джевап бермеди. Сагъ аягъыны ерден алды, эки элинен тизини къапып тутты, аякъкъабынынъ окчесинен бир къач кере сетнинъ тахтасына урып алды, бираздан, Бекирге айланып:
— Мен вакъыт тапмадым, — деп кулюмсиреди. — Лекциялар... экспедициялар... билесинъми? Асыл да имкян бермедилер. — Бираз тургъан сонъ: Инсан энъ эвеля юксельмели, — деди. — Идеал... инсанда идеал олмалы, мен мердивен бою озь идеалларымнынъ юксекликлерине котерилем. Эбет, инсан огълу юксельмелидир. Эвленюв исе...
Бу арада азбаргъа Сание кирди, терек астында Абибулланы ве Бекирни коререк, оларгъа догърулды. Абибулла еринден турды, анасына якъынлашып, сабырсызджа:
— Сизге не олды? Ничюн бойле чапкъалайсынъыз? — деп сорады.
Сание сетнинъ узерине ерлешти, башындаки фырлантасыны чезди, терен нефес алды:
— Мансур олюм алында, огълум, — деп джевап берди. — Эким бакъты, пек ярамай, деди.
Мусафир еринден турды, пытакълар арасындан кок юзюне бакъты, уйле авгъан, тереклернинъ талдалары озь ерлерини чокътан денъиштирген эди.
— Чыкъмагъа вакъыт. Сание апте, айып этменъиз, мен кетейим, — деди. — Шеэрде ишим бар. Сагълыкънен къалынъыз!
Бекир, Сание аптенинъ элини алды, сонъра Абибуллагъа хытапнен:
— Мытлакъа кель! Истеген махсулынъны ашарсынъ, — деди. — Келирсинъми?
— Келирим, — деди Абибулла Сулейманович. — Экимлер дагъ авасындан файдаланмамны тавсие эттилер. Яшлыгъымда джурьгеним о юксек къаяларны, елемлик Бабулгъан Дагъларыны, берекетли багъчаларны аля унутмадым.
Сание апте — «Уйлелик ашкъа къал, тезден Сулейман агъанъ келеджек», деп бакъты, лякин Бекир динълемеди. Биджагыны устюне кие-кие къапыдан чыкъты.
VI
Абибулла Сулейманович шеэрге чыкъкъан сайын эр даим корьгенлери — кене шу Хансарай, шу къыйыш аралыкълар, шу чыплакъ къаялар эди. О, талашкъан, раатсыз юрегине теселли бергендай ич бир шей тапамай эди. Усниени корип, онынъ гузель козьлерине тойгъанджек бакъмакъ, гонълюни ачып къоймакъ истей эди. Лякин Усние... шайлы Усние корюнмей эди. О, бир афтадан берли эссиз хаста яткъан Мансурнынъ башы уджунда эди.
Абибулла Сулеймановични джан сыкъынтысы сарды. Эвнинъ диварлары онынъ джелькесинден баскъан киби олдылар. Ахыр-сонъу, юрек тарсыкъувына даянамай К... коюне, буюканасына кетмеге къарар берди.
Тензиле къартана койнинъ юкъарысында гурьдели озеннинъ кенарында бир къатлы джам софалы эвде яшай эди. Эвленгенининъ учюнджи йылы, акъайы Бабулгъанда бик тереги тюбюнде къалып ольген. Къарт Тензиле, сыгъырчыгъынынъ сютю-къатыгъынен, эви алдындаки багъчачыкънынъ себзеватынен кечине эди. Эвнинъ сырт пенджересинден Ай-Петри этегиндеки чытырман дагъларнынъ тазелиги джайылып ята эди.
Бизим мусафир акъшам устю апансыздан келип тюшти, Тензиле къартананы севиндирди, чым-чырт эвини шенълендирип джиберди. Буюкана ве торун яры геджеге къадар къонушкъан сонъ, кеч маальде юкълап къалдылар.
Кунеш догъып, Бабулгъаннынъ тёпесине котерильген вакъытта Абибулла Сулейманович эвнинъ алдындаки багъчагъа чыкъты. Терек устюне минип, джан эрик ашады. Андан сонъ ёлгъа чыкъты. Дермен арыкънынъ янына кельгенде, къаршысына яш бир къызнен берабер Бекир расткельди. Бекир, Абибулланы корьгенде:
— Иште, озю де, — деп къычырды. — Сонъки сефер келеятыр эдим. Не исе де... хош кельдинъ, Абибулла!
