|
Тугъай-бей
ТУГЪАЙ-БЕЙ
(Тарихий роман)
Тугъай-бей деген бир зат вар иди,
Шеджатта намлы сердар иди.
Та, эвепьки дерт харачнынъ бириси
Эрлик ичре гуя арслан яврусы!
Шаркъа-гъарба гитмишти шаны,
Шереф иле анъылырды онынъ намы.
Ол деди атамана: "Шимди ничюн дуралым?
Дурмаялым, лехлере къылыч уралым!»
Ол Тугъай-бей къазакъ иле би-кеман,
Кяфири къырыша чыкъты эман!
Тугъай-бей орталап юрюр иди,
Лех юзюнде хаинлик корюр иди!
Элине эльмаз къылыч алмыш иди,
Дюнья варлыгъыны унутмыш иди!
Джанмухаммед. 1649 с.
Мен, Сахиб-Назар огълу Эрдене, баш комутан1 мырза Тугъай-бейнинъ экинджи явери2 олам. Озюм Татар-Бунарда догъдым, анам Бибигуль — Дурды Мурад къызы, Къырымда Къанлы Ямач кьалесинден он учь чакъырым батыда Ихсан-эфенди къариесинде дюньягъа кельген. Он алты яшында экенде кузьнинъ ахырында чаршенбе куню саарьде къалкъып, къартбабам Дурды-Мурад иле бир молы могедекли арабагъа отурып, гульгулли чарус3 сатмакъ ичюн Акьяр ярмалыгъына кельгенлер. Базарда алыш-веришнинъ энъ къайнакь маалинде, къызы Бибигуль терази башында ишини фелеменк киби чевиреяткъаныны корип, сонъра къальбиндеки къанаат иле мешур туджджар караим Чайлакънынъ къаве-ханесине кире, эки янбашыны миндер устюне къоюп, эски ашнасы, хызметчи арнаут Шах-Аббаскъа бир фильджан сютлю къаве сымырлай.
1Комутан — сердар, полководец.
2Явер — адъютант.
3Чарус — юзюм.
Къавени зевкъле ичкен сонъра, унъкъурлы пантолонынынъ джебинден бир манат чыкъарып килим устюне быракъаракъ, къаве-ханеден чыкъа. Юзюм селеси янына келе, Бибигуль ёкъ. Бир селе бош. Юзюми сатылгъан, учь селе толу, токъунылмагъан.
Дурды-Мурад къомшу сатыджылардан сораштырып бакъа, олар: «Бильмеймиз!» «Корьмедик!» — дие омузларыны къысалар. Терзи-ханеге кире, уста Гуревич эки рум кишиси къызле лакъырды этип тургъаныны корьгенини айта. Къарт юректен урула, къаве-ханеге киргенине бинъ пешман ола, бош селени ерге къапакълап, устюне отура, башы кокюси узерине тюше, озю инълеп, ах чекип къала.
Туна1 неэри саилиндеки Аккерман скелесинде сары комзоллы эслидже киши къызнынъ геми мердвенинден ашагъы тюше яткъанда, полис хадимлери, шеэрде портакъал алыш-веришчиси деп билинген Франгапулосны, къыз хырсызлап кетиргенини бильмейерек, лякин къырымтатарларындан догъравлы дюбек тютюни кетиргенинден хаберлери олып эль-асты2 ишлери ичюн якъалап, тевкъиф3 этелер. Анам, къайсы мемлекетке келип тюшкенини бильмей, полис кишилери Франгапулос иле мешгъуль эснада бу ерден аджеле суретте кьачып, сакъланмакъ кереклигини акъылы кесерек, эки адым атар-атмаз, янында акъ сачлы, батыкъ манълайлы ихтияр къадын пейда ола. Къызны белядан къуртармагъа истеген олып, оны пиязлай, оплай, озюнинъ эвине алып келе. Буюк-анам Ракъибэ сагъ. Бабам Сахиб-Назар о вакъыт даа яш сагълам киши, къызны тесадюфен коре къалып, гузеллигине айретинден эсини гъаиб эте яза. Къартий къыз ичюн атеш пахасы4 талап эте. Сахиб-Назар къартийнинъ фиятыны бермей. Къартий исе сёзюнден къайтмай, къызны эвде сакълы тута, бабама косьтермей. Хырджыман киши ачувлана, джадынынъ къыкъырдагьындан тута, сыкъып башлай... къартий теляшкъа тюше, полис идаресине чакъар дие къоркъып, Бибигульни яры къийметинде сата. Сахиб-Назар ве Бибигуль эвленелер. Мен, Эрдене 1626 сенеси бу фани дюньягьа келем.
Вакъыт кече. Аилемизде бир огълан ве бир къыз даа догъа: Къурт-Нафе ве Къурт-Шерфе. Энъ кучюгимиз, къыз къардашым докъуз яшында экенде анамнынъ чехресинде терен тюшюнджелер
1 Туна — Дон.
2 Эль-асты — контрабанда.
3 Тевкьиф — къапатув.
4 Пахасы — пек чокъ пара «бешенные деньги».
сезилип башлай. Кимерде козьлери яшлы. Отурышы, турушы, юрюши кедерли ола. Ниает, бир кунь акъшам софра башында бизлерге чезильди: «Биз эпимиз, Ихсан эфенди къариесине барып, эвимизни, анамны ве бабамны корип, озьлери не алда олдыкъларыны корип кельмек керекмиз, — деди. — Мени ольдюрдилерми? Адана базарында эсирликке саттылармы? Эвде кимсе бильмей. — Ве бабама хытабен иляве этти: — Балакълавалы къайыкъчы иле хабер ёлладым, деген эдинъиз! Хабер коюмизге барып еттими, етмедими... ялынъыз танъры биле».
Бабам онынъ аджизане сёзлерине джевап бермеди. Берип оламады. Чюнки озю де ишнинъ эйи акъибетине эмин дегиль эди. Мен он секиз йыл зарфында анамнынъ агьызындан сийрек-серпек чыкъа берип, афизамда джыйылып къалгъан элемли лафларынынъ кесеклерини къураштырып, Буджакъта аилевий аятымызнынъ башлангъычыны икяе эттим.
Он дёрт яшыма келъген вакъытымда бабам: «Чифтчиликте тарлада огюз айдагъанынъ етти, энди Къурт-Нафэ ишлесин! Сен джаиль къалма!» — деп, мени Къуран окъумагъа огренмек ичюн моллагъа берди. Моллам Фредерик Киже, отуз алты яшында франсыз эди. Джезаирде догъгъан. Парижде таъсиль корьген, фенлерни ве тиллерни бенимсеген. Онынъ огюнде дёрт йыл окъудым. Фредерик Киже манъа ялынъыз Къуран окъувны дегиль, татар ве тюрк тиллеринде эдебий имля иле догъру язувны да огретти. Менимле ялынъыз арап ве франсыз тиллеринде къонушты.
Бир дефа, дерслер биткен сонъра, дефтерлеримни джыйыштырып, еримден къалкътым, эвге къайтмакъ ниетиле къапугъа догърулгъанда, муаллим мени токътатты:
— Бираз сабыр этинъиз. Сизинъле мюнфериден (хусусий) ла-фым бар! — деди. Чехресинде не къанаат ве не де наразылыкъ алямети сезмедим. Къайтып ериме отурдым, сустым. — Дерслерге башлагъанынъ дёртюнджи йыл, — деди Киже, — муневер киши ичюн зарур бильгини алдынъ. Озюнъ де осьтинъ, танылмаз олдынъ! Эминим ки, Сахиб-агъа сени бундан сонъра окьутмайджакъ. Сен аладжагъынъны алдынъ! Бир муим амилъ бар ки, онынъ акъкъында сенде ачыкъ тасавур ёкъ. Лякин олмакъ керек. Озюнъни: «Буджакь татарым»,— дейсинъ. Албуки, сен Буджакъта догъгъан къырымтатарысынъ. Арада фаркъ бар. Сенден башкъа, менде учь талебе даа окъумакъта. Сизлер бири-бирлеринъизни корьмейсинъиз, чюнки окъув куньлеринъиз башкъа. Олар: «Къырымтатарларымыз»,— дейлер. Озьлери акъикъий ногъайлар. Къырымны не бабалары ве не де озьлери корьгенлери ёкъ. Буджакъта кимсе озюни: «ногъайым» демей, нитеким эалининъ бир чериги ногъайлыкъ. Эки миллет къырымлы татар исими алтында яшай. Бу ал Буджакънынъ озю ичюн эльверишли. Эалиси ичюн зарарлы, чюнки Москванынъ бу эки миллетке — эки тюрлю назары бар. Экиси де эки миллетке зыт!
Муаллим диваргъа асылы джогърафия харитасы янына барды, мени де янына чагъырды. Элиндеки къара къарындаш иле Туна неэрининъ ашагъы этегинден башлап, Татар-Бунар, Аккерман, Бендерлер ве Дубасаргъадже къалын чызыкъ чызды, сонъра Турла1 неэри бою ашагъы юрип, Аккерман устюнде токътады. Кунь-догъушта Турла, шимальде Лехистан2, дженюпте Къара денъиз, куньбатыда Буджакъ мемлекети къалды.
