|
Украина, Лехистан ве Русиенинъ XVII-джи асыр ортасында Къырым ханлыгъы иле мунасебетлери
УКРАИНА, ЛЕХИСТАН ВЕ РУСИЕНИНЪ XVII-джи АСЫР ОРТАСЫНДА КЪЫРЫМ ХАНЛЫГЪЫ ИЛЕ МУНАСЕБЕТЛЕРИ1
1648-джи сенеси майыс 22-де Белая Церковь Хмельницкийни ве онынъ аскерлерини Сары-Сувдан ве Корсуньда душман узеринден гъалип кельгенлерни тантаналы суретте къаршылап алды. Бутюн эали топланды. Бу эки дженкте пан ордусынынъ Украинадаки базы кучьлери ёкъ этильди. Бу гъалебе бутюн халкъны къозгъады. Адам Кисель шойле язды: «Ватанымызда къоркъунчлы вакъиа юзь берди. Тюркие императоры ве пек чокъ монархлар ичюн енъильмез олгъан бизим орду бир мунафыкъ казак тарафындан енъильди. Энди къуллар бизим устюмизде аким. Ватанымыз ичюн бутюн кучьлерни Украина провинцияларындан ала эдик. Олар бу кучьлерни бизден къылыч иле къайтарып алдылар. Бу душман Лехистан шухретини ве къыйметли ватанымызны апансыздан, къатиетли таптады».
Сары-Сув ве Корсуньдан сонъ, Белая Церковьгъа исьянджыларнынъ пек чокъ отрядлары кельди.
«Гетман Хмельницкий шимди сербест, Запорожье казаклары иле берабер Днепр артында, Белая Церковьда булунды, он эки ордусы иле, татарлардан Днепр артында Бузавлыкъта он эки бинъ аскер, литвалылар да Хмельницкийге ярдымгъа келелер».
1Эсернинъ ады языджы тарафындан башкъаджа адландырылса да, бу бесе-белли «Тугъай-бей» романынынъ девамыдыр (нешрият).
(Путивль воеводасы Плещеевнинъ падиша Алексей Михайловичке 1648-джи сенеси июнь 9-да язгьан мектюбинден).
Июнь 3-те, Хмельницкийге Кисель тарафындан ёлланылгъан Хуст монастырынынъ папазы (Къарабаш) Петроний Ласка барышыкъ акъкъында ресмий теклиф иле кельди. Шу куню монахлары ёлгъа чыкъты, гетман силя хусусында Кисель иле сёйлешмеге азыр деген джевап алып кетти. Богдан аскерий къытъа командалыгъына арбий аскерлерни токътатув ве татар ордусыны Къырымгъа къайтарув хусусында эмир берди.
Лехистан Сейми 1648-джи сенеси июнь 9-да ачылды. Матвей Лубенский «Посполитов рушение» илян этильмесини аджеле суретте Лехистанда «холопларны» дегиль, ялынъыз алидженап кечмишли 36 бинъ аскер топлап, Украинадаки исьянджыларгъа ёлланылмасыны талап этти.
Бу аскерий къытъаларгъа команда этеджек гетманлар татарларнынъ къолунда эсирликте булунгъанларындан. Сейм буюк мыкъдарлы бу ордугъа командалыкъны учь региментарий1, магнатлар: Доминик Заславский, Николай Остророг ве Александр Концепольскийге авале этювни теклиф этти.
Биринджиси — князь Заславский ве Острожскийлер эвинде, Сандомир воеводасы буюк имение саиби, бутюн аяты оюн, кулькюде ве зийнетли муитте кечкен. Назик, истидады аз, арбий иштен узакъ, къатты эгерден зияде пуф тёшекни бегене. Экинджи сердар, таджлы командор Николай Остророг, Лехистанда алим киши, озюнинъ дипломатик саньаты иле белли, лякин арбий киши дегиль. Учюнджиси — таджлы генч хорунжий Александр Концепольский; къызматабан ве кибар, Хмельницкийнинъ душманы. Онынъ ичюн дженк — невбетий сергузешт.
Сейм бу региментарийлерге «арбий комиссар» рутбели 32 данышман таин этти. Ишке джиддий бакъкъан Шляхта кишилери, мыскъыл иле: «Шу 35 командор, бир дегиль, 35 дженкте енъильмек ичюн кяфий», — деп кулюше эдилер. Не олса да, Сейм къарар чыкъарды.
Хмельницкийден кельген эльчилер ве мектюп итибарлы олмады. Сенаторларнынъ бир къысымы: «Сульх къонушмасы олсун», — деди. Нетиджеде «гонъюлли аскерлер топланылсын» деген къараргъа келинди, казакларгъа исе: «Кисель реъберлигинде, комиссарлар ёлланылсын», — денильди.
1Сердарлар, гетманнынъ муавинлери.
...Хан Тимошаны эвге къайтарып йиберген Богдан пек севинди, Демек, Ислям-Гирейнинъ гетмангъа ишанчы артты. Керчек, Тимошанынъ айткъанына коре, о ве эки казакнынъ Багъчасарайдаки аяты пек татлы олмагъан: биринджи вакъытларда хан, гетманлыгъа ишанмайып, казаклар Тимошаны хырсызлап алып кетерлер деп, огъланны ябаний козьлерден узакъта сакъламакъ истеди.
Къырымда яшагъан караимлернинъ озьлерининъ дуалыкъ китабынынъ (Теврат) сонъунда пек муим вакъиаларны къайд эткен адетлери олгъан. Кезлевде караим миллий кутюпханесинде булунгъан бойле бир китапта татар тилинде Хмельницкийнинъ огълу акъкъында язылгъан. Кутюпханенинъ саиби Багьчасарайлы Къаракъаш олгъан.
«Базар янында Аветик огълунынъ эвинде Ихмелискиде огълуны къалдырып, Днепрге къайткъан сонъ, Ислям-Гирей хан азретлери Суюн-агъа вастасиле бизге, Богданнынъ огълуны озюмизге эманет тарзында (заложник) тутмамыз хусусында эмир ёллады. Биз, Тимошаны къабул этип оламаймыз, дегенде, Суюн-агъа ачувланып, деди: «Сиз хан азретлерининъ эмирине таби олмай, инатланасынъыз, ойлеми? Ойле олса, билинъиз: «Балта тиймез»ге балта тиер!» Бойле деп ачувланып къайтып кетти.
Джамианынъ1 юрегине гъам кирди. Сонъра къарт Эрби Ходжаш ве Тохтамыш иле атларгьа минип кетти. Салачыкъта Суюн-агъанынъ пешине етти ве дедилер: «Суюн-агъа, бизлер хан-бабанынъ эмирлерини эда ичюн даима азырмыз, бу сизге маълюм. Лякин биз казакларнынъ къан душманымыз. Биз, генчлигимиз бу явурларнынъ огълунен тутушыр, къан тёкюлир деп къоркъмаймыз». Бу лакъырдыдан сонъра Суюн-агъанынъ юрек кедери битти. «Хан-бабагъа бильдиририм, бекленъиз!» — деди.
Учь кунь, учь гедже бекледик, Къачы-Сарайдан диванкъуш вастасынен бизге севинчли хабер ёллады: «Къале эалиси казакларнынъ къан душманы исе, казак Темиш эрмени мааллесинде къалсын!» Бизим джамиа пек севинди. Къарт Эрби дуа окъуды: «Шукюр Аллагъа, башымыздан улу кедер ве деъшетли гъам-гъусса тюшти». Душман огълу лянетли Темиш Аветикнинъ эвинде къалды. Беш бинъ дёрт юз секизинджи сенеси (бизим девирнинъ 1648 с.) язылды».
Тимофей озюни Къыркъ-Ер къалесине алып баргъанларыны ве караим джамиасы башлыгъы оны къабулдан ред эткенини
1Община (рус.).
Хмельницкийге икяе эткенде, Хмельницкий себебини деръаль анълады. О, бу джамианынъ къан интикъамы теълюкеси акъкъында чокъ дефалар ишиткен эди. Иш шунда ки, Озу-Сув бою Стефан Потоцкийге ярдым ичюн кетеяткъан байдакълардаки адамлар Сары-Сув якъынларында дженктен эвель исьянджылар тарафына кечкен казаклар тарафындан старшина Ильяш Караимовичнинъ ольдюрилюви ичюн месулиет джамиа тарафындан онъа авале олунгъан эди. Лех шляхтасы тарафдары реестрли казакларнынъ старшинасы Ильяш Караимович догъма къырымлы, узунлар огърундан олып, Къыркъ-Ер къалесинде яшагъан, догъмушларынен ве къабилесинен багъыны узьмеген. Буларгъа Ильяшнынъ ольдюрилюви хабери кельгенде, джамиа аъзалары къанлы интикъам алмакъ ичюн ант ичкен ве бу хусуста Хмельницкийге хабер эткен эдилер. Лякин Ислям Гирей ичюн эманет Тимофей не демек экенини къальанынъ караим джамиа буюклери яхшы анълай, о себептен озьлерини белядан къуртармагъа тырыштылар, чюнки Суюн-агъа оларны «Балтатиймез»ге балта тиер, — деп къоркъузды.
Къалеге якъын Ясафат дересиндеки бу эски мезарлыкьта къадимий эменлер оськенлер, оларны кесюв, озь эдждадлары хазарлардан мирас къалгъан терекке итикъат нокътаий назарындан буюк гунах эсап этиле. Татарлар онъа «Балта тиймез» мезарлыгьы дейлер.
Булар Хмельницкийге маълюм ве о, огълу Къырымдан сагь-селямет къайтып кельгенинден мемнюн эди.
Гетман русларгьа къошулмакъ истей, я Лехистан ве Русие мукъавелеси не оладжакъ?
«Бизим себебимизден олмаса да, пек чокъ койлюнинъ къаны тёкюльди ве басурманларгъа эсир тюштилер. Биз бунъа пек аджынамыз, — деп язды Хмельницкий 1648-джи сенеси июнь 27-де Кисельге. — Алла берсин, бу ал текрарланмасын!»
Июнь 27-де Кисельден Чигиринге кене Ксеиз Петроний Ласка кельди, Хмельницкий оны сытыкъ чырайнен мукъайт къабул этти. Ласканынъ сёзлерини динълеген сонъ, Богдан онъа Кисельнинъ Москвагъа язгъан ве эльге тюшкен мектюбини косьтерди. Мектюпте: «Казаклар эалини тонамакъ ичюн дженк этелер, бу дженк Москва девлети ичюн де къафлы, о себептен Москва Речь Посполитая иле бирлешмек керек», — деп язылы эди.
Июнь 29-да Рада ачылды. Петроний Ласка Хмельницкийге уджюм этти. Адам Кисельге кетирген мектюпни ве бахшышларны аскерлер командалыгьына такъдим этти. Хмельницкий деди: «Биз воевода пан Ласканынъ сёзлерини мемнюниетле динълеймиз, лякин сёзлернинъ артында саткъынлыкъ ёкъмы, аджеба? Лехистан арбий кучьлери топлангъаны акъкъында бизде там маълюмат бар, Биз, воеводанынъ вадесине инанып, озюмиз эвлеримизге къайттыкъ ве Речь Посполитаянынъ теренликлерине басып киреяткъан татар ордусыны да зорнен токътатып, Къырымгъа къайтардыкъ. Ама воеводадан, ишандырувдан башкъа шей корьмедик».