— Сагъ ол, Бекир. Сен энди яшарып башлагъансынъ. Татиль ярашкъан.
— Татиль дегиль. Шимди рухий раатлыкъ кечирем... Таныш олунъыз, — деп теклиф этти.
Абибулла Сулейманович къызгъа элини узаткъанда, къара сачларыны, ири козьлерини корип, ичинден «Лейля Талиб-заде», деп фысылдады. Дерал озюни эльге алды, къызнынъ къолуны тутты:
— Танышлыгъымыздан пек мемнюним, — деди. Башкъа ич бир сёз сёйлемеди.
Онынъ козю огюне Лейлянынъ ель учурып джиберген шляпасы кельди. Вагоннынъ къапысында: «Мени ич бир ерде коралмайджакъсыз», деген сёзлерини хатырлады.
Лейля, таныш адамынынъ бетине бакъкъанда, эеджангъа кельди, янакълары алевленди, лякин сусты. Беяз, йымшакъ элини узатты, кери къайтарып алгъанда, узеринде къып-къырмызы пармакъ излери къалгъаныны эследи.
— Айды, энди эвге кирмекте мана ёкъ, — деди Бекир. — Койни доланайыкъ, истейсинъми?
Олар эки тарафы багъчалыкъ сокъакъ бою акъырын-акъырын ашагъа догъру джонельдилер.
Лейлянынъ сол тарафындан, лакъырдыгъа къошулмай джурьген Бекир, азбар устюндеки терекнинъ этрафында долангъан къуртларны косьтерип:
— Бакъынъыз, терекнинъ къувушында балкъурт бар, — деди. — Мукъайт олунъыз...
Бекир сёзюни битирмеди, балкъурт Абибулла Сулеймановичнинъ козюне келип къонды. Эллерини саллап, къуртны къоркъузмакъ истеди, лякин къурт къонгъан еринде инесини санчкъан сонъ, ерге тюшип кетти.
Лейля, Абибулла Сулеймановичнинъ козюне япышты, бурюльген тикени тарзында, санчылып яткъан инени чекип чыкъарды амма, козь къапагъы мос-мор олгъан эди.
Лейля яныкълап:
— Агъыртамы? — деп сорады.
Козю яшланып кеткен Абибулла Сулейманович:
— Пек фена агъырта, — деди. — Не огъурсыз айван экен. Сагъ ол, Лейля!
Бекир сабырлы суретте:
— Элинънен токъунма, — деп тенбиледи. — Ёкъса, шишип башлар.
Олар тар сокъакъ бою кечип, багъча ичерисиндеки гольге якъынлаштылар. Юксек къарагъач тереклерининъ кольгесинде булунгъан, кузьгю киби парлакъ гольнинъ узеринде тар копюр узангъан, дигер тарафында исе шырылдап чешме акъа эди.
Лейля гольнинъ кенарына кельгенде:
— Бу ерде токътайыкъ, — деди. Бакъынъыз, не къадар эгленджели, дюльбер манзара!!
Бекир бунынънен разылашты:
— Бундан даа ляйыкъ ер ёкъ, — деди. — Иште, отурмагъа скемле де бар. Буюрынъыз!
Абибулла Сулейманович копюр бою бир къач адым илери кетти, гольнинъ ортасына баргъанда токътады:
— Тап Петергофны хатырладым, — деди. — Баргъан еринъизми ич? Э-ээ-эй. Пек шуретли ердир.
— Сырасы кельмеди, — деди Бекир. — Шахсен меним ялынъыз Орта Асия къумунен ашналыгъым бар, Фергъанени макътар эдим, Петергофнен ольчештире дерсинъ. Ондан сонъ, Пушкиннинъ джаныны да агъыртмакъ истемейим, — деп кульди.
— Сен Пушкинни, эвельки киби, кене чокъ окъуйсынъ, ойлеми?
— Онсуз мумкюн дегиль.
— Унуткъаным. Бир заманда озюнъ де яза тургъансынъ, Бекир. Ташладынъмы ёкъса?