— Бир заманларында мында Буджакъ деген кой олгъан, бу ульке онынъ намыны алгъан. Татарлар да о койнинъ ады иле анъылгъанлар. Сонъра ногъайлар кельгенлер. Оларгъа да Буджакъ денильген. Къырымтатарлары мыкъдарджа чокъ. Къырымнынъ озюнде сыгъмайлар. Кубан чёллеринде, Озу-Сувы3 дженюбинде ве Буджакъта омюр сюрелер. Эписининъ аяты Къырым ханлыгъынынъ къанунлары ве эмирлери алтында булунмакъта. Эр шей Къырым ханына таби. Бири-бирилери арасында даима дженк. Бир ерде токътады деген де, экинджи ерде башлай.
Буджакъ эвельде туташ Къырым татары олгъан.
— Ногъайлар мында къайдан кельгенлер? — дедим оджагьа.
— Бунъа Тюркие себепчи, — деп джевап берди Фредерик Киже. — Османлы девлети 1566 сенеси бир якътан — Маджаристан, дигер якътан Иран иле дженклешип тургъанда, Кефе бейлерининъ — бейи Къасым-пашанынъ къафасында енъи гъае догъгъан: «Идиль иле Дон неэрлери бирлештирильсе, Тюркиенинъ дюньевий девлет олмасы мумкюн!» — деген фикирге кельген. — Къара денъизден ве Азакъ денъизинден кечилип, Идилъ бою шимальге догъру юрюльсе. Русиенинъ меркезине барып чыкъмакътан кучь олмайджакъ. Бу гъаеге Султан да къызышкъан, юзбинълерле аскерлернинъ къолларына къазма-курек туттырып, озьлерини гемилерге толдырып, Русиеде канал къуруджылыгъына ёллагъан.
1Турла — Днестр.
2Лехистан — Польша.
3Озу-Сувы — Днепр.
Каналнынъ аман-аман ярысы къазылгъан мальде, къатты къыш келе, бельден къар ягъа, сувукъ рузгярлар улуп башлай. Юфкъа кийимли тюрк аскерлери сувукъкъа чыдап оламай, исъян котере, къазма-куреклерни канал ичинде быракъып, забитлернинъ ясакъ эмирлерине таби олмай, эвлерине къайтып кителер. Бир къысымы Кефеге барып еткен сонъра гемилерге минип, ватангъа джёней, дигер къысымы чыплакъ, сувукъ Дон чёллеринде адашып юре-долана, ачлыкътан телеф ола.
Идиль ве Дон каналы къазылгъаны такъдирде, Къара денъизде къарауллыкъ хызметинде даимий суретте буюк арбий кучьлер тутмакъ керек оладжакъ, Бу укюметнинъ елькесине агъыр юк олып асыладжакъ. Къара денъизде къараул кучьлери арт-тырылмаса, душман Шап денъизден Акъ денъизге чыкъып Сурие ялыларыны забт этеджек. Бу себептен, Султан Идиль ве Дон каналы хаялындан вазгече.
Бу девирлерде Туна иле Турла саиллеринде чешит къабилелер арасындаки дженклер Буджакъны хырпалайлар, ульке текмиль эалисиз къала яза. Кефеден Тюркие эльчиси Къасым-пашанынъ эмирине бинаэн, каналда ишлеген ерли адамлардан отуз бинъ астрахан ногъайы Буджакъкъа кочюрилип кетириле, олар мында татарларгъа къарышып яшайлар. Ногъайларнынъ тили денъише, къырымлыларнынъкине бенъзеп башлай. Лякин ногъайлар Буджакъкъа авесликнен кельмейлер, османлыларгъа якъын мемлекетте яшамакъны истемейлер, чюнки тюрклер — ногъайлар иле кибар мунасебетте булуналар. Ондан да башкъа Буджакъ тюм-тюз кьургъакъ чёллюк. Анда бир кучара тереги биле догъмагъан. Дагъсыз-ташсыз ульке. Топрагъы берекетли, ама суву ёкъ. Сувдан
пек фукъаре.
Къырым ханы Буджакъны идаре этиджи (забитчи) вазифесине Гъазы-Гирейни таин эте. Гъазы-Гирей догьмуш агъасы Девлет-Гирей хан иле узлашып оламай, Буджакъ ве Енисей ногъайлары ве татарлар иле анълашып, Буджакътаки Къырым ханлыгъыны ве Тюркие тертибини йыкъып, мустакъиль девлет къурмакъ макъсады иле, эки дефа силялы исъян котере. Багъчасарайдан кельген аскерий къытьалар исъянны бастыралар.
Буджакънынъ эалиси кеттикче арта. Девлет-Гирей Буджакъ мемлекетини энди къардашы Гъазы-Гирейге ишанмай. Буджакъ ордусына Юсуф Султанны комутан таин эте. Бу саеде Буджакънынъ арбий къабилиети кучьлене. Дженклер вакъытында Буджакътаки Къырым ордусына къыркъ бинъ силялы аскер къошып йибере.
Сиз бу топракъта зухур эткен фаджиалы вакъиалардан хабердар олмакъ ве оларны унутмамакъ керексинъиз! — деди Фредерик Киже.
Турла саилинде сукют, йымшакъ баари укюмран вакъытта бабам, анам ве къыз къардашым Къурт-Шерфе огюз арабагъа отурып, Къачибейге1 ёл туттылар. Анда тюрк гемиджилери иле анълашып олсалар — чюнки гемиджилер акъча алмагъа севмейлер, алтын истейлер, узун базарлыкъ нетиджесинде, акъикъатен алтыннынъ ёкълугъына къансалар, эки къат къыйметинде акъча алалар. Къырымгъа кетеджек Эхсан Эфенди къариесинде къартлар сагъ селямет олсалар, корюшип, оларда бираз булунып къайтаджакълар.
Мен Къурт-Нафе иле эвде къалдым. «Бостанны чапаланъыз! Суварынъыз!» — деди бабам, огюз араба кочеяткъанда, къаралтыны экимизге эманет этти. Биз севиндик. Лякин олар кеткен сонъ, бостанны чапаламагъа пек ашыкъмадыкъ. Иш къачмаз, «ярын»... — дедик, «бурсукунь», — дедик, мустакъиль аяттан файдаланып къалмакъ истедик. Къурт-Нафе софадаки сет устюнде ятакълады, кимерде базаргъа барып, мысыр богъдай уны алып кельди, бекмез эльва пиширип ашадыкъ. Фредерик Киженинъ дигер талебеси достум Гъазы-Мамбет иле берабер бузаханеде макъсыма ичтик. Неэрде ювундыкъ, тойларда олдыкъ.
Бир кунь уйле авгъан сонъ, эвимизге къырмызы фесли кок кийимли эки адам кельди. Сагъ енълерининъ билеклери узеринде тар безлер, якъаларында ай ве йылдыз тамгъалары тикли эди. Мени софада корип, азбар ортасында токъталдылар. «Сахиб Назар-огълу Эрдене! Ярын саба эгерли ат устюнде аскерлик шуъбесине кельмек керексинъ!» — дедилер. «Ничюн?» — деп сорадым, къырмызы фесли кишилер джевап бермедилер. Аркъаларына чевирильди, индемей чыкъып кеттилер.
«Бельки таълим ичюндир?» — деди сет устюнде дёрт букленип яткъан Къурт-Нафе. Онынъ эр адисе хусусында фельсефеси азыр булуна. «Бильмейим! Бильмейим!» — дедим мен, бири-бири артын-дан. Артыкъ асабиленип башладым.
Эртеси куню аткъа минип аскерлик шуъбэсине бардым. Мени Зейтулла-Бей Къурмашнынъ сювари болюгине2 къоштылар. Бизим алай3 Турла саилине догъру джёнеди. Къурт-Нафе эвде бир озю къалды. Анам, бабам ве къыз къардашым учь афтадан сонъра келеджеклер...
1Къачибей — Одесса шеэри.
2Сювари болюк — эскадрой.
3Алай — полк.
Учь кунъден сонъра Кунъдогьуш Ногъайда Къара Бурчакъ коюнде токътадыкъ. Комутанымыз Ильяс Туфан Ор-Къапу куманданы Къарач-бейден эмир бекледи. Биз раатландыкъ. Эмир кельген сонъ Бузавлыкъ бетке джёнедик. Бутюн гедже арекетте олдыкъ. Танъ маалинде Озу-Сув чаталлашып, Къара денъизге тёкюльген еринде уфакъ дагълыкъ этегине келип еттик. Атлар терли, ёргъун эдилер. Аркъаларындаки эгерлерини алгъанымызнен аман, ешиль отлар устюне ятып, де онъгъа, де солгъа чокъ авунланган сонъра, тынып къалдылар. Озьлеримиз де эзгин эдик. Аш-сув демей, уйкъугьа далдыкъ.
Не къадар юкъладыкъ, бильмейим. Мени Ильяс Туфан уянтты, янъчыкъ Чигиринден кельген Запорожье Чигирин Баш чавушы иле корюшкенини айтты. Гетман Хмельницкий Къырым ханы Ислям-Гирей иле лакъырды этмек ичюн Багъчасарайгъа кеткен эмиш. Оны къайтып кельгендже мында, Бузавлыкъта, беклейджекмиз.