Шу куню Запорожье сечинден эльчилер кельди, олар Запорожьеден еди бинъ аскер келеджегини бильдирдилер.
Рада топлашувында Москва эльчилери де бар эди. Богдан оларгъа: «Биз Москва падишалыгъына душман дегильмиз, бизден къоркъмакъ керекмей», — дегенини Ласка ишитти. Ласканы къоркъузгъан бир шей даа бар эди. Хмельницкий онъа: «Татарларнен багъны узьдик» десе де, Богдан татарларнен даима багълы, татарлар Хмельницкийге: «Ич бир тюрлю барышыкъкъа разы олма», — деп тенбиледи ве августта кене кельмеге сёз бердилер. Атта татарларнынъ векили генч Султан-Мырза юз алты татарнен Хмельницкийде яшап ве мусавий укъукълы алда Рада меджлислеринде иштирак эте.
Рада озь меджлисинден сонъ енъи уджюмге кучьлю азырлыкъ башлады. Маслова ставка мейданында 80 бинъ гонъюлли топланды. Олардан 35 полк тизильди. Полкларнынъ башлыгъы Богданнынъ достлары Иван Богун, Данила Нечай, Мартын Небаба ве дигерлер олдылар. Лякин Шляхтаны енъмек ичюн бу кучь кяфи дегиль эди. Богдан Тимофейни хангъа ёллап, ярдым истеди. Татарлар кельген сонъ, аскерлер сеферге чыкътылар. 1648 сенеси июль 8-де Хмельницкийнинъ аскерлери Паволочи Местечкосында токътадылар. Кривонос Гирь ве дигер полковниклернинъ аскерлерини бекледилер. Эртеси куню олар, къалъада ерлешкен сонъ, бир векиль келип Паволочи эалисинден де бир полк тешкиль этмекни риджа этти. Богдан разы олды. Богдан татарларны беклемекте эди.
Сентябрь 8-де татар ордусы кельди. Ортада ялылары чамурлы Пилавка озенчиги акъа, Дженюбий Бугкъа тёкюле. Мында, Старый Константиновдан бир бучукъ чакъырым узакъта, Иква озенининъ онъ ялысындан бираз четте Хмельницкий аскерлерини ерлештирди, озю старшина иле Пилавканынъ кучюк къалесинде токътады. Деръаль чадырны пекитип башладылар. Этрафыны юксек топракъ йыгъыны иле сарды. Огде алты сыра араба тизип, мудафаа ве уджюм ичюн уйгъунлыкъ яптылар.
Душман сол ялыда тура, эки ялыны казаклар запт эткен бент (плотина) бирлештире. Этраф балчыкълы. Лехлер, Хмельницкийге якъын кельмек ичюн Пилавка ве Иква ялыларындаки бу чамурларны ёгъурып кечмек керек. Дженк ичюн, хусусан, Пилавканынъ батакълы, айланчыкълы ялылары къолайсыз эди. Бу ал, эсасен атлы аскерлерден ибарет лех ордусынынъ арекетини къыйынлаштыра, топракъ пекинтилери япувны кучьлендире. Лехлер, чадыр къурувгьа эки кунь гъаип эттилер.
Уруш сентябрь 11-де башланды. Бутюн кунь девам этти. Лех пияде кучьлери бентни учь дефа запт этти, пекинип оламады. Куннинъ сонъунда атлылар урушкъа киришти, олар батакълыкъ четлеринден кечип, флангкъа чыкътылар, бентке уджюм этип, казакларны сыкъыштырып чыкъардылар. Эртеси куню лехлер бентни пекитти ве илериде не япмакъ хусусында мушавере кечирдилер. Шляхтичлер, Хмельницкийге татарлар келир, Богданнынъ кучьлери чокълашыр деп къоркъа эдилер.
Татарлар кельдилер. Лякин Къырымдан дегиль, Буджакътан — дёрт бинъ татар аскери, команданы Карач-бей. Сентябрь 13-те танъдан эвель казаклар Богдан ве Кривонос реъберлигинде душман чадырына уджюм эттилер. Лехлер, топракъ йыгъынлары арасында къысылып къалмамакъ ичюн, чёльге чыкътылар, казакларны бекледилер. Кучьлер даа топлангъаны ёкъ, бир къач сабырсыз лех атлысы урушкъа атылдылар. Олар батакълыкъ ичинде айланып етиштирмедилер, казаклар тарафындан къамачавгъа алынып, ёкъ этильди. Лех кучьлерининъ эписи къырылды, Лехлерде низам-интизам заиф эди. Аскерлер баъзан командирлерни динълемедилер.
Акъшам олгъанда лех командалыгъы, атлардан ерге тюшмейип, мушавере яптылар, Хмельницкийнинъ муасарасында къалмамакъ ичюн кери чекильмеге къарар бердилер, чюнки Богдан лех чадырыны сара башлагъан эди. Къаранлыкъ тюшкенинен, гизлиден баш командан къачып кетти, онынъ артындан — комиссарлар ве Харугва башлыкълары кетти. Сонъра лехлернинъ туташ къачувы башланды. Вислагъа къадар къачтылар. Баъзылары Львов къалъасы диварлары артында сакъландылар.
Бу уруш нетиджесинде Волынья ве Подолияда лех-шляхтич акимлиги ёкъ этильди.
Киев, Чернигов, Брацлав, Подольск, Волынск воеводалары, Белорусиедеки Мозырь уезди шляхтичлерден бошалды, казак аскерлери 300 бинъ олды.
Бу вазиетте Москва падишалыкъ укюмети Лехистанны Украина иле узлаштырмакъ ниетинде эди, чюнки онъа бойле эльверишли эди. 1648 сенеси декабрьде Москва Речь Посполитаягъа — Украинагъа уджюмни токътатмакъны ве Украина казаклары иле барышмакъны теклиф этти. Хмельницкийге Лехистандан Адам Кисель реъберлигинде эльчилик барды.
Тюркие иле эльверишли мукъавеле япылды. Февральде Переяславльге Тюркие векили Осман-агьа кельди. Анадолу Портасы терен бухранда булунгъаны Хмельницкийге маълюм эди. Бу хусуста онъа Истамбулдан полковник Филан Джеджилли хабер эткен эди. Джеджиллини Стамбулгъа Богдан озю 1648-джи сенеси сентябрьде ёллагъан эди. Осман-агъа иле берабер къайткъан сонъ, полковник, 1648-нджи сенеси июльде Сарай алмащувы олгъаныны ве ольдюрильген Султан Ибраим ерине тахткъа кучюк яшлы Мухамед IV отуртылгъаны тафсиляглы суретте икяе эткен эди. Акимет огърунда мубарезе ве Венеция иле муаребе мемлекет вазиетини муреккеплештирди. Тюркие укюмдарлары, бу агъыр вакъытта Венеция иле дост лех къыралы казакларны Тюркиеге уджюм эттирир деп къоркъты.
Осман-агъа зенгин эдиелер кетирди, ве озюни пек мукъайт тутты, Хмельницкийнинъ лех эльчилери иле мушавереси не иле биткенини корьген сонъ, даа зияде джюмерт олды. Шартлар пек тез ишленильди. Тюркие казакларгьа Къара денъизде ве Архипелагда сербест юрюв ичюн рухсет этмек борджуны устюне алды, оларгъа Тюркиеге бакъкъан мемлекетлерде юз йыл девамында пошлинасыз алыш-вериш япмакъ укъукъыны берди. Истамбулда гетманнынъ даимий резиденти олмакъ керек. Казакларнынъ ве старшиналарнынъ талабына бинаэн, гетман шойле шартларны да яздырды: султан казак лагерлеринден озь макъсады ичюн файдаланып оламай, Тюркиеде вефат эткен казакларнынъ эшъясы оларнынъ догъмушларына къайтарылып берильмеге керек, эки тараф да эсирлерни сатын алмагъа акълары бар.
Хмельницкийден тек бир шейни риджа эттилер: казаклар Тюркиеге бакъкъан мемлекетлерге уджюм этмесинлер. Мукъавеле Украина ичюн буюк эльверишлилик темин этмекте эди, башлыджасы — о, Къырым ханлыгъына теъсир этмеге имкян бермекте эди. Ве хан оны дуйды. Хмельницкий ондан ярдым истегенде хан деръаль разы олды, Украинагъа догъру арекет этти. Ислям-Гирейнинъ ордусы иле бирлешип. Речь Посполитая иле дженк этмек керек эди. Лякин Хмельницкий, даима Украина иле Лехистан арасында саллангъан ханнынъ даимиетсизлигини биле эди, о себептен, буджакъ ордусына Темир-Бейге, татар старшинасы Антемир-Бейге, Ор старшинасы Пери-агъагъа, Запорожье аскерлерине ярдым этинъиз деген мектюплерле адамлар ёллады. О, бу ишни меджбурнен япты, чюнки Украинада татарлар кечкен ерлерде эр шей тинтиледжегини биле эди. О себептен орду насыл ёллардан юрмек кереклигини мектюплерде косьтерди. Косьтерильген ёллар боюнда эали аз ве орду оларгьа кедер аз кетире билир.
Онъа Ислям-Гирейнинъ сиясети де белли: Лехистан ве Украина арасында барышыкъ олмамасы ичюн эр шейни япмакъ. Бири-бирлерини урып, ольдюрип битирген сонъ, Гирей бу девлетлернинъ екяне саиби олып къалыр.
Чокъ мыкъдарлы орду топланды. Куреш башлагъан куньден бери бу къадар аскер олмагъан эди. Ялынъыз Хмельницкийнинъ командалыгъы алтында 360 бинъ аскер бар эди.
Украинаны къорчаламакъ ичюн белоруслар, молдованлар, чёль ногъайлары, буджакъ татарлары, къырымтатарлары, Пятигорск черкезлери кельдилер. Тюркие алты бинъ румэлини ёллады. Дон казаклары ве атта чингене отрядлары кельдилер. Исъянджыларнынъ чокъунда силя ёкъ эди, сопалар ве оракъларнен кельдилер. Шубъесиз, оларнынъ эписининъ озь макъсадлары бар эди. Лякин эписини бир байракъ алтында бирлештирмек керек эди. Хмельницкий буны япа бильди. О тек бир шейден къоркъа эди, душман онынъ ниетини эрте-ярыкъ бильмесин. Онынъ ичюн адамларны: «тиллеринъизни къыскъа тутунъыз!» — деп тенбилледи. Лякин тенбие эр вакъыт ярдым этмеди.
Онынъ экинджи къарысы Елена Базилия папазы Ласка иле гизли лакъырды эткенини чокъ керелер корип, Богдангъа бильдирдилер. Папаз Кисельнинъ махсус ёллагъан адамы эди. Елена ходжасыны сата эди.
Чигиринден кетмезден эвель сонъки геджеде Богдан къарысы иле лакъырды этмек истеди. Елена акъшам емеги вакъытында (бельки аселет) зиядедже ичти, Хмельницкий бу айнеджи кахпе Кисельнинъ адашына ишлегенини бильмей эди. Елена, ходжасы ондан бу хаинликни сезип, сорая биле, эписини айтып йиберирим, деп — къоркъып, ве Хмельницкий Еленаны саргъуш экенини корьсе, сорамаз деп ичти.
