|
Чорачыкълар
Япракълар тёкюльди. Отлар-оленлер сарарды, солдылар. Чюрюк хыяр орькенлери арасында алма тёкюндиси чокъчып юрьген узун къуйрукълы савускъанларнынъ давушы къарыкъ ве гъамлы чыкъмакъта. Бу хайриетликке дегиль. Ава денъишеджек. Бельки топракъ бузлайджакъ, бельки къар ягъаджакъ, чюнки кузь энди битмек узьре. Битмек узьре... лякин биткени ёкъ. Арыкъ боюндаки чынарлар суса, мазюн акъкъан сувнынъ аэнкине динъленип туралар. Кимерде узакътан, Чаткъал беттен, кучьлю ель эсе. Даллар тепренип алалар.
Мен шеэрден узакъча багъча ичиндеки къырмызы тула бинада булунам. Къомшу эвлерде кимсе ёкъ. Оларнынъ саиплери язлыкъ мевсимни битирип, шеэрдеки къышлыкъ эвлерине къайттылар.
Къарт къазах Аман, бу эвлернинъ къаравулы, омузында, тюфеги, ёлдан куньде эки кере кече, кимерде токъталып, къапумызны къакъа: «Сют... къатыкъ керекми?» деп сорай. «Керек...» десем, эртеси куню танъда къарысы Хан Бабу къапу огюндеки терекнинъ чаталлы пытакълары арасында бир бардакъ сют, яхут къатыкъ къалдырып кете. Язда Аман бизим эвни сыкъча зиярет эте. Озю бир чакърым узакъта, демиръёл кечиди янында яшай.
Шимди ава булутлы. Тосат-тосат рузгяр улуй... асфальт узериндеки япракъларны айландыра-уюрильдире, узакъларгъа къувалап алып кете. Сувукъ рузгярнынъ инъильтиси юрегимнинъ теренликлеринде уюгъан агъыр ислерни къозгъай, бир заманларда аятымда юзь берген, сонъра текмиль унутылгъан вакъиаларны хатириме кетире. Ичимде хош агъры асыл ола. Бу агъры, ич бир вакъыт текрарланмайджакъ, къыйын ве намуслы генчлигим.
Пенджере огюндеки шымшыр, ельден, сынып кетер киби, ашагъы эгиле, сонъра кевдесини тим-тик догърулта. Эбедий ешиль япракълы терек. Оны, кучюджик экенде, топрагъы такъымнен Къуш Къаядан кетирип, бу ерде отурткъан эдим, энди эппи вакъыт олды. Учь дане эдилер. Отуртылгъан сонъра экиси къызарды, когерди, къурып, эляк олдылар. Пенджере огюндекиси, бирден гоньдже атты, ешерди, бойгъа кетти. Шимди эв ичинден бакъсанъ, тёпеси корюнмей. Шымшыр — узун аят ве метинлик тимсали эсап этиле. Кучьлю терек. Пармакъ къадар кесеги сувгъа тюшсе, батып кете. Ойле агъыр.