II
Бинъ алты юз къыркъ еди сенеси ноябрьнинъ акъырында уйле авгъан Фенер-Бурун беттен къадимий Багъчасарайнынъ Кемер Къапусына беяз ат устюнде, муътешем кийимли, меджул 1 адам якъынлашкъаны корюнди. Сакъчылар эки якътан мызракъларыны2 бири-бирлерине хачлап ёлны кестилер. Беяз атлы токъталды. Онынъ гурь мыйыгъынынъ уджалары кокюси узерине саркъыкъ, къалпагъынынъ чевресине къара тюкли сансар териси тикили сюйрю тёпеси мавы къадифе къыйыкълары иле къаплы олып, къырмызы кунтушынынъ3 омузларына кумюш шерт тутулгъан ипек топузчыкълар такъылгъан. Кунтушынынъ къара тери якъасы тамагъында бир садефке илинген, башкъа садефлери чезик. Кунтушынынъ этеги ельден ельпирей… де ачыла, де япыла. Ачылгъанда кокюсине такъылы костекли бакъыр нишанлар, белиндеки къылычынынъ алтын къабзасы4 корюнип къалалар.
Ёлджунынъ узакълардан келеяткъаны сезиле. Эгер устюнде, тикине дегиль, къамбурайыпча отура, кимерде четке авуп кете,
1Меджул — беллисиз.
2Мызракълар — пикалар.
3Кунтуш — узун, индже джуббе.
4Къабза — сап.
сонъра аркъасыны текрар догърулта, лякин ат устюнде юрювде аджемий адамгьа бенъземей. Аты исе баштан-аякъ терли, копюкли. Артындан эки джюйрен атлы ве энъ арттан еди атлы мухафизлер1 кельмектелер.
Муафуз ханеден2 баш чауш чыкъты, беяз ат устюндеки адамны дикъкъатле козьден кечиргенде... къалпагъында, къашларынынъ устюнде аст уджлары бириккен, юкъарыдаки кенъдже уджлары керильген, эки беяз къартал къанаты нишаныны эслеп, уйкен бекчиге: «Мусафирлер шеэрге кирсинлер!» — деген эмир берди, озю сагъ элини кокюси устюне къойып бельгедже эгильди. Мухафиз аскерлерининъ устьлеринде чухадан къафтан, башларында кок ренкли, узун къалпакъларынынъ сюйрю тёпелери елькенлери узерине саркъытылып, къатланылгъан. Аскерлернинъ онъ аякьларындаки зенгилерге пекинип мызракълар тёпеге тикленильген. Аскерлернинъ беллеринде къыскъа къылычлар, омузларында мушкетлер булуна. Казаклар… Оларнынъ Багьчасарайгъа келеяткъанларыны Ор-Къапу истихбараты3 тюневин бильдирди.
Атлылар шеэрге кирген сонъра, Хаджи-Гирей джаддеси бою кеттилер. Казакларны корьген эснафлар табаналардан, туджарлар тюкянлардан, къадайыфчылар, кийизджилер ишханелерден чыкъып, сокьакъларда арекетте булунгъан эали къалдырымларда токъталып, оларгъа айретле козеттилер. «Буны — не деп анъламакъ керек? Запорожьелилер Къырымгъа сюрип кирдилерми? Ёкъса, Эскендер пашанынъ аскерлери Турланынъ сол ялысына кечтилер дие бильмек керекми?» Адамлар: бу атлылардан маъна не экенини чокъ сораштырдылар. Кимсе-кимсеге догъру джевап берип оламады, чюнки эали акъикъатен вакъиа иле хабердар дегиль.
Чанакъ-къале аралыгъы башында беяз атлы сагъ элини юкъары котерип, ашагъы эндирди. Бу тюрк ордусында: «Атлар дёрт нала къалдырылсын!» — деген эмир украиндже; «галопом...» демек олып, бунъа бенъзер баъзы татарджа-тюркче арбий ибарелерни гетман мухафизлерге ёлгъа чыкъмаздан эвель Чигиринде огреткен эди. Эль ашагъы эндирильген сонъра, джюгенлер тартылды, атлар эмирни анъладылар. Махфузлар4 къабургъаларны текаран къыскъанынен, «дёрт нала къалкъып», йылдырым сурьаты иле огге атылдылар. Он дакъикъадан сонъра, Хансарай огюндеки
1Мухафизлер — къоруджылар.
2Муафуз хане — комендант одасы.
3Истихбараты — ханнынъ арбий разведкасы.
4Шпорлар.
мейдангъа келип еттилер. Беяз атлы сарай огюнде топлангъан адамлар арасындан ихтиятле кечмек ичюн текрар элини котермеге ниетленгенде, сарай куманданы1 Касым-бейнинъ давушсыз ишаретине бинаэн, мейданда ёл ачылды, атлылар онъ якъкъа бурулды, озен устюндеки таш копюрден кечип, Хансарай багъчасына кирдилер.
Багъча ичинде арбий векялетни юксек иътирамле къаршылап алмакъ ичюн алий командалыкъ эркянындан он киши саф олып турмакъта.
Беяз ат устюндеки адам, Запорожье гетманы... Богдан Хмельницкий аттан тюшерек, Къырым топрагъы узерине аякъ баскъан сонъра, рефакъят этиджилер де2 ерге энди, учь казак аскери атларны, джюгенлеринден тутып, баш чавушнынъ пешинден багъчанынъ аркъа якъына ёл туттылар.
Яз-къыш гурь даллы, ешиль япракълы шымшыр тереклери талдасында тургъан юксек рутбели укюмет хадимлеринден эки кишиде, мырзаларда, дигер якътан алай, тумен, тугъай3 ве орду кумандаларында Хмельницкийге нисбетен буюк меракъ сезильди. Озь араларына, онынъ Украинадаки фаалиети хусусында кинаели сёзлерле джиддий къонуштылар. Олар Хмельницкийни билелер. Лехистан, Бессарабия, Валахия муаребелеринде корюшкенлер. Гетманнынъ апансыздан келюви буларны тюшюнджеге далды. Богдан Тюркиеде арб эсири олды. Франсада дженк этти. Багъчасарайда... биринджи сефер!
«Хурназ адам, — деп ташлады Меъмед бей. — Мен, онъа инанмайым. Хмельницкий бизим халис душманымыз. Къырымтатар ордусынынъ деъшетли кучюнен Владиславнынъ тахтыны девирип, рус монархынынъ юксек эли алтына кирмек, бойлеликле, рус тебаасына4 кетмек истей!»
«Украинагъа ярдым этмек мумкюн! — деди Бадим бей. — Бу татарлар девлетлернинъ аятында олып кельген инсаниет... ама Лехистан арб ишинде заиф девлет дегиль. Гетман йигирми бинъ казак иле Лехистан къыралына къылыч котергенде, кимнинъ ярдымына ишанды, аджеба? Къырьм ордусынамы?» О, элесленип сёзюни кести, чюнки кирамет дамлы учь кьатлы бинанынъ къырмызы мермер мердивенинден ашагъы Баш везир тюшеяткъаныны
1Сарай къоруджылары болюгининъ башлыгъы.
2Онынъле кельгенлер.
3Полк, дивизия, бригада.
4Подданство.
корьди. О себептен, терек талдасындан ачьпкъ мейдангъа чыкъмагъа ынтылыркен, Меъмед бейни де къолтукълап алды, экиси Украина векялетине якъынджа ерде токъталдылар, зира Баш везир теджрибели албайлар1 Меъмед бейни ве Бадим бейни Гетманнынъ зияретине эсалет даъвет этти, шимди козюне корюнмеселер, урьметсизлик оладжакъ.
Бадим бей ярым къалгъан фикирни айтып битирмек истеди: «Хмельницкийнинъ ордусы, зияде дагъыныкъ. Джебэлери бири-бирлеринден узакъ. Силя етишмей!»
«Маълюмки, бизим ордумызнынъ Богдангъа ярдымы саесинде Владислав енъильсе, Богдан ве Русие монархы Къырымгъа дженк илян этеджеклер! — деди Меъмед бей. — Лехистан енъильмесе, Владислав, биз Гетмангьа ярдым эткенимиз ичюн, Къырымгъа уджюм этеджек! Лехистанны элякетке кетирмек — Къырым ичюн эльверишли дегиль!»
«Бу хусуста Баш везир иле къонуштынъызмы?» — деп сорады Бадим бей. «Ёкъ! — деди Меъмед бей, — къонушмадым! Ярын корюшювде Тугъайбейнинъ озю де оладжакъ. Онынъ фикирини бильмек истейим!»
Бу фикирлешюв эснасында Хмельницкийнинъ янында Сефер Гъазы пейда олды.
— Хош сефая гельдинъиз, иззетли Богдан Михайлович дженаплары! — деди гетмангъа Баш везир. Сизи Къырым топрагьында гёрмекле гъает мемнуныз!
— Тешеккюр идерим. Сефер Гъазы азретлери! — деп джевап берди Хмельницкий. — Алла сизе сагьлыкъ версин!