1649-нджи сенеси майыс 31-де Чигиринден старшина иле бирликте казак ве татар отрядлары ёлгъа чыкъты. Ёлда топ арабаларыны Белая Церковькъа ёллады, озю Къара Дагъда беклеген Ислям-Гирейге кетти.
Рус укюмети эльчиси Григорий Унковскийнинъ 1649-нджи сенеси майыс 22 тарихлы къаитындан «Гетман Григорийни Чигиринде бошады, Григорийден сонъ Гетмангъа Къырым адамлары кельди ве Къырым ханы татарлар, ногъайлар ве темрюк черкезлери иле якъын ерден кечип кетеяткъаныны айттылар. Гетман озюнинъ сафдаш кишилери ве Чигирин наряды иле чёль ёлуна чыкъты. Хан озю де бу ёлнен кетмекте эди. Богдан ханнынъ ордусына къошулып, шеэрлерден ве койлерден кечмей, Лехистан сынъырындаки Запорожье аскерий къысымларына догъру джёнеди. Гетман лех кучьлери топлангъаныны айткъан сонъ, Къырым падишасы ве онынъ ордусы иле, Запорожье аскерлери иле оларгъа къаршы кетеджек».
Шу вакъытта 1649-джы сенеси майыста, лех аскерлери Горынь озенини кечип, эки чадырда ерлештилер. Биринджисининъ команданы Адам Фирлей (къырал, чокъ давалардан сонъ, оны баш командан таин этти) Заслав шеэрчиги янында ерлешти. Экинджиси — Дженюбий Бугнынъ юкъарысында Купаяв коюнде. Экинджи чадырнынъ башлыгъы Фирлейнинъ муавини Кожемяк Каштеляны, Брацлав воеводасы Станислав Ланцкоронский эди. Бираз вакъыттан сонъра Подчайший Николай Остророгнынъ командалыгъы алтында буюк отряд кельди. Къырал Остророгны да Фирлейнинъ муавини таин эткен. Чюнки къартайгъан Фирлей озь вазифелерини эда эталмай, токътамай къыралгъа мектюплер язып, ярдым истеп турмакъта эди, Аскерлерге юксек реъберликни къырал Казимир озюне алды.
Къырал, кечкен сеймнинъ къарарыны къабул этмегенинден ве Вишневецкийни баш командан вазифесинде къалдырмагъанына даргъын Вишневецкийни озь эсабына тутулгъан учь гусар хоругвясы ве бинъ сайлама рыцарлыкъ иле озюнинъ Червона Рус мулькюне джёнеди.
Шляхт ордусынынъ юреклери холоп аскерлерине нефрет, оларны ёкъ этмек, командарыны деъшетли джезаламакъ ве ольдюрмек истеги иле толу эди.
Хмельницкий душман иле корюшмек ичюн эрте-ярыкъ азырланды, сынъыр бойларыны пекитмек ичюн Случ ве Мурафи озенлери ёлагъына он бинъ адамлыкъ эки полк ёллады.
Хан иле корюшкен сонъ, Хмельницкий орду ве озюнинъ учь полку иле Уманьдан, Животовтан кечип, Бердичев янларына кетти, мында баш къытъаларле бирлешти. Мындан Старая Константиновка, лех-шляхт ордусына догъру кетти. Бу шеэрде казаклар лехлер иле къач керелер дженклешкен эдилер. Хмельницкийге мында эр шей, эр ер таныш. Душманнынъ эсас кучьлери бу шеэрде ерлешкенини бильген сонъ, о сефер вакъытында полковник Данил Нечайгъа, Каменец-Подольск ёлундаки Меджибожкъа уджюм этмекни эмир этти. Бойлеликле, лехлерде казаклар Подолиягъа кетеджеклер деген теэссурат догъурмакъ истеди. Тезден Меджибожкъа Лянцкоронскийнинъ озю догърулды деген хабер кельди.
«Шимди Нечай онъа акъыл къояр», — деди Богдан. Акьикъатен казаклар къырал аскерлерини ойле деъшетли атеш иле къаршылап алдылар ки, Лянцкоронский уруш вакъытында Меджибож къалъасындаки лех заставасыны зорнен чыкъарып ала бильди.
1649-джы сенеси июнь 16-да Хмельницкий озь аскерлерини Старая Константиновкагъа догъуртты. Казаклар мында ойле апансыздан пейда олдылар ки, лех аскерлери шашмалап, эвеля Подолиядаки Чолгъан Таш адлы местечкагъа ве къалъагъа, сонъра — Збаржагъа таба къача башладылар.
Гнезна озени ялысындаки учь баракны запт этюв Хмельницкий ве хан аскерлери ичюн къолай иш дегиль эди. 1636-джы сенеси учъ баракны озюне мульк олгъан Иеремиз Вишневецкий къалъаны янъыдан къургъан, къалъагъа якъын барманынъ чареси ёкъ эди. Шимди онынъ этрафында элли топ ерлештирильген. Гарнизон хызметине рейтарлар алынгъан. Аскерлер, Вишневецкийнинъ эмири муджиби, къалъада сакълангъанлар. Пекинтилер япылгъан. Мында юз бинъ аскерге ер бар.
1649-джы сенеси июнь 29-да саба эрте Вишневецкий озюне пи¬сарь Сераковскийни, ротмистр Пигловскийни чагъырып, алтмыш адамлыкъ разъездге башлыкъ этип, къалъанынъ этрафыны козьден кечирип, казаклар бармы-ёкъмы, билип кельмеге ёллады. Олар къалъадан чыкъкъанынен исьянджыларнынъ илери отрядларына расткельдилер. Оларнынъ артында чокътан-чокъ аскер. Олар корьгенлерини къайтып Вишневецкийге айтып оламадылар. Казаклар дозоры иле тутушув къалъада тревога котерди. Татарлар ве казаклар учь барак къалъасына уджюм эткенде, оларны деъшетли атешле къаршылап алдылар. Дженк къызышып кетти. Казаклар лех окопларына атылгъанда татарлар душманнынъ топракъ йыгъынлары алтында озьлерининъ сурьатлы арекетлери иле, уджюм эткен киби косьтердилер. Казаклар кери чекильмеге меджбур олдылар.
Хмельницкий, старшина ве хан душман окопларына якъынджа келип, оларгъа козь эттилер. Окоплар къави пекитильген ве душман уджюмлерини акс этмеге азыр, хан адамларны нафиле алып кельдим деген киби, башыны къакъытты. Богдан озь иттифакъчысына бакъты, ичинде шубъе догъды, Хмельницкийге хабер эттилер ки, хан чадырына лех лазутчиклери келип, мырзалар иле корюшмек истегенлер.
Хмельницкий хангъа мураджаат этип, деди:
— Лютфукяр ве фазилетли Хан азретлери! Умумий душманымыIзгъа къаршы илеридеки арекетлеримиз акъкъында не дерсинъ?
Мырзалар иле муасара олунгьан хан, гуя Хмельницкийнинъ суалини ишитмеди, онъа ялынъыз козьлери иле илекяр кулюмсиреди ве яваштан:
— Къардашым, улу дженкчи, буны эп озю аль эткендир. Мен онынъ бутюн къарарларыны алгъышлайым.
Хмельницкий онъа разы олып, башыны эгильтти. О, къалъаны насыл запт этеджегини энди, акъикъатен биле эди. Онынь озь адамларындан маълюматлар ве биринджи урушув косьтерди ки, бу ишни япмакъ къолай олмайджакъ. Хмельницкий къалъаны озюнинъ аскерлериле сыкъий дивар киби сарып алып, къатий уджюмле душманны теслим олмагъа меджбур этмеге къарар берди.
Казаклар ве койлюлер Збаржа тарафындаки бутюн койлерни запт эттилер, лех полклары емексиз ве емсиз, къырал ордусы иле алякъасыз къалдылар. Уруш эр кунь девам этти. Эр бирине Богдан реъберлик япты, о, лех чадырындаки эр бир арекетке козетти, заиф ерлерини эследи. О ерлерге дарбени догърултты. Лех пекин-тилери астына ерни къазып, ер астындан кечмекни эмир этти. Онынъ янында даима Тимоша булуна. Тимоша казак юзбашы, ка-закларнен бир укъукъта урушларда булуна. Оны старшиналар шурасына даъвет этелер. Онынъ муим теклифлери казак аскерлери ишине чокъ керелер файдалар кетирди. Бабасы ондан пек мемнюн, башкъаларгъа буны дуйдурмай.
Къалъанынъ муасарасы, ичиндеки лех аскерлерини тышкъы дюньядан узьди. Казакларнынъ ве татарларнынъ токътамаз уджюмлери озь ишини япты. Къалъада ачлыкъ башланды, къамачавдаки аскерлер рухтан тюштилер.
Июльнинъ 2-нджи куню Хмельницкий озь чадырында полковниклерни чагъырды. Гетман агъыр тюшюнджели эди. О акъырындан сёйленди:
— Сафдашларымыз татарлар лехлер иле мукъавеле япувгъа тутундылар, бизлер исе, къалъа янында бир нетиджесиз тюртюнмектемиз. Бугунь кене уджюм этеджекмиз.
О, назарыны сагълам кевдели полковник Бурлайнынъ устюнде токътатты. Бурлай, вакъыты иле, Къара денъизде Синопны запт эткен эди, Цариградны къоркъызгъан эди: — Сен, Кондрат, бугунь биринджи олмакъ керексинъ. Къалъанынъ сол якъындан кечерсинъ, анда пекинтилер даа ясалып битмеген, къалъагъа урып-йыкъып кир, сенинъ артынъдан башкъалар да кетерлер. Сен, Морозенко, сен Богунс, Бурляйгъа ярдым этинъиз! Лехлер Бурляйгъа къаршы озь аскерлерини топлап йибермезлиги ичюн, башкъалар да ойле япсынлар.
Сол якъны, якъында къырал акъча иле туткъан сайлама маджар пияде аскерлери къорчаламакъта эдилер. Бурлайнынъ наказлары деъшетли садаларле маджарлар огюнде пейда олгъанда, олар сафларыны сыкълаштырды, казакларны силялардан атеш иле къаршылап алдылар. Лякин казаклар сакъынмай уджюмни девам эттилер, маджарлар къоркътылар. Бу арада маджаргъа Вишневецкий отряды ярдым этти. Онынъ дарбеси ойле кучьлю эди ки, казаклар чыдап оламадылар. Бурлай яраланып, йыкъылды. Оны зорнен дженк мейданындан алып чыкътылар. Морозенко атлы полку иле ярдымгъа атылды. Шиддетли уруш башланды. Аскерлер арасында Морозенконынъ къылычы ялтырамакъта эди. Лякин онынъ аты къалтырады, яралангъан ог аякъларынынъ тизлери устюне йыкъылды. Лехлер деръаль Морозенконынъ устюне атылдылар. Казаклар озьлерининъ полковнигининъ вуджудыны зорнен къуртарып алдылар. Дженк мувафакъиетсиз ве агъыр гъаиплернен битги.