— Хайыр. Меним фикримдже, ишни башлагъангъа къадар гузель тюшюнмели. Башладынъмы, ич де ташлама!.. Керчек, бир заманда сен де аджайип ресим япа эдинъ. Шимди адыны биле анъмайсынъ. Акъылынъдамы, оджа санъа, Къырым Лембрандды деген эди.
Аркъадашларынынъ лафларына къошулмай, скемленинъ уджунда отурып, сувгъа далгъын-далгъын бакъып тургъан Лейля, бирден огюне эгильди:
— Балыкъларнынъ аркъаларыны коресинъизми? — деп севинди. — Озен балыгъына ич де бенъземейлер. Бала экенде къызларнен мында къырмызы балыкъларны сейир этмеге келе тургъанмыз.
Абибулла Сулейманович дерал Лейлягъа бакъып:
— Демек, балыкълар тап балалыгъынъызны хатырлатты, ойлеми? — деп сёз къатты.
— Эбет, хатырлатты...
Лейля кокюс кечирди сонъра акъырын-акъырын сокъакъкъа тюшти; Бекир онынъ пешинден етип, къолтугъындан тутаракъ, озен бетке кеттилер. Абибулла Сулейманович чешмеден салкъын бир сув ичип, артларындан джувурды.
Лейля юксек дагъларгъа козюни алмай бакъты-бакъты, сонъ къозгъалып, джошып кетти:
— Мен бу ерлернинъ ташында, топрагъында бир муаббетлик сезем, — деди. — Манъа, эр терек кулип бакъа. Бу къоджа дагъларнынъ увултысы, бу озенлернинъ шувултысы, бу севимли къушларнынъ нагъмелери къальбимни гурьделендирелер. Койге кельген сайын онынъ дюльберликлерине дели-диване олам. Келем, къыймай-къыймай ташлап кете эдим...
— Бир вакъытта тувгъан-оськен ерлеримни, — деди Абибулла Сулейманович, — мен де севе эдим. Шимди акъылыма биле кетирмейим.
— Тувгъан, оськен еринъни севмемек мумкюнми? Сой-соп эписи баба юртунда тапыла. Энъ аджджы яранъны багъламагъа олар келелер. Тувгъан ер киби асыл да олмай.
— Манъа ойле келе ки, — деди Абибулла Сулейманович, — сизде, ич кимсенинъ къальбинде яратылмагъан кучьлю бир севги бар. Сиз севмеге яхшы бильсенъиз керек.
Лейля индемеди.
Учю де юксек дивар бою кетип, беседкагъа айландылар.
— Севмек, — деди Бекир, — энъ юксек, энъ къыйметли бир дуйгъу! Сынъырсыз ве атешли бир тарзда ялынъыз саф юрекли олгъанлар севе билирлер. Затен омюрнинъ де байлыгъы севги дегильми? Бу ярашыкълы тереклер, о къушларнынъ нагъмелери самимий севгини алевлендирген бирер васта дегиллерми?
«Бу ерлерден чыкъкъан сувлар парылдар;
Тюзгюн акъар, этрафа хош шарылдар», — деген шаир. О да тувгъан юртуны севе экен.
Абибулла Сулейманович мектепте экенде Бекирден бу сатырларны эшитип, бегенген ве язып алып, эзберлеген эди. Шимди Бекирнинъ артындан:
— «Тюзгюн акъар этрафа, хош шарылдар» — деп текрарлады, лякин илерисини айталмады.
— Шаир даа не деген? — деп сорады. — Мен динълемек истейим.
— Даа не дегенини эвде сёйлерим. Бизге бараджакъмыз дегильми, Лейля?
— Кунешке бакъ, пек кеч олды.
— Джаным, ничюн кеч олсун! Абибулла, саатынъ къач?
— Учьке он дакъкъа бар.
— Корьдинъми? Сен даима ашыкъасынъ. Себеби не, бильмейим.
— Онынъ пек адий себеби бар, — деди Лейля. — Кельгенимден берли эвде ич бир шей бакъкъаным ёкъ. Ярын барырым. Абибулла Сулеймановичнен кетинъиз. Ананъа селям сёйле. Ярын... Ярын мытлакъа барырым. Шимдилик сагъ олунъыз! О, азбардан атлады ве багъча бою аджеле-аджеле кетти.
Абибулла Сулейманович, козьден джоюлгъангъа къадар Лейляны гизли бакъышларнен озгъарды.