Богдан тюрк сёзлерининъ маъналарында адашмамакъ ичюн, ашыкъмайып, ихтиятле, айдын-ачыкъ къонушты, кендисини рефакъат иле кельгенлерни, озюнинъ огълу Тимошаны Баш везирге такъдим этти. Сефер Гъазы урьметли гетманны Къырым ханлыгъы генерал курмай2 аъзалары иле таныш этти сонъра Чигиринден Къырымгъа сагъ-селямет келип еткенлери шерефине оларны хайырлады.
Кунеш гульгулленип, беяз къаялар аркъа-сында Акъяр корфези бетте баткъан ве Хансарай багъчасындаки чагъыртувлы шахслар эвлерине даркъап битеязгьан маальде Сефер Гъазы мусафирлерни зияфетке даъвет этти. Диварлары мавы боялы, алтын зенджерли
1Полковниклер.
2Генераль штаб.
салонда Баш везир, дёрт албай, бир тюрк ярбайы1, гетман Хмельницкий, огълу Тимоша, Запорожье албайлары, мушавирлер2, тильмач булундылар.
Зияфет чокъкъа сюрмеди, чюнки мусафирлер ёргъун... кеч маальгедже отурып къонушмакъ ичюн оларда меджал ёкъ. Чигиринден Бахчасарайгъа ат устюнде кельмек къолай иш дегиль. Ве дипломатик хызмет къаидеси муджиби зияфетте девамлы къонушув мумкюн дегиль эди. Софрадаки миллий емеклер хусусында хош сёзлер айтылды. Мемлекетте вазиет бойле кергин вакъытта къырымтатарлары ве украиналылар бирлик олмакъ, бу эки халкъ кьылыч-къылычкъа кельмек дегиль, бири-бирлерине даима ярдымда булунмалары арзу этильди. Бу ибарелер ярынки дипломатик къонушманынъ мукъаддемеси олды.
«Ярын къушлукъ маалинде хан азретлери урьметли гетман Богдан Хмельницкийни ве онынъ мушавирини къабул этеджек», — деди Сефер Гъазы. — Гедженъиз хайырлы олсун!»
Баш везир мусафирлер иле сагълыкълашты: «Хайырлы геджелер! Алла сизе раатлыкъ версин!» — дие чыкъты. Онъа «тешек-кюр» ичюн аякъкъа къалкъкъан гетман ве мушавирлер, Баш везир кеткен сонъра да озь ерлерине отурмадылар, раатланмакъ истедилер.
Алты эркек хызметчи кельди. Гетманны ве мушавирлерни багъчанынъ тёрюнде, ог диварнынъ ярысы къая-япракълары иле орьтюли бинагьа етеклеп алып кетти. Оларны зийнетли одаларда ерлештирдилер. Тимоша муштирлерле къалды. Хмельницкийге учь муштерек ода берильди. Итальян усуллы, кенъ ве алчакъ пенджелерине ешиль ипек перделер тутувлы, диварлары Асия мухтелиф мемлекетлеринден багъшышы берильген йымшакъ, хош орьнекли килимлер ве бедий левхалар иле безетильген. Богдан союнды, оданынъ ичи джыллы, авасы тазе эди. Лампадны сёндюрди. Ири, йымшакъ тёшекнинъ ёргъанынынъ кошесини котерип, астына кирди, аркъасы устюнде узанып, ятты. Юкъламакъ, бу фани дюньядаки беляларны унутмакъ истеди. Саатлар кечти. Шу алында, эп къыбырданмай ятты. Юкълап оламады. Эки кунь-эки гедже ат устюнде силькинген вуджуды къуракъшыгъан. Тёшекке кирген сонъ, вуджудыны парча-кесек олды киби сезди. О ёрулмакъ бильмей. Богдан къарт дегиль. Элли учь яшындаки адамгъа къарт
1Подполковник.
2Меслеатчылар советники (рус.).
деп оламазсынъ... ама яш демек де кучь. Тюрлю дженклерде беденине санчылгъан къылычларнынъ яралары даа эт багълагъанлары ёкъ. Вуджут ёрулгъанда эски яралар агъыралар. Гетманнынъ козьлери эп ачыкъ. Ярын хан азретлери иле оладжакъ корюшювнинъ нетиджелерини чокъ тюшюнди, къасеветленди. Пенджерелернинъ перделери арасындан кирген ай ярыгъы оданынъ ичини айдынлатмакъта. Бонъайгъан Богданнынъ козьлери юмула башлагъанда къулагъына багъчадаки шадырваннынъ1 шувултысы кельди. Онъа динъленди, хаялсырады. Сонъра эв алдындаки чинар астында сакъчыларнынъ даъвалы лакъырды давушлары ишитильди. Узакъ вакъытларда ве узакъ мемлекетлерде олгъан вакъиаларны хатырлады. Олардан къуртулмай чекишти. Саарь якъынлагъанда юкълап къалды.
Ислям Гирей геджени «Алмасарай»да кечирди. Багъчасарайдан он еди чакъырым месафеде Алма озени саилинде дебдебели бина. Шеэрчик. Къырымда джиневизлер девиринде итальянлар онъа «Каламита» дегенлер. Алма, Къачы ве Къабарта озенлери бирлешкен ердеки Фенер-Бурун корьфезине «Каламита корьфези» денильген. Мында «Беш лиман» ве «Он дёрт лиман» адлы кошуклер олгъан.
Бу гедже Ислям Гирейнинъ озю ичюн де эеджанлы эди. «Богдан кельди. Мырады не? Манъа не айтаджакъ? Бельки аскерий ярдым истейджек? Русие энди истеди. Лехистан да истеди. Русиеге ярдым этсем, иътимал, Лехистанны енъеджек, къырал Владислав душманым оладжакъ! Речь Посполитаягъа ярдым этсем, Русие манъа дженк ачаджакъ! Гетмангъа аскер берсем, Владислав Къырым иле урушаджакъ. Ондан да башкъа, Лехистаннынъ Къырым ханлыгъы иле озь-ара ярдым мукъавелеси бар. Оны бозмакъ — Къырым ичюн эльверишли дегиль! Ама Богдангъа, эски ашнама, ярдымны ред этсем... гунах иш оладжакъ! Султан не дер! Разы олурмы? Э! Саба ола — хайыр ола», — Ислям Гирей девамлы эснеди, тынды.
Бу девирде Ислям Гирейнинъ озюнинъ девлет ишлери де пек парлакъ дегиль. Богдан оны биле. Къырымдаки мырзаларнынъ таъзикъы алтында Баш везир вазифесине къоюлгъан Сефер Гъазыны иштен азат этип, онынъ ерине озъ адамыны Мухаммедни таин этти. Агьалар бундан мемнун къалмады, ихтилял котердилер, тахти-имаени ишгьаль ичюн дженк чыкъты, къанлар тёкюльди. Лехистан Сейминден Къырым ичюн аскерий ярдым беклемеге
1Чешме.
аджет ёкъ эди. Хан ичюн ишке ярарлы адам керек олды. Шу себептен Ислям Гирей Лехистан къыралы дёртюнджи Владиславгъа озь эльчисини ёллап, нидже йыллардан бери тёленильмеген харачны1 бермесини талап эткенде, Владислав харач тёлевден къатиен ред этти. Эльчи, къаиде муджиби, Къырымгъа авдеттен алды Тахт-ханеге кирип, къыралнынъ элини опьмеге рухсет истеди, онъа да мусааде этильмеди, къыралнынъ ялынъыз харманиесининъ2 этегине элини тийсетип алмагъа рухсет берильди. Бу артыкъ, девлет адамыны ачыкътан-ачыкъ акъаретлев экени билинди. Эльчи корюшюв олгъан Тахт-ханеден чыкъкъан сонъ: «Мен бу муамелени Къырым ичюн арб илян деп анълайым!» — деди.
Бундан сонъра хан башкъа къатий чарелер корювге киришти. Лякин аятта тертип денъишти. Вакъыт кечти... тюрклернинъ озь-араларындаки дженклерде чокъ къанлар тёкюльди. Сефер Гъазы, хангъа садыкълыгъына даир этти, хан онынъ къабаатларыны багъышлады, къайтарып Баш везир вазифесине алды. Ниает, Къырым ханлыгъында сукюнет асыл олды деген фикирге келинди. Албуки, бу бир хаялат эди. Хан озюне муттефикъ3 кьыдырмакъны девам этти. Ойле муттефикъ ки, девлет ичюн теълюкеге къаршы дженк вакъытында, огдеки сафта булунмагъаны такъдирде, ханны озь кучю иле талдаландырсын, аркъадан сюнгю иле санчмакъ ичюн душмангьа имкян бермесин!
Кунеш Къара дагь артындан коте рилип, Кефе иле Салхат арасында, юфкъа къар иле орьтюли чёльде эки юз йылдан бери сусып яткъан Шейх Мамайнынъ дюрьбеси узеринден кечип, дагъларны, озенлерни бейъутлыкътан уянтты. Топ къаядан ашагъы, терен ува ичиндеки эвлернинъ къырмызы кираметле орьтюли дамлары узерине нурларыны сачаяткъан маальде, Баш везир ярдымджысы Зия Ружди-бей кельди. Мавы салонда сабалыкъ емеги софрасы башындан янчыкъ къалкъкъан Запорожье мусафирлерини хан азретлери къабулына даъвет этти.