Аскерлер севимли команданы ичюн чокъ яныкъладылар. Хмельницкий чокъ агълады. Дигер урушта Украинанынъ биринджи къылычы Винница полковниги Иван Богун агъыр яраланды. Хмельницкий ачувланмакъта, къалъа даа алынгъаны ёкъ, хан озюнинъ мемнюниетсизлигини ачыкътан-ачыкъ бильдире башлады. Дженк реъберлигинде муим хаталар барлыгъыны айтты. Лехлер иле мушавереге разы олды. Лехлер онынъ чадырына къатнап башладылар.
Мемлекетте ве ордуда ачлыкъ зуур этмекте. Койлюлер койге къайтувны талап этмектелер. Ходжалыкъ иле огърашмакъ керек. Къыш якъынлашмакъта, дженк себебинден бир шей сачылгъаны ёкъ, Хмельницкий бир шейни танымай, къалъа этрафындаки къамачав алкъасыны эп тарлаштырмакъта, онъа эп якъынлашмакъта. Лех къыралы къалъаны къуртармакъ ичюн чокъ аскерлерле озю дженкке чыкъты. Догъру ёлнен къамачавдаки аскерлерге барув ерине, къырал четке. Броды местечкосына айланды. Беяз таш янында токътады. О, ярдымджы кучьни ве литва князы Радзивилладан хабер бекледи. Къыралнынъ фикириндже, Радзивилла энди Киевни запт эткен олмакъ керек. Лякин полковник Кричевскийнинъ ве Небабанынъ, Бозбанлонынъ аскерлери Радзивилланынъ ёлуны кестирип чыкътылар.
1649-джы сенеси июнь 7-де Радзивилла Звягиль кою янында Голотанынъ отрядларыны къырып ташлады. Голота озю де эляк олды. Литва аскерлерини токътатмакъ кучь олды. Хмельницкий Голота ерине, озю шляхтич, лякин Киев полковниги ве Богданда хызмет этиджи ишанчлы полковниги Кричевскийнинъ командалыгъы алтында отряд ёллады. О да мувафакъиетсизликке огърады. Майыс 21-де онынъ полку Лось янында Радзивилланынъ полкуна расткельди, бутюн кунь дженк олды, казаклар къылычле агъыр яралы Кричевскийни дагъ ичине алып кирдилер, озьлери де анда сакъландылар. Саба эссиз Кричевскийни гетман жолнерлери эльге тюшюрдилер, Радзивилла оны допрос яптырды. Кричевский, Богданнынъ планлары акъкъында бир шей айтмай, ольди. Къырал Ян-Казимир къалъадаки лех аскерлерине тез ярдым этмеге ашыкъмады. Хмельницкийни къанундан тыш илян этти, оны туттыргъан адамгъа он бинъ злотых мукяфат таин этти.
Къырал Збров къалъесине ярдымгъа догърулгъанда Богдан озюнинъ бир къысым аскерлери ве татар ордусы иле чыкъып Стрипа озенининъ батакълыкъ ялысында дагъда сакъланып, къыралны беклей. Ягъмур ягъды, этраф думан. Богдан ялыдаки эмен тереги устюне чыкъып, козэте. Узакъта лех аскерлери корюнди, бу арада Местечкада кильсе чанъы къакъылды. Богдан уджюмге эмир этти. Татарлар ве казаклар къыралнынъ огюне чыкътылар. Атеш ачтылар. Умютсизден башлангъан бу уджюм лехлерни пек къоркъузды, лехлер кери къача башладылар. Къырал оларны токътатып оламады. «Мени ташлап кетменъиз, панлар! Ватанынъызны ташлап кетменъиз, эдждадларынъызнынъ шуретини хатырланъыз!» — деп ялварды Ян-Казимир.
Аркъадан Данил Нечайнынъ полку да атеш ачкъан сонъ, лехлер къыралгъа къулакъ асмай къачтылар.
Къырал айретте къалып, август 5-те Хмельницкийге мектюп язды. Душманлыкътан вазгечип, дженкни токътатып, къыралгъа векиллер ёлланылмасыны, не истегенлерини айтмасыны талап этти, оларгъа сербестлик ве уриетте ярдым этмеге азыр экенини бильдирди.
Богдан мектюпни алды, окъуды, разы олмады. Аскерлерни сонъки дженкке азырлагъан вакъытта, канцлер Осоплинский хан Ислям-Гирей иле багъланмагъа ве не олса-олсун, ханны озьлери тарафына джельп этмеге тырышты.
Даа, Золочев янында булунгъанда, хан тарафындан лехлерге ёлланылгьан татар мырзасы иле къырал Ислям-Гирейге барышув ве достлукъ акъкъында аджеле суретте мектюп ёллагъан эди. Къырал чокътан бери хангъа топланып къалгъан харчны1 ве лех чадырында муасараны лягъу этюв ичюн эки юз бинъ талер тёлемеге ишандырды, хангъа, дженктен сонъ Къырымгьа къайткъанда, Украинада шеэрлерни ве уездлерни запт этмеюв ве эсирликке адамлар алмагъа акъ берди.
1 Тюркиеде эскиден мусульман олмагъанлардан аскерлик хызмети одевге къаршылыкъ алынгъан верги.
Ислям-Гирей къырал Ян-Казимирнинъ теклифлерине разы олды. Хан бу дженкте бир де бир якънынъ къатиен гъалип кельгенинен меракъланмай эди. Аксине, Украина иле Лехистан арасында дженклер даимий суретте девам этювини озю ичюн эльверишли коре эди. О себептен пей оларакъ отуз бинъ талер алгъан ве староста Денгофны озюнде тутакъ оларакъ къалдыргъан сонъ, Ислям-Гирей (Хмельницкийден гизли) Ян-Казимир иле барышыкъ ясады.
Август 6-да енъи уруш башланды. Казаклар бутюн джебэлерде лехлерни урмакъта, Хмельницкий: «Эгер къырал тезден андан дженк токътатылмасыны истемесе, акъшамгъадже эр шей битеджек», — деп тюшюнди. Бу эснада хандан атлы кельди, Ислям-Гирейнинъ уруш токътатылмасыны талап иле мектюбини кетирди, Акс такъдирде къырал тарафындан казакларгъа къаршы дженк башлайджагъыны бильдирди. Ханнынъ бу адети Хмельницкий ичюн енъилик дегиль эди, лякин аркъасына бойле хаиндже дарбени умют этмеген эди. Бу иш, гъалебе энди Богданнынъ элинде экенде япылды. Хмельницкий атыны кери чевирип, ель киби къызышкъан ве кедерленген гетман ханнынъ чадырына ювурып кирди ве, айны заманда, ханнынъ айкъырувындан къулакълары тынды.
— Меним къырал иле мукъавелем бар, сен исе, буны биле турып, мукъавелени бозмакъ истейсинъ, къыралгъа уджюм этесинъ, — деди хан. — Сен, дженк этмек дегиль, къыралгъа озь эльчилеринъни ёллап, мукъавеле япмакъ керексинъ!
Хмельницкий къыралгъа мектюп яза башлады. Оны ачув богъмакъта. Чадырда бир озю отурып, кучьсюзликтен инълемекте, вазиетни къуртармакъ ичюн не япмалы. Лякин башкъа чаре ёкъ. О, джан агърысы козьяшларыны ютаракъ, мектюпте — къыралгъа итаатны ифаде этти, мийинде исе: «Эр шей эляк олды. Мукъаддес иш ичюн не къадар кучь ве инсан аяты гъаип этильди, эписи нафиле олып чыкъты».
Къыралнынъ джевабы шу куню кельди. Ян-Казимир шойле язгъан эди: «Меним мерхаметим о къадар буюк ки, Хмельницкийнинъ мектюбини къабул эттим. Алла чокъ кишилерге энъ буюк джинаетлерини биле афу эткени киби мен де сизге къабаатынъызны багъышламагъа ве шу Гетман вазифесинде къалдырмагъа къарар бердим. Лякин сен озюнинъ къыралгъа садыкълыгъынъны косьтермек, бундан сонъра ябанджы девлетлер иле иш корьмемек ве башкъаларны да ёлдан чыкъармамакъ, аскерлеринъни даркъатмакъ керексинъ. Биз исе меръаметли олып, бизим къардаш Къырым падишасы сенинъ акъкъында не риджа этсе, эписини эда этермиз».
Хмельницкий мектюпни сюрип ташлады, джураны чагъырды, старшинаны чагъырмасыны эмир этти.
— Бизим ичюн хан риджа этмесин, о, шубъесиз, риджа этер. Биз озюмиз къыралнынъ огюне талаплар къоймакъ керекмиз. Украинаны къорчаламакъ ве бунынъле курешни девам этмек керек. Бу — ишнинъ сонъу дегиль. Ёкъ!
Старшина топлашувы къыралгъа озь талапларыны язып ёллады. Къырал мектюпни алгъан сонъ гетман емин этмекни талап этти. Август 9-да Хмельницкий чёльге кетти, анда оны Киев воеводасы Адам Кисель ве таджлы канцлер Оссоминский беклемекте эди. Хмельницкий, аттан тюшмей, къыралгъа садыкълыкъ ичюн емин этти.
Эртеси куню Тимоша ве юзлернен белли казакларле лех чадырына кельди. Мында тантаналы суретте мукъавеле имзаланды.
Къыралдан къайткъан сонъ, джума куню август 10-да, куннинъ экинджи ярысында, хан иле берабер аскерлерни турсатты, шаркъкъа догъру джёнеди, озю Чигиринге кетти, хан — къыралгъа.
Хмельницкий тазе ава алмакъ ичюн бир кольмекте азбаргъа чыкъты. Мердивен басамагъы устюне отурды, тюшюнджеге далды. Эвге кирмек истемей, багъчанынъ тереклиги арасына кирди.
Тимоша онъа, аналыгъы Елена, шлях эльчилери, Львов саатчысы иле севги алякъалары барлыгъы акъкъында чокъ айткъан эди. Хмельницкий Еленагъа эписини айтмакъ истей, айтып оламай, къарысыны (экинджи) пек севе. Шахсий ишлерни быракъып, илеридеки ишлерни тюшюнди.
Бу не вакъыт башлады. Эльбетте, эвель де лафлар олгъан эди. Лякин ачыкъ лаф Збровтан сонъ олды. Богдан ве хан чадырда лаф эттилер. Даркъап кетмезден эвель козь-козьге келип келеджектеки ишлер ве мунасебетлер хусусында къонуштылар. Богдан Збров янындаки мунафыкълыгъы ичюн хангъа джаны пек агъыргьан ве ачувлы эди.
Ислям-Гирей исе, Богданны бойле эльверишли шартлар иле барыштыргъанындан мемнюн эди. Бу къонушувда хан онъа Москва девлетине къаршы дженк башламакъ кереклигини айтты. «Чюнки шимдикинден келишикли вакъыт олмаз».
Богдан онъа «Москва девлетине къаршы къылыч котерме», — деп чокъ ялварды. Хан: «Котермесем, о манъа котереджек, мен бидем», — деди. Лякин Богдангъа руслар керек эди. Текрар хангъа риджа этти: «Москва девлетинен дженклешме», — деди. Ислям-Гирей, истемей, разы олды. Богданнынъ исрарындан мемнюн олмай, аткъа минип ордугъа кетти.
Сонъундан хан Богдангъа ёллагъан мектюплеринде бу фикирге чокъ керелер къайтты. Атта Дон казаклары иле дженклешти.