Бекир къолтугъындан тутып:
— Кеттикми? — деп сорады.
Абибулла Сулейманович озь тюшюнджелеринден бир кереден къуртулып оламай, эресленерек:
— С-си-згеми? — деди. — Кеттик!
VII
Тензиле къартана акъшам торуныны софа алдында беклей эди. Тереклер арасындан онынъ эвге келеяткъаныны корьгенинен:
— Балам, энди къасевет этип башлагъан эдим, — деди. — Ачыкъмадынъмы? Уйлеге азырлагъан емегим сувып къалды. Джурь-джурь, айды!
Софанынъ алдында курьсю узерине синини ерлештирип, ашамагъа отурдылар.
Бекирнен бираз кезиндик, — деди Абибулла Сулейманович, — ондан сонъ, эвлерине кирдим.
— Лейля ёкъмы эди, балам?
— Эпимиз берабер эдик.
— Сонъ, насыл, бегендинъми?
Абибулла Сулейманович джевап бермеди. Ашап битирген сонъ:
— Чокъ джурьдик, ёрулдым, буюкана, — деди: — Ярын арыкъбашкъа кетеджекмиз.
Арасы ярым саат кечер-кечмез, сетнинъ устюне чалкъа тюшип ятты. Тензиле къартана исе, тышта оджакъ башында агъызында чубугъы, чокъ вакъыт пугъунынъ сесине, озеннинъ шувултысына, копеклернинъ давушына динъленип турды.
Абибулла Сулеймановичнинъ кеч вакъыткъа къадар козюне юкъу кирмеди. Онынъ хаялында Лейля джанланды.
Багъчада, голь янындаки тереклернинъ кольгесинде тургъанда бу къызнынъ бакъышларында не къадар татлы омюр аляметлери окъула эди... Аляметлери дегиль, онынъ озю бус-бутюн аят эди. О, багъчада учкъан сербест бир къуш, далда отькен севимли бульбуль эди. О, бир саадет дюньясы эди. Лякин не файда ки... о, башкъасынынъ оладжакъ... о, буллюр киби вуджутны тезден башкъасы сараджакъ, онынъ опюшлеринен зевкъланаджакъ.
Тюшюнген сайын сагъына-солуна айланды, ястыгъыны бир ерден дигер ерге авуштырды, оларны юмрукълады, ахыр-сонъу, юзь устюне къапакъланып, башыны пуфкъа комди.
Куньдюзки кезинтиден сонъ, ничюндир къальбинде Бекирге къаршы гизли ислер уянды. Эвлерини корьгенде, бегенмеди. «Медений адамнынъ дурагъына бенъземей», деди. Онынъ анъында Бекирден узакълашмакъ ичюн, куньджюликке бенъзер бир зевал догъды.
Козьлери юкъугъа кетейим дегенде, Усниени хатырлады. Онынъ сонъ куньлерде кедерден сарарып солгъан чересини козь огюне кетирди, азапланды.
Саба тургъанда, кунеш догъмагъан эди. Буюканасынынъ багъчада бибер суваргъаныны корип, янына кельди:
— Буюкана, — деди. — Эвде ишинъиз олса, къайтынъыз. Мен суварырым.
Тензиле къартана торунынынъ юзюне бакъты, онынъ чырайы когергенини, козьлерининъ асты мораргъаныны корьди.
— Ничюн бойле эрте турдынъ, огълум? — деп сорады. — Кёр чибин таладымы ёкъса?
Абибулла Сулейманович буюканасынынъ къолундан чапаны алды, ёлакънынъ уджуна чыкъкъан сувны къуру ёлакъкъа джиберди, сонъра башыны котерип:
— Хайыр, ич бир шей таламады, — деп джевап берди. — Пек гузель юкъладым. Кетинъиз, мен беджеририм...
Тензиле къартана, бибер оджагъы башында юлкъып ташлагъан когетлерини къучагъына алып, эвге къайтты.
Номай сувнен биберлерни сувармакъ зевкълы эди. Базы сыраларнынъ топрагъы эшилип, сув дигер ёлакъларны голлендирди исе де, оджакънынъ ярысына баргъан сонъ, тюз ерде, сув бир даа ташмады.
Оджакъны суварып битирген маальде кунеш энди Бабулгъаннынъ устюне бир сырыкъ бою къадар котерильген, орталыкъны къыздыргъан, ве онынъ джелькесини терлетип башлагъан эди.