Богдан мушавирге чевирильди, мушавир исе Тимошагъа козетти.
— Бизим огълан бенимле гитсинми, ёкъса бурада къалсынмы? дие сорады гетман.
1Мусульман адамнынъ мусульман олмагъан мемлекетиндеки аскерлик хызмети ичюн алынгъан акъча.
2Ягъмурлыкь.
3Иттифакъчы.
— Огълан да буюрсын! — деген джевап алды.
— Ойле исе гиделим! — деди гетман. — Алла бизе мукъаддес мырадымыза ирмейе ярдым итсин!
— О, сагъ элининъ эки пармагъыны бириктирип, манълайына ве сагъ-сол омузларына токъундырып алды. Мушавир де, Тимофей де чокъундылар. Зия Ружди-бей оларны бу къыш ниетинде, кунешли, сукют багьчанынъ ярашыкълы кошесиндеки къырмызы мермер диварлы бинагъа алып барды. Аллы-гуллю кийимлерле тёшевли улькюн софаларда онъгъа кирип, солгъа котерилип, ашагъы энип, ниает, дёрткоше кучюк мейданда, эки къанатлы эмен къапу огюнде токътады. Куньбатты бетке бакъкъан пенджеренинъ джамлары къырмызы, мавы, ешиль, сары ренклерде... Магъриби1 усулда япылгьан. Баш везир ярдымджысы гетмангъа ишмарле бир шейлер айтмакъ истеди. Богданнынъ назарыны тутып оламады, диваргъа таянды, бир талай индемей турды. Тюшюнди. Гетман исе тааджипленди: «Къапу огюнде токътавнынъ себеби неде? Ёкъса, хан азретлери къабулны лягьу эттими?» Мусульман адетлерининъ къаиделери шиддетли. Баш везир ярдымджысы кимнинъдир енъи эмирини беклемейим, аджеба! Хайыр! Енъи эмир беклемей. Богдан, ниает, Зия Ружди-бейнинъ чехресинде язылы фикирни окъуды.
— Треба, хлопцi, чоботi зняти! — деди гетман. — Це вам не Чигиринська хата, с комышовой крышей, а Палац кримського хану!
Алель-аджеле озюнинъ чызмаларыны чыкъарып къышлыкъ орьме чорапларда къалды. Софада отургъыч ёкъ... Шаркъ дипломатиясы бунъа рухсет этмей. Богданнынъ вуджуды эзгин. Гедже юкъладымы-юкъламадымы, озю бильмей. Шимди софа ичиндеки йымшакъ килим устюнде, чорапларынен олса биле, тургъанда, яхут огге-арткъа юрьгенде такъаты ёкълугъыны сезди. Аркъасыны къапунынъ сол къанатына таяды. О алда бир талай турды. Мушавир ве Тимофей омуз-омузгъа келип бири-бирине тиркелип (чюнки отурмагъа курсю ёкъ), чызмаларыны чыкъардылар.
— Джамиге де аякъкъапле кирильмей... хатиринъизде олсун! — деди гетман. Мушавирлер кульмек истеди, гетманнынъ чехреси джиддийлешкенини эслеп, сусты. Узун джюббели киши учь чифт папич кетирип, мусафирлернинъ огюне, килим устюне къойды. Олар папичлерни кийдилер.
1 Мавритания
— Баба, бизге джамиге де бармакъ керек оладжакъмы? — деп сорады Тимофей. — Сен, гъалиба, казаклардан басурман ясамакъ истейсинъ!
— Басурман ясамакъ истемейим! Имам сизни, эп-бир, джамиге къоймаз, чюнки дининъиз башкъа! Сизлер атта абдест алмагъа бильмейсинъиз!
— Сизни... джамиге къоярмы? — деп сорады мушавир, — насыл динге табынасынъыз?
— Меним эки диним бар, — деди гетман. — Истамбулда мени мусульмангъа дёндюрдилер. Дуа окъумагъа, намаз къылмагъа огреттилер!
Папичлер кийген сонъра, Ружди-бей къапунынъ ири, бакъыр алкъасыны эки дефа юкъары котерип, ашагъы быракъты, сагъ къанаатыны итеп ачты, мусафирлерни ичерге даъвет этти. Мусафирлер кениш, зийнетли одагьа кирдилер. Ерде къалын иран килим тёшевли. Диварлары янындаки йымшакъ аркъалыкълы сетке отурдылар. Ешиль ипекле орьтюли диварларгъа асылы мухтелиф тыш мемлекетлернинъ багъышлары: окълар, енъи мушкетлер, къалкъанлар, къылычлар, сюнгюлер, тельчеленген душман байракълары... Эписи шан-шереф темсили. Запорожье мусафирлери ода ичиндеки донанманы тедкъикъ иле мешгъуль вакъытта муштерек къапу ачылды, Ислям Гирей хан кирди. Устюнде кок ренкли, сары орьнекли джюббе. Аякъларында ешиль башмакълар. Башындаки къара къалпагъынынъ этрафында, пуллу, индже сарыкъ багълы. Озю къави кевдели, авропа чехрели ве билимли киши, мыйыгъы тар, узунджа, уджлары ашагъы къайтыкъ дегиль, дос-догьру. Юфкъа сакъалы косе дегиль, туташ беяз тюк ёкъ. Къач яшында экенини бирден айтмакъ кучь. Бельки лакъырдысындан билинеджек. Артында Баш везир Сефер Гъазы корюнди. Ислям Гирейден олдыкъча эсли.
Мусафирлер хангъа урьмет ве иътибар иле аякъкъа кьалкътылар.
— Мухтерем гетман Хмельницкий азретлери! — деди Баш везир къырымтатар тилинде. — Сизге иззетли Ислям Гирей ханны такьдим этмекле гъает бахтлым!
Хан кевдесини сезилир-сезильмез алда эгильтип-догърултты, башыны акъырындан эки дефа огге-арткъа къыбырдатты. Хмельницкий аякъкъа къалкъып белиндже эгильди.
Сизи, улу Ислям Гирей хан азретлери, шахсен гендим ве бенимле бурада булунан мушавир Будяк ве огълум Тимофей намындан самимиетле тебриклее, танърыдан сагълыгъынъызны-селяметлигинъизни истерим!
— Тешеккюр сизлере! — деди Ислям Гирей. — Алла ишинъде даимий ярдымджынъыз олсун!
Хан тёрдеки юксек аркъалыкълы кенъ креслогъа отурды. Баш везир кошеге догърулды, ерине отурмаздан эвель Зия Ружди-бейге козь этти. Ружди-бей ихтиятле софагъа чыкъты, бираздан учь арбий ве эки сивиль эльбисели1 адам иле ичери кирди. Адамлар оданынъ ортасында токъталды. Хмельницкийге незакетле селям бердилер. Хмельницкий аякъкъа къалкъып, Къырым арбий мушавирлерини айны тертипте селямлады. Татар мушавирлери ханнынъ онъ якъындаки сетте ерлештилер. Ружди-бей къапудан узакълашмады, негедир ихтият олып, эп аякъ устюнде турды ве ода ичиндеки лафкъа ве софадаки давушларгъа динъленди. Баш везирнинъ онъа берген эмири ойле олмалы эди.
— Мезкюр корюшювимиз хусусында кучюк изааткъа мусааде этинъиз! — деди Сефер Гъазы. — Узюримиздеки гетман Богдан Хмельницкий ве онынъ мушавири Будяк хусусында хан азретлери арбий ярдым истеп кельдилер. Музакереде ханлыкъ тарафындан тумен комутанлары2 Икмет мырза, Асан Байдар ве Усеин-бей Тарханлы, орду комутаны Тугъай бей, забитлер мектеби башкъаны3 Вани Мемет-бей, тильмач Канар, мырза Эмирсале вукъу булуналар.
Адлары анъылгъан татар команданлары бири-дигери артындан аякъкъа къалкъып, башларыны эгип, гетманны селямладылар.
Бу корюшмеде тильмачкъа ихтиядж олмагьанындан, баш везир Канар мырзаны меджлисте иштирактен азад этти.
— Богдан эфенди озю не дейджек? Риджа этем, сейленъиз! — деди Ислям Гирей гетмангъа украин тилинде.
Хан Полоньяда4 еди йыл арб эсирлигинде украин ве полонья тиллерини мукеммель огренген. Аят онъа ялынъыз тиллер дегиль, чокъ муреккеп адиселерни де огреткен. Ханнынъ теклифине бинаэн, Богдан аякъкъа къалкъты. Богдан оданынъ ортасына чыкьып, эки башлы беяз къартал тамгъалы къалпагъыны тюзеткен олды.
— Иззетли ве саадетли Ислям Гирей хан! Украина халкъы Полонья эсарети алтында инълемекте. Адамлар пек эзильди... ач, чыплакъ къалдылар, — деди татар тилинде, сонъра украинджеге кечти. Хан гетманны терджимесиз динъледи. — О себептен, Запорожье Речь Посполитаягъа къаршы исъян котерди.