Богдан, Тимофейнинъ ве Запорожье атаманы командалыгъы алтында, Донгъа аскер ёллады. Татарларгъа ярдым киби ёллады, акъикъатта, татарларгъа къаршы уруштылар.
1650-джи сенеси сентябрьде, Москвада экенде, Дон аскерлерининъ атаманы Андрей Евсеев эльчиханеде деди: «Донгъа кельген Запорожье казакларындан: сиз, Къырым падишасынынъ эмири иле Дон казакларына, экинъиз де бир динде православье диндеки къардашларгъа къаршы дженк этеджексизми деп соралгъанда, Запорожье казаклары: дженк этмейджекмиз ве бунынъ ичюн бизге кимсе бир шей япып оламаз. Хан бизге ялынъыз Дон казакларына къаршы дегиль, башкъа шеэрлерге уджюм эт десе де, кетмемиз». Запорожье казаклары Дон казакларына къошулып, татарларгъа къаршы уруштылар. Ашайтлары биткен сонъ, Дон казаклары, озьлеринде ачлыкъ олса да, гетманнынъ огълуна ве атамангъа бирер авуч чюй курпеси, богъдай экмеги пексимети, экишер мешребе шарап ёлладылар.
1650 сенесининъ сыджакъ язында чёльде отлар къуруды, аскерлернинъ атларыны емден маърум этти, хан сеферден ред этти. Бир йыл кечти, Ислям-Гирей Багъчасарайдан Чигиринге, Москвагъа къаршы дженк башламакъны теклиф этип Богдангъа мектюп язды. Озь къардашы къальга куню Черанны сеферге ёллагъаныны язды. Запорожье ордусы онъа къошулмаса, Богдан иле «достлукъны» бозаджагъыны бильдирди.
Къырым ханынынъ бойле исрары ялынъыз озюнинъ шахсий истеги нетиджесинде дегиллигини Богдан фаркъына барды. Оны Русие иле дженкке Лехистан укюмети уйтеклемекте ки, Хмельницкий иле Москваны мутлакъа бири-бири иле токъуштырып, Запорожье казакларынынъ Лехистан иле курешинде кучюни заифлатмакъ истей эди.
Хмельницкий эп багъчада кезинмекте. Джиддий вакъиалар хусусында тюшюнмекте. Тюневин онъа гизли хаберджиси деди: «Лех магнатлары садыкъ итифакъчысы Молдавия господары Василе Лупу иле бирликте Украинагъа къаршы бир шейлер азырлайлар. Богдан бу илекяр адамны Истамбулдан биле эди. Арнаутлыкъта догьгъан, истамбуллы туджджар, Молдавияда Моисей Могиланынъ якимдарлыгъы вакъытында мында ерлешкен ве буюк акъча ярдымы иле улу канцлер рутбесини къазанды. Онынъ эрте вефат эткен, Венециялы къарысы онъа эки къыз къалдырды. Елена ве Роксанда. Лупу тюрк султанындан ве онынъ даиресиндеки адамларгъа параны аямады. 1634 сенеси онъа Молдавич господары унваны берильди. О султангъа алтынны шимди де ёлламакъта, лякин башкъалардан алынгъан алтынны ёллай. Лупу эп зенгинлешмекте. О, Лех шляхтасы иле дост. Уйкен къызыны Литва князы Радзивиллагъа берди. Роксандагъа эвленмек истегенлер де чокъ эди. Лупу ашыкъмады. Тюркиеге къаршы хан, къырал, атта Москва падишасына, бойле шахсларнен иттифакъчы олмакъ ичюн кендже къызыны ходжагъа бермей турды. Бу меселелерде Украина онынъ ичюн файдалы мемлекет олмагъанындан, Лупу Лехистан иле бирликте Украинагъа къаршы дженк этмеге азыр эди.
Канцлер Оссомлинский вефатындан сонъ Речь Посполитая укюмети башына Вишневецкий ве Потоцкий кечтилер, укюмет Украинагъа къаршы дженк илян этти. Элли дёрт бинъ аскер топлады, Молдавия да къошулды».
«Бу ишни токътатмакъ керек, — деп тюшюнди Богдан, — ве тездже. Татарларнен лакъырды этмелими экен? Чигиринде эльчи отура, ханнынъ талабы иле кельген. Москвагъа уджюм этмек истей. Ред этсем, Ислям Гирей арамыздаки мунасебетни узьмек иле къоркъуза, атта Русиеге къаршы дженк башлавнынъ вакъытыны таин эткен — 1650-джи сене август 15. Бу къанлы дженкке ёл бермемек ичюн бир чаре бар — татарларнынъ дженкке тырышувыны хаин Лупугъа догъуртмакъ керек».
Эртеси куню хан эльчисине, хан Молдавия господарына къаршы сеферге азырланмакъны бильдирмекни теклиф этти. Ислям-Гирей эвеля разы олмады, сонъра: «Озюнинъ зенгинлиги иле шанлы Лупугъа къаршы сефер, буюк теълюке иле багълы Русие девлетине уджюмден олдыкъча эльверишли», — деди ве Хмельницкийнинъ теклифине разы олды.
Падиша эльчиси Арсений Сухановнынъ 1650-джи сенеси ноябрь 6-даки къаидындан: «Писарь Иван Выговский емин этип айтты ки, Къырым ханы бутюн ордусы иле Москвагъа къаршы сеферге чыкъмагъа азырланды, ве Богдан иле берабер олмакъ ичюн гетмангъа учь дефа эльчи ёллады: «Эгер менимле Москва уджюмине кетмесенъ, мен сенинъ сёзюнъни де динълемем», — деди. Гетманнынъ джаны агъырды ве деди: «Олерим, лякин Москва девлети иле дженклешмем», — бойледже, улу кучьни, ханны, Москва сеферинден вазгечтирди.
Хан Богданнынъ теклифини бегенди. Августта онынъ ордусы Турладан кечти. Хмельницкий де озь аскерлеринен онъа догърулды. Гетманнынъ полкларында 70 бинъ адам бар эди.
Лупу уджюмни беклемеген эди. Зорнен Яссыден Сучавагъа къачып етиштирди. Пек чокъ молдован аскерлери казаклар тарафына кечти. Татарларнынъ ве казакларнынъ таъзикъына даянмагъан Лупу таджлы лех гетманы Николай Потоцкийден ярдым истеди. Бундан хабери олгъан Хмельницкий, Украина сынъырына якъын булунгъан Потоцкийге озь векили Иван Кравченко иле мектюп ёллады, таджлы гетманны тенбиледи, эгер о, Лупугъа ярдым этсе, бутюн Запорожье аскери кучьлери ве Къырым ордусы иле иш кореджек. Потоцкий къоркъты ве Лупунынъ риджасыны ред этти.
Ярдымсыз къалгъан Лупу Хмельницкийге мектюп язып, барышыкъ истеди. Гетман къонушувгъа разы олды. Полковник Джеджиллини эльчи таин этти. Кетмезден эвель гетман оны озюне чагъырды. Бу эски достлар бири-бирлерини тез анъладылар, Хмельницкий онъа деди:
— Сен, Филоне, Лупугъа анълат, о дженкни озю-озюне башлады. Алланы, христиан динини унутты, лехлер иле къокълашты ве манъа, гетмангъа козь къойды.
Хмельницкий эльчи иле, огълу Тимоша Лупунынъ кучюк къызы Раксандагъа эвленмек кереклигини айттырып йиберди.
Украина Русие эльчилери П. Протасьев ве Г. Богдановнынъ къаитларындан, 1690-джы сенеси ноябрь: «Валахия господары гетман Хмельницкийге озъ эльчилерини ёллап, седжде эттиргени, гетмангъа сансар терисинден тон, бутюн такъымынен джуйрюк ат, алтын первазлы къылыч багъшыш ёллагъан. Валахия господары къызыны гетманнынъ огълуна ходжагъа бермеге разы экени гетман иле экиси арасында эбедиен достлукъ ве муаббет оладжагъы ичюн емин этип, моорлы кягъыт йиберген. Эр тюрлю феналыкъкъа берабер къаршы турмагъа, бири-бирине ярдым этмеге емин эткен. Валахия господары бундан сонъ лехлер иле иши олмайджакъ ве Запорожье аскерлерине яманлыкъ япмайджакъ».
Молдавия княжнасы Раксанда, замандашларынынъ айткъанларына коре, пек дюльбер экен. Бабасынынъ эсассыз зенгинлиги «къызынынъ дюльберлигини догъургъан». Раксанда лех магнатларынынъ бирине ходжагъа чыкъмагъа борджлу эди, къыз Тимошагъа ходжагъа чыкъаджагъы, Лехистанда ишитильген сонъ, шамата чыкъты, къавгъалар чокъкъа сюрди. Сонъ ятыштылар. Хмельницкий Лупугъа мектюп ёллагъан: «Къызынъны огълума бермесенъ, санъа юз бинъ къуда ёлларым», — деп язгъан. Иш бунынъле ёлуна къоюлгъан.
Богдан, татарлар Молдавия топрагъындан кеткендже беклеп, сонъ эвине къайтты. Бу гъалибане сефер иле Хмельницкий эм тюрк султаны огюнде итибар къазанды, эм татарларны Великорусие девлетине сеферден алып къалды.
1651 сенеси январьнинъ башында Ян-Казимир дженк башламасы акъкъында эмир берди. Февраль 9-да Лех аскерлери гетман Мартын Калиновскийнинъ ве Брацлав воеводасы Станислав Ланцкоронский башлыгьында Красне шеэрине уджюм эттилер. Нечайнынъ казаклары уджюмге къаршы уджюм этип, лехлерни къалъа ичинден урып чыкъардылар. Лехлер шеэрни якъты ве текрар уджюмге кечтилер. Бу дженкте Хмельницкийнинъ сафдашы Данил Нечай ольдюрильди.
Мартын Калиновский Миргород, Ямпольни запт этти. Сонъра, Лянцкоронский командалыгъы алтында Винницагъа атлылар полку ёллады. 1651-джи сенеси февраль 25-те полк Винницагъа уджюм этти. Бу вакъытта Винницада Иван Богуннынъ учь бинъ адамлыкъ казак горнизоны булунмакъта эди. Уджюм эткен лех аскерлери йигирми бинъ эди. Богун лехлерге къатий къаршылыкъ косьтерди. Хмельницкий Богунгъа ярдым ичюн Уман полковниги Осип Глух ве Полтава полковниги Мартин Пушкарьнынъ полкларыны ёллады. Бу хусустаки хабер лех аскерлеринде орькмек (паника) догъурды, кери чекиле башладылар, казаклар Янушинцы шеэри янында артларына етип, ёкъ эттилер. Сагъ къалгъанлар Бар ве Каменец-Подольскке къачтылар.
Янъы дженк башланды. Лех Прикарпатьесинде халкъны дженкке Александр Коста котерди. О, исъянджылар отряды топлап, 1651-джи сенеси июнь 16-да Чорштин къалъасыны запт этти. Лех къыралы эки бинъ аскер даа ёллады. Къалъа огърунда дженк бир къач кунь девам этти. Июнь 28-де къалъаны лехлер алды, Александр Костка ве Коста Наперскийни ольдюрдилер. Бирининъ башыны кестилер, дигерлерини къазыкъкъа отурттылар.