Элиндеки чапаны ташлады, улукътаки сувгъа элини-бетини джувып, эвге къайтып кельди.
Саба емегинден сонъ, софанынъ алдына чыкъкъанда Бекирни корьди.
— Кетемизми? — деп сорады.
— Кетемиз, — деди Абибулла Сулейманович. — Къармакъ кетирдинъми?
— Кетирдим. Бакъ, келишеми? — О элини ачып, къармакъларны косьтеререк, таякъ тапмакъ керек, — деп иляве этти.
Абибулла Сулейманович эвнинъ артына айланды, пытакъ кесмек ичюн курюч терегине минди. Бекир бу арада софанынъ алдындан гъайып олды, бираздан сонъ, Лейлянен бирликте къайтып кельди.
Абибулла Сулейманович таякъларны алып кельди. Оджакъ янындаки курьсю узеринде отургъан Лейляны корьгенде, юрегинде севинч ве зевкъ ис этти.
— Хош кельдинъиз, — деди. — Коресинъизми, сизге къармакъ таягъы азырладым. Балыкъларымызны болюшеджекмиз. Бедава беллеменъиз...
— Эгер тутсам, эписини бермеге азырым, — деди Лейля. — Лякин болюшмеге шей тапылмаз деп къоркъам.
Бекир таякъларны къолтугъына къысты, Абибулла Сулейманович сылавчан къоймакъ ичюн эски тенеке къуту алды, Лейля исе йипек боюн багъыны чезип, башына багълады, ёлгъа чыкътылар.
Арыкъбашкъа еткенге къадар Лейля, Бекирнинъ къолтугъыны быракъмады. Озен боюндаки ирили-уфакълы ташлар, юксек бентлер, сарп кечитлер оны зиетлендирди, ёрултты. Абибулла Сулейманович исе, бирер-бирер ташларнынъ астындан сылавчан къыдырды, къутусыны толдурмай вазгечмеди.
— Иште энди кельдик, — деди Бекир. — Бираз нефес алып, сонъра ишке башлармыз, шай дегильми?
— Эбет, ашыкъмагъа не бар? — деди Лейля, сонъ Абибулла Сулеймановичке айланып: — Сизинъ, саба эрте багъчада чалышкъанынъызны сейир эттим! — деп, иляве этти. Бу къадар ишкир экенинъизни бильмей эдим.
Абибулла кулюмсиреди:
— Саба эрте турдым. Джаным сыкъылды. Айды, дедим, буюканама ярдым этейим...
— Ярыгъынъыз яры гедже маалинде аля даа сёнмей эди. Зан этсем, пек кеч яттынъыз.
— Буюканам отурып къалды. Мен эрте яттым…
Абибулла Сулейманович сусты. Ялынъыз теренден кокюс кечирди, сонъра, таягъына йипни багълады, къармагъынынъ уджуна сылавчан кечирип, тыйнакънынъ кенарындаки юксек ташнынъ узерине чыкъты. Бу арада, аякъкъапларынынъ бавларыны чезеяткъан Бекирге:
— Мында балыкъ чокъ, — деп мураджаат этти. — Меним умютим ерине келеджекке бенъзей. Бу зенаатны пек севем.
Бекир балакъларыны чермеп, озеннинъ дигер ягъына кечерек, сувнынъ узерине коньделен узанып кеткен къалын къарагъач терегининъ устюне ерлешти, къармагъыны сувгъа атты.
— Къана, бакъайыкъ, — деди Лейля, — энъ алдын балыкъны ким тутса, бахытлы одыр.
— Ойле олса, къармакъны ташлайым, — деди Абибулла Сулейманович, — чюнки омрюмде ич бир вакъыт бахытлы олмадым ве олурым деп де тюшюнмейим.
— Бу къадар умютсизлик...— деди Лейля.
— Чокъ языкъ ки, сёйлегеним — акъикъат.
Бу эснада Абибулла Сулейманович элиндеки таягъынынъ къыбырдагъаныны дуйды. Элини бирден юкъары тартты: къармагъынынъ уджунда буюк бир сазаннынъ чапалангъаныны корьди.
Лейля еринден атылып турды. Абибулла Сулеймановичнинъ янына кельди:
— Акъикъатынъыз бойле оламы? — деп кульди.
|