1Саде халкъ кийими.
2Дивизия командирлери.
3Офицерлер мектеби башлыгьы.
4Польша, Лехистан.
Биз халкъымызны Полонья эсаретинден къуртармакъ истеймиз, лякин арбий кучюмиз зайыф. Украина бир озю Лехистан иле дженклешип оламайджакъ. Речь Посполитая кучьлю девлет. Казакларда силя аз. Бутюн арбий кучь Полоньянынъ элинде. Бизим ихтиярымызда сабан ат-араба, тырнавыч ве бир де шляхта иле дженклешюв арзусы булуна. Мен, хан азретлери, сизден аскерий ярдым истемек ичюн гендже огълум Тимофей иле узюринъизге кельдим! — Богдан тюйильди, оксюрди... зарур сёзлерни тапып оламады, гъалиба, токъталды, юткъынды, сонъра деди: — Сизинъле къонушмакъ истейим! Меним тешеббюсим иле кельдим. Сиз хан азретлери, эминим ки, бу адамларны (о, Чигирин векиллерине ишарет этти) билесинъиз!
— Шуъбесиз... сизни де, мухтебер Богдан, яхшы билем. Къырым ханлыгъынынъ халис душманларысынъыз!
Ислям Гирей исъянджы казаклар атасынынъ ярдым истеп келювине инанмады. «Оны манъа Владислав джасуслыкъ ичюн ёллады. Мени къапкъангъа тюшюрмек истей. Мен къапкъангъа тюшмем», — деди хан озь-озюне, ичтен.
«Лякин Хмельницкийнинъ хангъа суи-хаст ичюн келюви лехлернинъ озьлерине файдалы ола биледжекми? Дигер якътан казаклар иле иттифакъ Къырым ханлыгъынынъ мустакъилиетини пекитювге кедер этмейджекми?» — дие тюшюнди. Ниает къальбиндеки шуъбени фикрен къувалады. Мезкюр корюшюв башламаздан йигирми дакъикъа эвельси, Богданнынъ бу зиярети хусусындаки фикири эппи тюзельген эди де, шимди ничюн эски тасавурына дёнди?
Ислям-Гирей хусусий урьмет ифадеси оларакъ, Хмельницкийни ве рефакъатчыларыны озюнинъ иш одасында къабул этмеге къарар берди. Къабулда ханнынъ энъ якъын, энъ ишанчлы адамлары иштирак этмектелер. Бир вакъытларда къырал Владислав, Ислям-Гирейни эсирликтен азат этип эвине къайтаргъан сонъра, догъмуш агъасы Мухамед-Гирей тарафындан, Кефедеки тюрк идареджисине суи-хастлыкъта къабаатланып, Родос адасына сюргюнликке йиберильген эди. Вакъытлар кечти, адамлар денъишти, айны шу Кефе пашасынынъ ярдымы саесинде Ислям-Гирей Къырым ханы олды. Арбий комутан сыфатында Хмельницкий иле чокъ сеферлерде корюшти. Богдангъа арбий иштеки усталыгъы ве зеккилиги ичюн урьмети буюк. Йигирми беш дакъкъа эвельси Хмельницкий, хан азретлерининъ къабул одасына аякъ баскъанда, Ислям-Гирей Богданны юксек незакетле тебрикледи. Хмельницкий исе хангъа урьмет иле тюрк ве татар тиллеринде джевап берди.
— Биз шимдиге къадар сизинъ душманларынъыз эдик, лякин бу душманлыкъ ялынъыз лехлер зулумы алтында джебрен олды!— деди Богдан. — Запорожье казаклары сизинъле, хан азретлери, меджбурен дженклештилер, бизлер Сизнинъ акимиетинъиз алтындаки халкъ иле даима дост эдик ве дост олып къаладжакъмыз. Биз шляхтич зулумыны йыкъмакъ ве Сизге озюмизнинъ садакъатымызны, эбедий иттифакъчылыгъымызны исбат этмек истеймиз. Лехлер бизим ве сизинъ душманларымыз, олар, хан азретлери, сизинъ кучьлю ордунъызгъа, сизинъ аджаип халкъынызгъа нефрет беслейлер, сизге харач берювни танымайлар, ондан да башкъа, бизни сизге, мусульманларгьа къаршы дженк ачмагъа меджбур этелер. Лякин Сиз, хан азретлери, эмин олунъыз, биз намуслы иш коремиз. Биз шимди сизге оларнынъ ниетлерини бильдиремиз ве бизимле берабер о мунафыкъларгъа ве емин джинаетчилерине къаршы дженк ачманъызны зарур коремиз!
Гетман сёзюни болип, хангъа Лехистан къыралынынъ мектюбини такъдим этти. Ислям-Гирей мектюпни окъугъан сонъра, Тугъай-бейге берди. Хан Хмельницкийден, онынъ истеги асылында, неден ибарет экенини тафсилятлы суретте сорап бильди. Бунунъле, биринджи корюшюв битти. Хан мырзалар даиреси иле къонушмакъ истеги сезильди.
Уйледен сонъра Къырым ханлыгъы арбий штабы векиллери бирликте экинджи мушавере олды. «Казаклар лехлер иле дженклешмек ичюн бизден ярдым истейлер, — деди Ислям-Гирей. — Лехистан къыралы Хмельницкийни бизге фесатчылыкъ макъсадыле ёлламадымы, аджеба? Бизге халкъымызны къабаатсыз алында телеф этмеге акъ берильмей! Акъикъатны бильмек керекмиз!»
Гетманнынъ тюневин такъдим эткен эдиелеринден мемнун къалгьан татар комутан эркяны ханнынъ шуъбеленюви хусусында тенеффюс вакъытында Богдан иле ихтиятлы лакъырды этип бакътылар. Мырзаларнынъ озълерине, кечкен муаребелерде казакларнен чокъ дефалар къапышмакъ сырасы кельген эди. Шимди къырымтатарларындан ярдым истеп келювлери анълашылмай. Къырым комутанлыгъында яры давушнен олаяткъан бу лаф Хмельницкийни къасеветлендирди. Буларнен, мырзаларнен иш чезиледжекке бенъземей, ханнынъ озю иле къонушмакъ керек. «Биз, казаклар, Бахчасарайгъа къоюнларымызда таш къоюп дегиль, самимий ниетле кельдик. О себептен, шуъбеленмеге аджет ёкъ». Учюнджи меджлисте Хмельницкий озюнинъ ве мушавирлернинъ саф ниетле кельгенлерини исбат ичюн емин этмеге азыр экенини бильдирди. Хан ондан къылыч узеринде ант ичмесини талап этти, Хмельницкий ханнынъ ве мырзаларнынъ огюнде белиндеки къылычыны къынындан чыкъарды, тиз чёкти, кьылычны эки элинен эки якъындан тутып, ортасындан учь дефа опьти, сонъра къылычны онъ омузына таяп, украин тилинде емин этти ве учь дефа Къуран опькен сонъ, хан азретлери Хмельницкий иле иттифакъ багъламагъа разы олды.
Ислям-Гирей Хмельницкийге арбий ярдым ичюн муалуфат1 феодал табакъанынъ итибарлы мырзаларындан Тугъай-бейнинъ комутанлыгъы алтында он бинъ атлы аскер ёлламасы хусусында. Баш везир Сефер-Гъазыгъа эмир берди. Бунынъле хан Лехистангъа къаршы сеферге къошулып, озюне Истамбулда да мемнуниетсизлик догъурды. Энди эр шейни итаатсыз деребейлер2 узерине юклемек мумкюн. Хан муайен вакъыткъадже Лехистан иле мунасебетлер бозулгъаныны да истемеди. Эртеси куню гизли алякъаджы атлы иле таджлы гетман Николай Потоцкийге ве князь Вишневскийге мектюп ёллап, арадаки достлукъ девам этеджегини бильдирди.
Хан ве генель къурмай иле ресмий ишлер биткен сонъки корюшювде Хмельницкий Чигиринге къайтмакъ ичюн хандан рухсет истеди. Бу эснада мырзалар арасында хайли вакъыт девам эткен пысырдылар бирден кесильди.
Тугъай-бей Эбу-Талиб огълу аякъкъа къалкъты. Ханнынъ огюне келип, сагъ элини кокюсининъ сол якъына къойып, ашагъы эгилип догърулды.
—Буюрынъыз, мырза! — деди хан. —Мен сизни динълейим!
— Хан азретлери! Мени казакларгьа ярдым ордусына комутан таин эттинъиз. Ишанчынъыз ичюн тешеккюр! Эмиринъизни эда ичюн кучюм ве истидадым еткендже гъайрет этерим! Факъат казакларда эсирликте булунгъан огълум Эбу-Талиб азат олунып, къолума такъдим этильмедикче, ордугьа атларны эгерлемек ичюн эмир бермем! Афу этинъиз, хан азретлери, меним талабым акъсыз исе, джезанъызны чекмеге азырым!
Ислям-Гирейнинъ козьлери бунарланды. Тугъай-бейнинъ сёзлери кенди ичюн енъилик эди!