Хмельницкий ярдым истеп Къырым ханына къач керелер эльчи ёллады, хан ашыкъмады. Ниает, хан озь везири иле аскер ёллай: «Дженкке киришмеге ашыкъма, эгер лехлер казакларны енъгенини корьсенъ, тез-тез кери Къырымгьа къайт», — деп тенбилей.
1651-джи сенеси февраль 6-да Хмельницкий аскерлеринен Чигиринден лехлерге къаршы урушкъа кетти. Гонъюльсиз эди, чюнки озюнинъ кишилери, Чаплынскийнинъ Еленагьа язгъан мектюбини косьтердилер. Чаплынский Еленагъа: «Эльде эте биледжек бутюн байлыкъны, акъчаны аджеле ерге коммекни ве Хмельницкийни зеэрлемекни», — тевсие этмекте эди.
Тамам бу вакъытта татарларгъа, ярдымлары ичюн акъча бермек керек эди, Хмельницкий хазнагъа озю барды. Хазна львовлы саатчы олып, оны Елена намуслы адам деп кетирген эди. Богдан хазнада онарлыкъле толу олгъан чапчакъны тапамады. Хазнаджы иле Тимошанынъ да иши ола эди, о шимди Литва сынъырында эди. Онъа атлы йиберди. Тезден атлы къайтып кельди: «Атта чапчакъ барлыгъындан хаберим ёкъ», — деп язып ёллагъан. Богдан бу ишни тешкермекни Тимошагъа авале этти. О тезден Чигиринге къайтаджакъ эди. Богдан озю дженкке кетти. Тамам бу арада Елена гизли Чигиринден къачып кеткенини ве Лехистан файдасына джасуслыкъ япкъаны ичюн джезаланаджагъыны бильди. Къыралгъа бильдирильди. Тимоша ве Богданнынъ канцеляриясынынъ адамлары Еленаны тапып, эльге тюшюргендже, чокъ кучь сарф эттилер.
Хан ярдымгъа даа кельгени ёкъ. Онынъ ишандыргъан аскерлерининъ бир къысымы шимди Белая Церковьгъа кельди. Хангъа кене риджа мектюби язып, акъча ишандырмакъ керек.
Бу вакъытта Москвадан хабер кельди. Падиша Алексей Михайлович 1651-джи сенеси февраль 19-да Земский Собор меджлиси чагъырылмасы акъкъында ферман чыкъарды. Меджлисте, Запорожье гетманы ве казаклары «Рус девлетининъ юксек къолу алтында онынъ уйрукълыгъына (подданство) кечмек истегенлерни» иляр этильмесини буюрды. Лякин меджлис бу акъта бу сефер ич бир тюрлю къарар чыкъармады. Демек, ханнынъ озь ирадеси иле иш корювине таби оладжакъмыз. Майыс йигирмиде Богдан аскерий шураны топлай. О шубэлене: «Не япмалы? Душмангъа уджюмни девам эттирмелими, ёкъса барышыкъ имзаламакъмы?» Шура аъзалары дедилер: «Пане гетман! Алла ве аскерлик лехлерге уджюм эткенимизни истейлер. Бизге орду къошулмаса биле, биз сенинъле берабер эляк олмагъа азырмыз: я эпимиз эляк олурмыз! Яхут бутюн лехлерни къырып ташлармыз».
1651-джи сенеси июньде койлю-казак ордусы Волыньяда Берестечко шеэрчиги янында юз элли бинълик лех ордусы иле корюшти. Къырал, аскерлерини Берестечко янына кетирген сонъ, оларны он полккъа больди. Къырал биринджи полкны озюне алды, бу полкга лех ве эджнебий мемлекет пияде аскерлери, гусарлар ве топлар булунмакъта. Полкта он учь бинъ аскер. Башкъа полкларнынъ ба¬шында таджлы гетман Николай Потоцкий, гетман Мартин Калиновский, воеводалар Шиман Изавинский, Иеремия Вишневецкий, Станислав Потоцкий, Станислав Лянцкоронский, таджлы Хорунжий Александр Концепольский, Витебск воеводасы Павел Сапега ве улу маршал таджлы Ежи Любомирский эдилер. Мында озь отряды иле Адам Кисель, князь Корецкий де булунмакъталар.
Хмельницкий де чокъ аскер топлады. Он алты полку олып, эр биринде учер бинъ аскер бар эди. Берестечко янындаки урушта Хмельницкийге Дон казаклары ве Москва окъчулары ярдымгъа кельдилер. Берестечко янында оладжакъ дженк мейданы Стырь озенининъ акъувындан асыл олгъан дёрт коше тюзлюктен ибарет эди. Кучюк адалар, ярлар, батакълыкъ аскерлерни ерлештирювни къыйынлаштырды, о себептен Хмельницкий ерни корьмек ичюн отряд ёллады. Полк командирлери лехлерге ерлешмеге имкян бермеди, деръаль атеш ачмакъны исрар эттилер. Хмельницкий озю де бу фикирде эди, ама шимди къатиетсизлик косьтерди. Иттифакъчысы Ислям-Гирейни беклемек истеди, хан мына-мына кельмек узьре эди. Богдан озь аскерлерини Колодне кою янында топлады, лякин татарлар эп ёкъ. Душмангъа дарбе эндирмек ичюн вакъыт татарлар себебинден къачырылды. Хмельницкий Берестечкогъа уджюм ичюн ордугъа эмир берди. Шу арада, июнь 16-да хан кельди, о ачувлы эди. Гизли адамлары онъа, Лехистан ордусы чокъ мыкъдарлы экенини айткъанлар. Бу хабер онынъ кейфини бозгъан. Богдан чокъ мыкъдарлы орду иле урушкъанымыз биринджи сефер дегиль десе де, хан кедерли ве инамсыз алда сусты, сонъра озь чадырыны Хмельницкий аскерлеринден четте къоюлмасыны эмир этти. Татар аскерлери 80 бинъ эди. Къыралнынъ полку Стырь озени четинде ерлешти, казаклар Пляшевки озенининъ куньбаты ялысында. Солонев кою юкъарысында ерлешти. Ханнынъ аскерлери айры чадыр олып ерлешти.
Лехлерде бу сеферге къадар чокъ аскер ич олмагъан эди. Бу Хмельницкийни къоркъузмады. Лякин къафасында бир агъырлыкъ онъа раатлыкъ бермемекте. Бир казакнынъ онъа айткъан сёзлери оны эп къыйнамакъта: «Баш-агъа (софраджы-башы)1 Елена иле яшагъаныны таныды. Хмельницкийни зеэрлеген сонъ, берабер къачаджакъ экенлер. Шу макъсад иле алтынны сакълап къойгъанлар. Тимоша экисини де атып ольдюрген». Богдан бу хаберни ишиткенинен къылычына япышты, аз къалды топракъны догърап ташламады. Бу хаберни ишиткени энди бир ай, юреги аля раатлыкъ бильмей. Шимди исе енъи хабер. Къырал даиресинден садыкъ бир адам деди ки, Ислям-Гирей Богдандан гизли Лехистан къыралы иле мукъавеле узеринде къонушмакъта. Бу хусуста хан иле лакъырды эткенде хан пек ачувланды.
— Сонъ, не олгъан? — деп къычырды хан татарджа Хмельницкийнинъ устюне. — Сен мени алдадынъ! Къыралда аскер эки юз бинъден аз дегиль! Аскерлер сайланма. Яхшы. Сен манъа не яздынъ?
1Дворецкий (рус.).
Ханнынъ устюнде къара кольмек, устюнден япынджа бар эди, Хмельницкийни кескин козьден кечирип, тишлери арасындан деди:
— Бойле аскерлернен биз ишни беджерип оламамыз. Эрте-ярыкъ кери чекильмек керек.
Гетман башыны эгильтти, индемей ханны динъледи. Хан сезюни битирген сонъ, деди:
— Эмин ол ки, бу сефер сенинъ байлыгъынъны зияде арттырыр. Мен исе озь топрагъымны душмандан къуртармакъ, онынъ узеринде барышыкъ олгъаныны истейим. Буны эльде эткендже урушаджагъым. Лехлер ялынъыз урушнынъ башында чыдамлылар, мушкет ве къылыч кучьлерини сынагъан, ве сенинъ аскерлеринъни корьген сонъ, эписи тыр-мыр олып кетерлер.
Бираз сусты:
— Хан, мени быракъып кетме! Мен, сенинъ елькенъе ишанып, озюм де дженклешеджегим. Кучюм еткендже урушаджагъым, кучюм биткен сонъра, бильгенинъни яп!
Бунынъле Богдан чевирильди, хан чадырындан чыкъты. Акъшам гетман чадырда шура топлады. Чыракълар улькюн яна, къаранлыкъ ичинден сытыкъ чехрелерни тапып алып косьтерелер. Гетман командорларгъа душман акъкъында онынъ ерлешюви хусусында хабер айтты ве ярын ким, къайпа тураджагъы хусусында таълимат берди:
— Уруш кучьлю алда башлайджакъ. Урушны биз башлайджакъмыз, эгер лехлер бизни озмасалар.
Эр кес индемей отурды. Хмельницкий, олар энди ярынки дженк иле яшагъанларыны дуйды, оларны ёрумакъ истемей, озю полкларына даркъалмагъа рухсет берди.
Июнь 19-да вадини къою думан къаплады. Бу шараитта Богдан озь аскерлерини озенден кечирди ве къыралнынъ чадырына якъынлады. Лехлер акс уджюмге азырланып етиштирмедилер, узери ерине казаклар атеш ачтылар, оларнынъ къабургъасындан къиямет-элякет къопарып, татарлар котерильдилер.
Шиддетли уруш башланды. Хмельницкий зорнен озюни тутты, къанлы чатышувгъа тутунмакъ истеди. Лехлер атлыларны уджюмге йиберген ве пияде аскерлернинъ ярдымы иле казакларны къамачавгъа алмакъ истегенде, Богдан чыдап оламады, атыны флангкъа догърултты, казакларнен берабер лехлернинъ сол къанатында уруша башлады. Лех атлылар полку дигер аскерий кучьлерден айырылып, къырылып ташланылды. Шу куню урушлар саат дёрткедже девам этти. Акъшам устю дженк тынды. Гъалип белли олмады.
Бугунь душман чокъ адам гъаип этти, озюнинъ хорюгвлери иле Люблин мухтары1 Оссолинский, Галиция Каштеляны Казановскийни, Ротмистр Иордан, князь Козина эляк олдылар, келеджектеки Ян Собесский буюк джесюрлик ве арбий усталыкъ косьтерип, татар къамачавындан къуртулып чыкъты.
Сонъра беяз аты устюнде Къырым аскерлери сафларыны козьден кечирген гетман Хмельницкий уруш мейданындан озъ аякълары устюнде къайтып кельгенлер пек аз ве кельмегенлер пек чокъ экенини, бир аз кечкен сонъра, сердар Тугъай-бей эляк олгъаныны билип, гъает мутеэссир олды. Мырза Тугъай-бей гетман Хмельницкийнинъ эски садыкъ дженкявер досту эди. Богдан запорожье казакларыны Лехистан къыралы зулумына къаршы силялы исьянгъа котергенде онъа аскерий ярдымгъа биринджи Тугьай-бей кельген эди. О Хмельницкийге даимий садыкълыкъ беследи ве буюк сеферлерде Къырым ханы огюнде онынъ шахсиетини ве итибарыны къорчалап кельди. Шимди зулматкъа къаршы къалкъкъан Украина халкъы иле бир сафта онынъ намусы, виджданы огърунда куреште Берестечкода джан берген Тутъай-бейнинъ эляки себебинден, юректен янды-куйди.