Эвнинъ ичи улькюн. Ойле ки, дивардаки саатнынъ елькъуваны къайсы ракъам устюнде экенлиги ачыкъ сечильмей. Куньдюз электрик чырагъы якъмагъа истемейим. Якъсам, козьлерим ёрула, яшлана. Эвельде ойле олмай эди. Эвде бу арада озюмден башкъа кимсе ёкъ. Акъырындан аякъкъа турам, кибрит чертем, шамдамлар устюндеки ешиль ве къырмызы ренкли чыракъларны якъам. Чыракълар янгъан сонъ, оданынъ ичинде азачыкъ мавы, азачыкъ да сары ышыкълы эфсаневий муит укюмран ола. Бир талай вакъыт кече. Чыракълар къыза, алевлери тёпеге созула, ельпирей... тосат-тосат кучьлю этип чатлайлар. Абдырап, башымны котерем. Орталыкъ балавуз къокъуй. Озюм оданынъ ортасында алчакъ курьсю устюнде отурам, аякъларымны огге узатып, телевизор бакъам. Микис Теодоракиске барышыкъны мухкемлендирюв огърундаки муим хызметлери ичюн Ленин мукяфаты берильгени беян этильмекте. Къувурчыкъ сачлы, дедиль черели киши... Юнанистанны алманлар запт эткен девирде озюнинъ фашист аписханелеринде чеккен зиетлерини юнанджа ве тюркче икяе эте. Мен дикъкъатле динълейим. Теодоракис аджайип композитор. Килим узеринде Серовнынъ «Татар къадынлары» булуна. Кечкен асыр тасвирий санатынынъ юксек нумюнеси. О, долап ичинде кошеде къысылып къалгъан, ята эди. Апансыздан козюме чалынды. Чыкъарып алдым, огюмде, ерге джайып къойдым. Онъа де курьсю устюнде отурып, де аякъкъа къалкъып, онъдан-солдан козетем. Суреттен узакълашып оламайым. Эки яш къадын, эки пери... Бири фередже япынгъан, рессам оны фырчыгъа алаяткъаныны эслеп, чересини гизлемек истеп, козьлерини ашагъы эндирген, зира шериат яш къадынгъа ябаний эркекке юзюни косьтермеге рухсет этмеген. Дигерининъ юзю ачыкъ. Башында алтынлы фес ве мавы бурюмчик. Эки аджайип варлыкъ. Изааткъа кельмез табиат сервети. Олар акъшам устю гугюмлери иле дереден сув алмагъа кельгенлер, араретли, ойнакъ юреклери севги иле толуп ташкъанындан себеп, сув башында озь араларында дертлешювге тутунгъанлар. Гугюмлер унутылгъан... кенарда бом-бош, ятсырап туралар. Эки пери эки таш узерине отургъан, аякъкъапларыны чыкъарып, аякъларыны сув ичине тюшюргенлер. Озенде сув чагълай, акъа. Эки пери субет этелер. Ах, бу сыджакъ козьлер! Бу джильвели бакъышлар! Сизлерни къайсы хош-бахт ана догъурды аджеба?
Деренинъ бир якъы къаялыкъ. Дигер якъы багъчалыкъ. Бираз отеде, къавехане, огюнде энтир къалпакълы къырджыман кишилер, аркъа якъта кирамет дамлы эвлер. Бу насыл ер? Насыл кой? Ай Серезми? Уркустамы? Ёкъса, меним джигерим Махульдюрми? Сиз, Валентин Александрович, гъает алидженап адам экенсинъиз! Санатта бойле шерефли меарет, бойле муаммалы бедиет яратмакъ... тааджипли шей!
Ичимдеки эеджанны тутып оламай, текрар еримден турдым, рафтаки китапларны къарыштырдым. Улу рессам акъкъында малюмат къыдырдым. Араретле, идракле къыдырдым, ниает, саран сатырларда мерагъымны къысмен къанаатлендириджи къыскъа изаат таптым. Эеджаным ятышты. Серов 1893 сенесининъ языны озь аилеси иле берабер Багъчасарай дживарында Р. С. Львованынъ язлыкъ эвинде кечирген. О вакъытта этюдлар чызгъан. «Татар къадынлары» о зияретнинъ емиши. Сурет Рома ве Париж сергилеринде булунгъан, алемнинъ алгъышларыны къазангъан!
Хаялым суретте экен, талгъын козьлеримни заметле юкъары котердим, назарым пенджере огюндеки шымшыргъа тюшти. Рузгярдан букюльген даллары пенджеренинъ джамыны тырнап-тырнап алмакъталар. Эбедий ешиль шымшыр... дигер чыплакъ тереклер сувукъ ель алтында титрейлер, сыналар. Бу къавий беденли терек, ойле дегиль. Демирден ясалы гемилер сув устюнде юзелер. Батмайлар. Бунынъ бир кесеги бата. Табиатнынъ джильвеси!