— Дженабу Богдан! Меним сердарымнынъ огълу акъикъатен, сизде эсирликтеми? — дие сорады. — Менден аскерий ярдым истемеге кельгенде буны эсапкъа алмадынъызмы?
1Оппозицион.
2Вассал.
— Алла ашкъына, хан азретлери, бу вакъиадан ич хаберим ёкъ! — Хмельницкий эеджанлы алда комутан Вишняккъа козетти: — Догърумы? Тугъай-бейнинъ огълу Запорожьеде эсирликтеми?
Вишняк айретле омузларыны къысты:
— Бильмем!
Хмельницкий сердарнынъ огълу хусусында Данил Нечайдан сорады. О да боюныны бурды, сусты, ерге бакъты.
— Токътанъыз! — деди, эеджанлы Данил Нечай. — Шимди хатириме тюшти. Бир къырымлы комутаннынъ огълу Запорожьеде эсир тюшкен, дедилер. Ишиткениме коре реестр1 казаклары гедже оны чадырдан хырсызлап, Лехистангъа алып кеткенлер. Эсир яралы экен!
— Сёйленъиз, шимди меним огълум Эбу-Талиб къайда?
— Афу этинъиз, оны айтып оламайым, — деди Данил Нечай.
— Кешиф къолуна2 эмир берип, къыдырмакъ керек!
— Атлылар адайы Турладан кечкенде эляк олды, деген эдилер. Дженк, анда эр шей ола биле. Олесинъ, къаласынъ... — деди Тугъай-бей. — Эки йыл кедер ичинде яшадым. Якъында манъа бизим Эбу-Талиб сагъ-селямет, казаклар элинде эсир, дедилер...
— Бу — реестрлик казакларнынъ вахшийлиги ола биле. Бизим реестрсиз казаклар къырымтатарыны эсирликте тутмазлар. Бу хаберде къата бар, — деди Богдан. — Чигиринге къайтып барсам Эбу-Талибни тапмакъ ичюн къатий тедбирлер корерим. Сагъ-селямет олса, урьметли Тугъай-бей, илле тапып кетиририм, шахсен озюнъизге такъдим этермиз!
— Огълунъыз эляк олгъаныны айткъан вакъытынъызда чокъ мутеэсир олгъан эдим — деди Ислям-Гирей. — Эсирликте экенинен хаберим олмады. Сиз, гетман азретлери, билесинъиз ки, Эбу-Талибнинъ иши бизим иттифакъымызнынъ ишине кедер эте биле. Иш джиддий! Мен огълунъыз хусусындаки талабынъызны эда этерим.
— Сиз акълысынъыз, хан азретлери! Бир ай зарфында огълум тапылып берильмесини ве огълум тапылып берильгендже Хмельницкий огълу Тимофейни мувакъат оларакъ Хансарай куманданлыгъы ихтиярында тутакъ3 къалдырмасыны талап этем!
1Лехистанда, кьыралнынъ ресмий рухсетине бинаэн, яшагьан Запорожье казаклары.
2Арбий разведка.
3Заложник (рус.).
— Теэссюфки, талабынъызнынъ, сердар Тугъай-бей, иттифакъчылыкъ къаидесинде ери ёкъ! —деди Богдан, итираз иле, — Тимоша он еди яшында. Даа бала. Оны тутакъ ерине къалдырмакъ джинает олур!
— Бала олса, онынъ хан узурындаки арбий эльчилер меджлисинде иштирак этмеге акъкъы ёкъ! О кендисини бу ерде улу дипломатик ис этмекте! Мадамки Тимофей бизимле бир даиреде иттифакълыкъ мушавересинде ресмий суретте булунмакъта, о алда эр бир меселе ичюн месуль эсап этиледжек. Эбу-Талиб те сизинъ Тимошадан пек эсли дегиль. Такъым комутаны1 оларакъ дженклешти. Казакларынъыз он докъуз яшындаки комутанны хырсызладылар!
Хмельницкий асабийленди, къайнады, озюнинъ не ерде, кимнинъ огюнде булундыгъыны унутты, юксек давушле опькеленди. Ислям-Гирей чокъ лакъырды эткен шахс дегиль эди. Даъваны тез аль этти.
— Тимошаны Хансарайда къалдырасынъыз, — деди гетмангъа. — Эбу-Талибни алып кельгенде, Тимошаны алып кетерсинъиз! Огълунъыз Багъчасарайда сагь-селямет аят сюреджегине эмин олунъыз!
Ханнынъ сёзлеринден сонъра, Хмельницкий кенди такъдири, аль-азирде ханнынъ элинде олгъаны себебинден, онынъ эмирине таби олмагьа меджбур эди. Таби олмакъ исе къолай дегиль. О, Тимошанынъ Хансарайда къалувындан бойле муреккеп вазиетте татарлар ичюн Украинагъа сербест ёл ачыладжагъына ве Украинадан гузель къызларны ве сагълам эркеклерни Истамбулгъа кочюрип эсирликке сатув енгиллешеджеги де раатсызламакъта эди.
Севимли огълунъны тутакъ къалдырмакъ... мушкюль ал, лякин башкъа чаре ёкъ. Огълу иле лакъырды эткенде, о бабасынынъ фикирини тез ве догъру анълады, разы олды, сонъра, бабасынынъ телькъинлерини динъледи. Хмельницкий огълуна деди: «Мында, бу басурман мемлекетинде булунгъан вакъытында, ич бир кунюнъни бош кечирме, шаркъ адетлерине дикъкъатлы ол, эали арасындаки анълайышлы адамлар иле достлукъ багъла, татар тилини огрен!» Багъчасарайда Тимоша иле къалдырыладжакъ эки казакны: «Тимошагъа мукъайт олунъыз, Хансарайда олып-кечкен муим адиселерни де дикъкъаттан къачырманъыз, Запорожье менфааты ичюн гизли хаберлер эльде этип турунъыз!» — деп тенбиледи.
Хмельницкий Чигиринге къайтув арфесинде огълуны ханнынъ узюрине алып кельди. Хан Тимошагъа ве онынъле къаладжакъ эки адамгъа Запорожье казаклары эльчиханеси ерлешкен караим Абрахим Ефетнинъ эвинде яшамакъны тевсие этти. Ондан эвель ханнынъ адамы баш чауш Мехмед Керим деди: «Мусафиринъ гетман Хмелъницкийнинъ огълу, онынъ иле муамеледе мукъайт ол, шеэрде не ола, не олмай, оларгъа ачып къойма!»
1Взвод командири.
Кетмезден эвель ханлыкъ адындан Хмельницкийге черкез зырх кольмеги1, окълукъ садакъ2, яй ве тюрлю окълар, гульгулли къафтан, франсыз чухасындан тикили кунтош, алтын орьнекли къылыч багъышланылды. Багъышлар мушавирге де такъдим этильди.
Хмельницкий, Къырым ханы иле мукьавеле япмакъле, озюнинъ икметли арб мутехассысы экенини исбат этти. Бунынъле Лехистан дипломатчылыгъына кучьлю дарбе эндирильди. Къырым ханы иле багъланылгъан иттифакъ, Тюркиени Речь Посполитая тарафдары оларакъ, дженкке киришмезден эвель бираз тюшюнип бакъмакъ кереклиги хусусында тенбие олды. Украина халкъынынъ шляхта аскерий кучьлерине къаршы дженклер энъ агъыр урушлар татар арбий къытъалары иссесине тюшеджек. Ханнынъ аскерлери дженклерде пишкинлешкенлер. Атта Къырым ордусынынъ исъянджылар якъында булунувынынъ бир озю, шляхта ичюн буюк деъшет догьураджакъ.
Хмельницкий озюнинъ мушавири, Тугьай-бей исе он бинълик аскерий ордусы иле апрель 18-де уйле маалинде Бузавлыкъкъа якъынладылар. Бу Озу-Сув этегинде дагъылып яткъан ирили-уфакълы адаларнынъ бириси. Пан зулумындан къачкъан ве къырымтатарлары уджюмлеринден къорчалангъан Запорожье казаклары бу ерде топракъны къазып агъач дыварлы пекинтилер ве къулюбелер ясап оларнынъ ичинде омюр кечире ве бойле шараитта озьлерини сербест казаклар оларакъ ис этелер. Шунынъ ичюн бу ер «Сечь» дие адландырылгъан. Сечь Запорожьеде фукъаре койлюлернинъ Лехистан къыралы тертибине къаршы къозгъалыш меркези эсап этиле.
Тугъай-бей дагълыкъ ичинде кенди ордусы иле къалды, Хмельницкий мушавири ве Тугъай-бей таин эткен дёрт татар забити иле Чигиринге джёнеди. Эвеля баш-атаман иле корюшип, онъа севинчли хаберни бильдирмек истеди. Экинди маалинде догъмуш казак топрагъына аякъ баскъанда гетманны Къош3 атаманы Фёдор Лютай ве достлары къаршылап чыкътылар. Богдан оларгъа Къырым ханы иле иттифакълыкъ мукъавелеси имзаладыгъыны ве бу мукъавеле муджиби он бинъ татар атлы аскери энди Бузавлыкъта булунгъаныны бильдирди. Лютай эртеси куню шура топланмасы хусусында эмир берди, саба Запорожье койлеринде топ-тюфек ве кильселерде чанъ давушлары янъгъырады. Богданнынъ догъмуш кою Чигиринде халкъ меджлиси джыйылды. Халкъ Богданнынъ Къырым ханы иле имзалагъан иттифакъны казакларнынъ эписи бегенмеди. «О вахший татарларны ярдымгъа чагъырмакъ керекми эди! Лехлернинъ иши озюмизнинъ къолумыздан кельмезми эди?» — дегенлер де олды. Богдан оларгъа деръал джевап берди. Олар сустылар.