Ханнынъ озюни тутувы старшинаны да раатсызлады. Ондан ярын не беклемели. Хмельницкий эгер устюнде зорнен чевирильди — бутюн кунь ондан тюшкени ёкъ, ве озюне таба келеяткъан Богун ве Джеджеллини корип, деди:
— Хангъа барайым, не тюшюнгенини билейим. Сизлер аскерлерни азырланъыз!
Ханнынъ узюрине кельди:
— Хан азретлери, сенде акъикъат бармы-ёкъмы? Дженк вакъытында четте турасынъ, ярдым этмейсинъ!
Хан Богдангъа деди:
— Сек, пане гетмане, чадырынъны лехлер чадырына ничюн якъын къойдынъ? Шимди мырзаларгъа (боярларгъа) урушмакъ мумкюн дегиль.
Хмельницкий онъа деди:
— Ойле исе, хан азретлери, дженк мейданында тур, аскерлеринъ де сенинъле берабер олсун. Дженк этмесенъ биле тур, кетме! Душман дженк мейданында Къырым ханы барлыгъыны бильсин.
Хан иле Хмельницкий бири-бирине эллерини берип, айрылыштылар.
Июнь 20-де аль этиджи дёгюшюв башланды. Къырал аскерлерининъ эписини урушкъа ёллады. Хан иле лакъырдыдан сонъ
1Староста (рус.).
Хмельницкий полкларны урушкъа даа зияде дикъкъатле азырлады, бутюн гедже азырлыкъны тешкерип чыкъты. Полк командирини тенбиледи: саба ачылгъанынен уруш башлайджакъ, лякин атешни биринджи олып казаклар ачмайджакъ, лехлер атеш ачкъаныны беклейджеклер, сонъ казаклар атеш ачаджакълар. Саба ачылды. Казаклар чокъ бекледилер, лехлер атеш ачмадылар.
Чокъ вакъыт кечти. Ниает, казакларнынъ сол къанатына лех аскерлери догърулдылар. Атлылар къытъасы огюнде Вишневецкий учмакъта. Лехлер казак чадырына кирдилер. Иш фена нетидже иле битер эди, лякин Богдан казакларны пешине алып урушкъа кетти. Казаклар Вишневецкийни эсир алдылар. «Башлангъыч яхшы». «Татарларгъа къаршы уджюм этильмесе яхшы олур эди. Олар хан чадырында топлангъанлар».
Хан мырзаларынынъ биринен къыралгъа мектюп ёллады: «Мен дженклешмек ичюн дегиль, казаклар ве Речь Посполитая иле барышыкъ мукъавелеси япмакъ ичюн кельдим. Эгер казаклар разы олмасалар, мен оларны меджбур этерим ве Хмелъницкийни къыралнынъ элине беририм». Ян-Казимир джевап ёллады: «Сенинъ сёзлеринъе инанмайым. Исьянджыларнынъ акъкъындан озюм келирим». Бойле джевап ханны тюшюнджеге къалдырды.
Акъшам устю ягъмур ягъды. Ава тез сиярды. Къырал чадыры тарафындан дженк борулары (трубалары) чалды. Онларнен топлар бирден атылды. Кварцан аскерлерге догърултылдылар.
— Меним къоркъкъан шейим олды, — деди Богдан озь-озюне.
О, Ислям Гирейге ярдым ичюн казакларны ёлламакъ истеди, лякин татарлар зий-чув олып къачып кеттилер, атта урушкъа чагъырыджы кумюш давулны ташлап къачтылар. Бу о къадар бекленильмез уджюм олды ки, дженкте иштирак этиджилернинъ эписи, атьта уджюм этиджи лехлернинъ озю айретте къалдылар. Сонъра къыралнынъ аскерлери, топлар ярдымынен илери арекет этти, татарларнынъ емини запт этти, оларнынъ гъаниметини (добыча) алып, кери къайттылар. Хмельницкий бир дакъикъа, бир шей анъламай турды, сонъра Джеджеллини чагъырды, озь полку командалыгъыны онъа берип, татарларнынъ пешинден кетти. Онынъ артындан Выговский ве джансакъларлары кеттилер. Бир къач чакъырымдан сонъ ханнынъ пешине еттилер.
Хмельницкий чадыргъа кирген сонъ, озюни зорнен тутаракъ, басыкъ сесле татарджа деди:
— Яраман иш япасынъ, хане! — деди мырзалар даиресинде, ястыкъ устюнде отургъан Ислям Гирейге. — Сен, Къырым падишасы, озь дининъе таби олып, манъа, гетмангъа ве бутюн Запорожье аскерлигине не япмагъа ишандыргъан олсанъ, озь макъсадынъ ичюн эписини ялан айттынъ. Онынъ ичюн сени, Къырым ханыны, Алла джезалайджакъ ве Запорожье аскерлиги сенден очь аладжакъ.
Хан гуя Хмельницкийнинъ айткъанларыны ишитмеди. Бенъзиндеки терининъ ич бир ери къыбырданмады. Къысылгъан къапакълар астындаки ачувлы козьлери йылтырамакъта эди. Бу козьлер эр шейни коре ве хатирде туталар. Онынъ боюны явлукъ иле багълы. Лех оны къулагъы янында бетини йыртып кечкен. Хмельницкий сёзюни битирген сонъ, хан гонъюльсиз сёйленди:
— Айткъанынъ иш дегиль, гетман! — деди хан. — Мен санъа не акъта емин эткен олсам, эписини эда этмектем. Озь еминимни унуткъан ве ялан айтмакъ истеген олсам, мен Къырымдан мында, санъа адамларымнен Запорожье гетманына ярдымгъа кельмез эдим.
Хан терен нефес алды, боюнындаки явлукъны тюзетти, сонъра юксек ве къоркъулы давушле девам этти:
— Ама сен, гетман, емин эткен шейинъни эда этмейсинъ, сен мунафыкъсынъ. Лехлер санъа окъ атмадылар, манъа аттылар. Сен маджар князы иле бир олып, мени тахттан тюшюрмек истейсинъ.
Бу оладжакъ шей дегиль.
Хмельницкий онынъ янълыш тюшюнгенини анълатмакъ истеди: «Мени ташлап кетме, къырал иле дженклешювде ярдым эт!» — деп ялварды. Хан онынъ айткъаныны динълемеди. Эллерини бири-бирине урды, Хмельницкийнинъ артында деръаль хан аскерлери пейда олдылар. Олар гетманнынъ эллеринден тутып бураракъ, чадырдан алып чыкътылар. Шу дакъикъада чадыр еринден кочип, къара шлях иле Къырымгъа ёл тутты. Татарлар кеткенде, ёл боюндаки койлерни ве шеэрлерни тонадылар, Хмельницкийни аткъа багълап, эсир оларакъ алып кеттилер.
Лех чадырында булунгъан шляхтич Бжостовскийнинъ мектюбинден: «Хан элинде эсир олып, Константинов янында азат этильген шляхтянканынъ догъру сёзлери: мен бир къач кунь хан янында олдым, Хмельницкийнинъ ве бир къач казакнынъ эсирликке алынгъаныны корьдим. Хан Хмельницкий аткъа минген сонъ, оны атнынъ аягъына багъланылмасыны, ерге тюшкен сонъ — эллери артында ве бир аягъы эллерине багъланылмасыны эмир этти. Хан онъа: «Сени къыралгъа ёлларым ве ондаки бизим эсирлерни алырым, — дегенини ишиттим. — Бизим бир къач мырзамыз къырал эсирлигинде булунмакъта». Хан Хмельницкийни къыралгъа ёлламады, озю ичюн казаклардан чокъ акъча — секиз юз бинъ талер талап этти. Чигиринден аджеле суретте бир фучу акъча кетирилип берильген сонъ, Хмельницкийни азат этти. Бир талай вакъыттан сонъ назарет митрополити Гаврилге: «Къырым ханы манъа буюк яманлыкъ япты, — деди. — Не япмакъ ичюн емин эткен олса, эписине мунафыкълыкъ япты, мени, гетманны, казаклар полкундан алып, узакъ ерлерге алып кетти, полкума къайтармады, бир афта озюнде тутты. Ничюн, бильмейим!»
Эсирликтен къуртулгъан сонъ Богдан озь полкуна кетти. Оны бир шей къыйнамакъта эди; «Казакларгъа не айтайым? Енъилювни не иле анъламалы?»
Богун ве башкъа полковниклер топланды. Сускъунлыкъле корюштилер. Хмельницкий козьлерини къабаатлы алда четке чевиргенини эслеп, Богун басыкъ сесле:
— Кедерленме, батьку! — деди онъа. — Ханнынъ хиянетлиги олмагъанда, къырал ве аскерлери бу сефер де бир там къырыладжакь эди.
Богуннынъ сёзлеринде акъикъат бар... Лякин буюк акъикъат дегиль эди. Хмельницкий гъаип олгъан сонъ, татарларнынъ мунафыкълыгъындан сонъ, сердарсыз къалгъан койлю-казак аскерлери учъ якътан лех ордусы иле сарылып алынды, дёртюнджи якътан батакълыкъ... экмек ёкъ. Барот битти. Июнь 26-да Филон Джеджиллини наказной гетман сайланылды. Вазиетнинъ агъырлыгъына бакъмадан, къамачавдаки казаклар джесюране къорчаландылар. Полклар командирлери Джеджеллини, Гладкий, Богун эди. Лех командалыгъы Хмельницкий оларгъа берильмесини талап эттилер. Казаклар разы олмады, дженк иле муасарадан чыкъмагьа къарар бердилер. Наказный гетман энди Богунны сайладылар.
Казаклар Богуннынъ командалыгъы алтында 1651 сене июнь 30-да тюрлю усулларнен батакълыкътан кечип, къуртулдылар. Арада музакере олды.
1652 сенеси баарьде Хмельницкий 20 бинълик отряд топлап, Тимофейнинъ командалыгъы алтында Молдавиягъа ёллай. Озю Чигирин, Переяславль, Корсунь полклары башында, беш бинъ татар иле Ладыжинге сеферге кете. Он дёрт бинъ ногъай Карач-бейнинъ командалыгъы алтында Брацлавщинагъа догърулдылар.
Лупу, Тимофейнинъ Молдавиягъа догърулгъаныны ишиткенинен, къыралгъа ве Калиновскийге мектюп ёллап: «Меним Речь Посполитаягъа садыкълыгъым шерефине, казакларгъа ве татарларгъа Молдавия топрагъына сербест кирмеге ёл бермесин», — деп ялварды. Оларны, первасызларны, озьлерине уджюм ола биледжегини тюшюнмеген вакъытында, ёкъ этмек мумкюн.