Тышта автомобиль давушы чыкъкъан киби олды. Элеслендим... бир талай динъленип турдым, сес-солукъ ёкъ. «Бельки меним эшиткеним башкъа давуштыр, чюнки бизим эвнинъ тёпесинден Москвагъа кетиджи тайярелер учып кечкен адети бар. Итимал, онынъ гурюльтисидир» деп, озь-озюмни дурултмакъ истедим. Мен бойле тюшюнгендже автомобиль дюдюк чалды. «Демек, эвге мусафир буюрды...» Огюмдеки суретни алель-аджеле четке, дивар бетке чекип ташладым, озюм софагъа чыкътым, налынгъа бенъзер алчакъ, къатты табанлы чаблаларны аякъларыма илиштирген сонъ къапуны ачтым. Эв огюнде ешиль «Лада» турмакъта эди. Дюмени башында индже мыйыкълы, яш киши... дудакъларынынъ кенарында тюкюриктен сылангъан, ялпангъан сигар. Экинджи больмеде, яш десенъ, пек яш дегиль, къарт десенъ, къарт дегиль, муневер черели адам отура. Машинанынъ тышында, ачыкъ къапусы янында, юзюм сергиси дирегине таянгъан къара къалпакълы, ихтияр адам, азачыкъ огге чыкъыкъ манълайы астындаки киргин козьлерини бенъзиме догърултты, манъа бакъты-бакъты, ичтен кулюмсиреди, тыштан, бельки, тааджипленди. «Мен бу сувукъ авада бинъ чакъырым ерге келип, сени къыдырып, къулюбенъде таптым. Видждан дегенинъ бу къадарлыкъ олур. Корейим, мени таныйджакъсынъмы?» — деп тюшюнди киши: «Козьлериме яхшы бакъ. Мени танымасанъ, ким экенимни айтмайджагъым. Бу автомобильнинъ дюмени башында торунымнынъ огълу... мени беклей. Истесем, текрар машинагъа отурып, къайтып кете билем! Эбет! Ойле япмагъа эрлигим етишир. Бизде, татарда, худжур къылыкълар аз дегиль. Олардан санъа бир нумюне косьтермек мумкюн. Мен сени корьмек ичюн кельдим ве... корьдим. Энъ муими — бу! Дигер шейлернинъ меним ичюн эмиети ёкъ».
Киши акълы. Незакет сынъырсыз дегиль. Буны анъламакъ кереким. Албу ки, мен, къапуны ачып, тышкъа козеткенимнен, кишини таныдым. Таныгъанымны сездирмедим. Мен ялынъыз онынъ озюни таныдым. Машина ичиндекилерни ильки корюшим.
— Иззетли оджам! Манъа кельдинъизми? — дедим ихтияр адамгъа. Давушым эеджанлы чыкъкъаныны дуйдым. Эеджанлы чыкъувынынъ себеби бар... ве буюк. Адамны танымагъан олсам, меним ичюн пек айып оладжакъ эди. Таныдым... адам айретте къалды. Юзю бирден акъчыл ренк алды, манъа яры севинчли, яры кедерли назар ташлагъаныны корип, гонъюлини алмакъ, озюмнинъ бу корюшювден мемнюн экенимни бильдирмек ичюн: — Сиз гъает алидженапсынъыз! — дедим.
— Мен озь зияретимле сизни тааджиплендирмек истедим, — деди киши, — Албу ки, акси олып чыкъты. Мени унутмагъансынъыз!
— Сизни унутмакъмы? Бу мумкюн дегиль! — дедим мен. — Чюнки сиз биринджи эдинъиз. Биринджилер унутылмай. Риджа этем, эвге буюрынъыз!
|