Къырал онъа джевап язды: «Сен нафиле раатсызланасынъ, Хмельницкий Молдавиягъа уджюм этмейджегини билесинъ, Хмельницкий сени къоркъузмакъ истей ки, къызынъны огълуна ходжагъа бермеге разы ол! Сенинъ къызына козю олгъан гетман Калиновский исе йигирми бинъ аскер иле Тимофейнинъ отрядына уджюм этип, къырып ташламагъа козю бар». Хмельницкий де бойле олгъаныны истей. Онъа, Калиновский озюнинъ баш кучьлеринден айырылгъаны керек. Богдан атта Лупугъа мектюп язды: «Меним ярамаз огълум Тимофей, бир къач бинъ аскер топлап, Молдавиягъа уджюмге кетти, господарнынъ къызыны озюне ходжагьа чыкъмагъа меджбур этмек истей. Мен Тимофей Молдавия сынъырындан узакълашып, Лехистан топрагъына терендже сокъулгъаныны истейим. Сизинъ башынъызгъа беля кетирюв ёлунен озюнинъ арбий такъдирини сынагъаныны истемейим».
«Хмельницкийнинъ огълу аз мыкъдарда аскернен кельмекте, — деп тюшюнди Калиновский, — багъсус шимди ватан душманына дарбе эндирмек мумкюн. Урушкъа азырланмакъны эмир этем».
Калиновский озь аскерлерини Дженюбий Буг тюземлигинде ерлештирди, къырал онъа къошма оларакъ аскер ёллады. Лех тарихчысы шойле язды: «Рыцарь генчлиги дюльбер княжнаны къорчалайыкь ве Потоцкий, Вишневецкий, Калиновскийлер балдызы ёнулмагъан кийик казаккъа тиймесин, деп, романтик арекетке кельди».
Къырал Калиновскийге аскер ёллагъаныны бильген Хмельницкий аскерлери иле аджеле суретте душмангъа къаршы джёнеди. 1652 сене майыс 22-де Калиновский ордусына уджюм этти. Лехлер умютсизден уджюм эткен казакларгъа мукъавемет косьтердилер. Дженк чокъкъа сюрмеди. Акъшам олды, аскерлер озь позицияларына чекильдилер. Гедже къаранлыгъында казаклар лех чадырларыны сарып алдылар. Жолнерлер арасында къарышыкъ башланды. Бир къысым чадырны озь башына терк этти, акъчагъа тутулгъан алман пияде аскерлери, Калиновскийнинъ эмирине бинаэн, кетеяткъан аскерлерге къаршы атеш ачтылар. Бундан файдаланып, казаклар лех арабаларыны якътылар. Бу арада казакларгъа Хмельницкий аскерлеринен келип етти.
1652 сене майыс 22-де Хмельницкий аскерлери ве татарлар лех мудафаасы ёлагъыны ярып кирди, къатий дёгюш башланды ки, бунда ич кимсеге къуртулыш ёкъ эди. Дженк бутюн кунь девам этти. Лех аскерлери бутюнлей къырылды. Гетман Калиновский эляк олды. Бойле урушны лех ордусы тарихта корьмеген эди.
Къыралдан кельген аскерий ярдымда булунгъан господарьнынъ къызы Тимошагъа берильмесине къаршы рыцарь генчлиги, казакларны коререк, мужиклерге эль былаштырмагъа истемей, тез-тез кери чекильди.
Бу дженкнинъ иштиракчиси Николай Длужевскийнинъ таджлы канцлери Лещинскийге язгъан мектюбинден 1652 сенеси майыс 23: «Эртеси куню майыс 23-те бизге татар ве казак аскерлери ойле кучьлю уджюм эттилер ки, биз онъа бир саат биле даянып оламадыкъ. Татарлар бизни этрафтан сарып алды, бизни татарлар къылыч иле догърады, казаклар атешке туттылар. Гетман Калиновский деръаль тыш эль аскерлери окопларында сакъланды, анда чаре олмады. Татарлар чадырымызгьа къолай басып кирди, истеген адамларыны эсир алдылар. Бутюн полкумыздан Алла мени ве бир аскерни даа къуртарды. Биз бир муджизе иле озенден ялдап кечтик». Батог дженки тарихта къалды.
Хмельницкий, Василе Лупу къызыны Тимошагъа бермесини талап этип яза. Лупу бермеге истемейип, тюрк султанына яза, султандан джевап келе: «Сёзюнде тур, къызынъны берме!» — деп яза султан. Молдавия боярлары: «Казаклар иле арамызда душманлыкъ олмасын», — деп, Лупуны аярталар. Июль 21-ге той таин олуна.
Белгород воеводасы Андрей Бутырлин разряд эмиринде 1652 сене август 16-да: «Хмельницкий Лупунынъ къызына нишанланмакъ ичюн Тимофейни ёллады, онынъ иле эр бир казак отрядындан онар аскер ве он бинъ татар ёллады, Радзивилла токъуныр деп, къоркъты. Хмельницкий Киевнинъ юкъарысында Озу-Сувда казаклар полку къойды. Достольный казакларны исе, Радзивилла огълуна уджюм этсе, кьорчаланъыз, деп тенбиледи».
Ниает, сентябрь куньлерининъ биринде Молдавиядан хаберджи атлы кельди. Василе Лупу Тимофейни тантаналы суретте къаршылап алгъан, гурьдели той олгъан, келин ве киев ёлгъа чыкъкъан. Чигиринге келеятырлар.
Батог гъалебесинден ве Тимофей Молдавия княжнасына эвленген сонъ, Лехистан кучьлю иттифакъчысындан маърум къалды. Украинаны эльге алув ве Русие иле бирлешмеге имкян бермеюв имкяны эппи азалды.
Бундан сонъ Русие укюмети Украинанынъ къабилиетини, Лехистаннынъ заифлагъаныны корьди, энди Лехистангъа къаршы дженкке азырлыкъны узатмаз деп тюшюнди.
1653 сене июнь 22-де рус эльчиси Фёдор Абрасимович Лодыженский Хмельницкийге падишанынъ грамотасыны кетирди. Онда падиша биринджи дефа Украинанынъ Русиеге къошулувы акъкъында къарар чыкъаргъаныны бильдирди. Хмельницкий оны эеджанле окъуды. «Ве биз, улу укюмдар... сизни падиша азретлерининъ юксек къолу алтында къабул этмеге рухсет эттик. Аскерлеримиз исе сизинъ ордунъызгъа ярдымгъа азырланмакъта. Ве шунынъ ичюн, биз, улу акимдар, сизге Фёдор Абросимович Лодыженскийни ёллаймыз ки, бизим девлетимизнинъ меръамети сизге, гетмангъа ве бутюн Запорожье арбий кучьлерине маълюм олсун. Бизге, улу укюмдаргъа ве падишагъа озь векялетинъизни ёлланъыз, биз де сизге ёллармыз».
Богдан аджеле суретте старшина шурасыны чагъырды, бутюн полковниклер топланды, падишанынъ грамотасы окъулды, севинчле къаршы алынды. Хмельницкий Москвагъа полковник Герасим Яцкевич ве Павел Обрамовични эльчилер оларакъ ёллады.
Богдан Хмельницкийге «кендининъ юксек къолу алтында булунувны» теклиф эткен Тюркие султанына да джевап азырладылар. «Султаннынъ къолу алтында булунувыны истемеймиз», — деп яздылар.
Тимофей джесюр ве джанбаз дженкчи эди. Лякин урушларнынъ бирисинде агъыр яраланды. Тимофей ярдым истеп бабасына атлы ёллай, бабасы онъа ярдым ичюн бир къысым казакларнынъ Молдавиягъа онъа ярдымгъа бармалары хусусында эмир бере. Казаклар сеферге кетювден ред этелер.
Бу хусуста Хмельницкийге хабер этильген сонъ, о старшина шурасы чагъырылмасыны буюра, эмирге риает этмегенлерге олюм джезасы бериледжегини айтып, казакларны къоркъузмакъ истей. Шура башламаздан алдын аджыныкълы хабер келе: 1653 сенеси сентябрь 5-те Тимофей ольген.
Бу хусуста Павел Алепиский шойле яза: «Тимофейни, ичиндеки бутюн ардаласыны чыкъарып ве бальзаминлеп, ичи ве тышы къадифе иле къаплы табуткъа кьойып, комдилер. Ольмезден эвель, къарысы эки огълан бала догъургъаны акъкъында хабер кельди».
Тимофейнинъ олюми Богданны пек къаарьлендирди, бирден асыл олгъан агъры анъыны орьтти. О, озюне ракъы истеди, лякин ракъы ярдым этмеди. Шурагъа кельген полковниклерден бириси аскерлер Молдавиягъа кетювден ред этелер деген сонъ, гетман озю узериндеки акимиетни гъаип этти.
Чигириндеки рус эльчилери Р. Стрешнев ве М. Бредихининъ къаитларындан, 1653 сенеси октябрь 16: «Полковниклер Хмельницкийге келип дедилер: бизге, озь топрагъымызны быракъып, башкъасынынъ топрагъыны къорчаламакъ керекмей». Бундан сонъ гетман къылычыны чыкъарып, черкассы полковниги Еськоны сол омузындан урып, кевдесини экиге болип ташлады. Гетман ракъы ичкен эди. Гетман казакларгъа кельди, учь дефа ерге эгильди, бир чапчакъ барл (брага) берильмесини буюрды ве деди: «Балаларым, тойгъандже ичинъиз ве мени къабаатламанъыз». Казаклар гетмангъа дедилер: «Пане гетмане, бу сенинъ ишинъ, ама биз эр вакъыт сенинъ иле олмагъа азырмыз».
1653 сене сентябрь 30-да татарлар ве казаклар Сучавада къалъадан чыкъа бильдилер ве озьлериле берабер гетманнынъ огълунынъ джеседини де алып кеттилер. Ёлда оларны къарт гетман раст-кетирди. О, башлары ашагъы эгильген казаклар отряды табут артындан акъырын-акъырын келеяткъанларыны узакътан корьди. Араба устюнде енгиль ельден казак байрагъы ельпиремекте. Казакларнынъ ве татарларнынъ азгъан, ачлыкътан ве ёргьунлыкътан мораргъан юзлеринден, ашагъы эндирильген байракътан огълу онъа къайтып келеяткъаныны анълады.
— Кимни алып келеятасынъыз?
Аскерлер башларыны даа зияде ашагъы эндирдилер, козьлерини гетмангъа котермеге къоркътылар. Богдан якъын кельди: «Орьтюни ачынъыз!»
Онынъ думанлы назарына севимли огълунынъ балавузлы вуджуды пейда олды. О, кучьсюзленген алда Тимошанынъ башы уджуна кельди:
— Огълум! Меним Тимошам! Ничюн бойле олды. Сенинъле о къадар чокъ казак рыцарьлары бар эди, къорчалап оламадылармы?
Богдан огълунынъ башы уджунда чокъ турды, онынъ манълайындан бир даа опип, деди:
— Тешеккюр санъа, Аллачыгъым, огълумы душман къолуна тюшюрмединъ!
...1654 сенеси март 3-те падиша Алексей Михайлович Хмельницкийге ёллагъан мектюбинде: «Эгер Лехистан ве Литва Украинагъа уджюм этсе, биз сизге ярдым ичюн боярин воевода Василий Борисович Шереметьев реберлигинде аскер
|