1Панцирь.
2Окь чантасы.
3Догьмуш кою.
Вакъиа Речь Посполитая девлетине хайырсыз хабер олып ишитильди. Таджлы гетман Николай Потоцкий 1648 сенеси март 21-де Украинадан Лехистан къыралына ёллагъан мектюбинде: «Мен сизинъ, къырал азретлерининъ, аскерий къытъалары иле Украинагъа кельдим. Бу ишни тюшюнмейип ве тешкермейип япмадым. Манъа буны джиддий тюшюнджелер къырал азретлерининъ ве ватанымызнынъ мустакъиллиетини ве иззетини муафаза арзусы яптырды.
Беш юз исъянджыны ёкъ этюв, бир бакъышта, къыйын иш дегиль, лякин оларнынъ насыл гъайрет ве ишанч иле баш котергенлери назар итабаргъа алынса мени, беш юз адамгъа къаршы турувгъа уфакъ себеп меджбур этмегенини эр кес анламакъ керек, чюнки бу беш юз адам исъянны бутюн казак алайлары ве бутюн Украина иле анълашып котерди. Бу фикирсиз адам, Хмельницкий, меръамет алдында баш эгмеди. Мен онъа, Запорожьени быракъ деп къач керелер айттым. Джинаетлерини афу этювни ишандырдым. Онъа ич бир шей тесир этмей. Меним эльчилеримни тутып къапагъан. Ниает, онъа сизинъ, къырал азретлерининъ, ротмистрини, казак адетлерини яхшы бильген пан Хмельницкийни ёллап, башынынъ устюнден бир тель сачы тюшмейджегине кефиль олдыгъымы анълаттым. Меним бу ильтифатым дахи тесир этмеди, эльчилеримни, тадж ихтиярындаки аскерлеримизни Украинадан тышкъа чыкъармамны талап иле кери къайтарды. «Пан албайлар, озьлерининъ рефакъатчылары иле берабер полклардан чыкъарылсын, казаклар хусусындаки укюмет эмирлери лягъу этильсин»,— деди. Иште, гетман Хмельницкий нелер тюшюне».
XV - XVIII асырларда Лехистан девлетининъ ады.
Потоцкий Лехистан къыралына, хан аскерлери энди Запорожьеде экенини ве Хмельницкий аскерлерининъ мыкъдары арткъаныны бильдирди. Потоцкийнинъ озюнинъ байрагъы алтында топлар, тюфеклер иле йигирми беш бинъ сайлама аскерлер къытъасы булунмакъта. Энъ кучьлю къытъалары Черкассы иле Корсунь арасында булуналар. Потоцкий озь чадырыны Черкассыде къурды. Гетман Калиновский штабны Корсуньде ерлештирди. Аскерий къысымларгъа команданлыкъны таджлы гетман иле Калиновский япмакъталар. Лехистан арбий командалыгьында Шляхтаджы Адам Синявский ве Лехистандаки казак комиссары Яцек Шемберг булунмакъта. Къарт Николай Потоцкийнинъ янында огълу Стефан Потоцкий де бар.
Бир кунь Лех аскерий штабында: «Хмельницкий озь аскерлери иле Запорожьеден ёлгъа чыкъты, Черкассы бетке келеятыр!» — деген хабер кельди. Потоцкий къасеветке далды.
— Не япмакъ... Богданны насыл токътатмакъ мумкюн?
— Исъян котерген Запорожье койлюлерине къаршы бутюн аскерий эркян иле акс-уджюмге кетмек керек! — деди Гетман Калиновский.
Потоцкий тарафдарлары итираз эттилер.
Эр кеснинъ козюнден чыкъкъан намуссыз, алчакъ кишилерге къаршы бойле буюк мыкъдарда аскер ёлламакъ Лехистан ичюн масхаралыкъ олур, дедилер. Нетиджеде, Потоцкийнинъ огълу Стефаннынъ командалыгъы алтында бир отряд тешкиль этип, Стефангъа теджрибели ротмистр Яцек Шембергни къошып, Хмельницкийге къаршы йибермеге къарар берильди. Отряд эки къысымдан ибарет олды. Бир къысымы — алты бинъ аскер къарада арекет этеджек, дигер къысымы эджнебий мемлекетлерден акъчагъа тутулгъан эки бинъ аскер ве реестрден кечкен дёрт бинъ казак байдакълар1 устюнде Турла неэри бою ашагъы джёнейджеклер. Казакларнынъ комутанлары баш есауллар Иван Барабаш ве Ильяш Караимович. Булар арасында Хмельницкийнинъ досту албай Кричевский де бар. Бу къарт албай озю Украинада юнан динини кутюджи аиледе догъгъан, ама лех магнатларына юреги ятмай, олар да албайны бегенмейлер. Эки отряд Кадак къалеси якъынларында корюшип, бирликте запорожьелилерге атеш ачмагъа борджлулар.
— Огъурлы ёллар олсун! Тарихта сенинъ де шанынъ-шерефинь къалсын! — деди Николай Потоцкий огълуна.
1Неэрде кезген уфакъ гемилер.
Сонъра аскерлерге мураджаат иле:
— Дагълардан ве чёллерден кечип, «Сечь»ке барып етинъиз, оны ерли-ексан этинъиз, исъяннынъ реъберин тутып, адалетли джеза берильмеси ичюн мында кетиринъиз! — деди.
Стефаннынъ аскерий болюклери Къара Шлях бетке джёнедилер.
Хмельницкий беяз аргъамакъ устюнде Запорожье казаклары къытъасы огюнде Бузавлыкътан кочюп, шималь бетке арекет этти. Гетман ёлда чокъ тюшюнди, ниает, Стефан аскерлерине Кадак къалеси янында бирлешмеге имкян бермейип, оларны айры къысымларгъа болип, таджлы гетманнынъ эсас кучьлерини къырып ташламакъ фикирине кельди.
Казаклар Сары-Сувгъа келип еткен сонъра, неэрнинъ сол ялысында ерлештилер. Неэр бу ерде чаталлашып, ярым ада шекилини ала. Хмельницкий аскерлери гедже дёрт кошели пекинти къурдылар. Пекинтилер тереклер талдасында къалды. Сабалеин Тугьай-бей ордусы корюнди ве деръал чадыр къуруджылыгъына тутынды. Тугъай-бей, урушкъа киришмезден эвель, сювари болюклери комутанларыны топлады.
— Ислям-Гирей хан эмирининъ эдасыны бу ерден, Сары-Сувдан, башлайджакъмыз! — деди. —Кечмиште итальянлар иле къаныштыкъ, юнанлар иле чатыштыкъ ве оруслар иле къырыштыкъ. Къапышувлар тюрк къандашларымыз иле бирлекте, султан азретлерининъ эмирлерине бинаэн олды! Шимдикиси башкъа! Къомшуларымыз — Запорожьелилерге ярдымымыз оладжакъ! Меним джесюр ве садыкъ достларым! Аскерлеримиз къылычларыны яхшы къайрасынлар! Мен, сизлернинъ манъа даимий садыкъ забитлернинъ гъайрети саесинде, о кечмиш муаребелернинъ ич бирисинде енъильмедим. Лехлер иле бу чатышувда да, зан этем, къырымтатарнынъ къылычы сынмаз! Стефаннынъ мюфрезеси1 иле шойле корюшейик ки, онда сагъ аскери къалмасын!
Узакъта, Озу-Сув ялысында четте чамлыкъ этегинде таджлы гетманнынъ огълу Стефан Потоцкийнинъ атлы аскер алайы пейда олды. Бунынъ узеринде, къырымтатарлары чадырында миллий нагъмели, кескин боразан давушы янъгъырады.
Къырымтатарлары, аман, атларгьа атландылар.
1Отряд (рус.)
…Шляхта мюфрезеси Сары-Сувгъа секиз кунь-секиз геджеде келип етти. Ашыкъувгъа зарурет ёкъ эди. Олар озьлерининъ кучюн эмин алда кибар арекет эттилер. Стефан Потоцкий озю ельаякъ ат устюнде. Алтынле ялдызы къылычынынъ сапы ялтырай. Устюне, ягъмурлыкъ ерине, къаплан териси япынгъан. Боюндаки узун шарфы ельден ельпирей. Башында алтын мигфен1. Комутаннынъ артындан, яхты бесленильген, тегиз беденли атлар устюнде уланлар ве драгунлар, оларнынъ артындан пияде аскерлер кельмектелер.
Сары-Сувгъа якъынлагъан сайын мюфрезенинъ гонъюли вира къырылмакъта. Юксек давушлы кибар лакъырдылар ве кулькю кеткен сайын аз эшитильмекте. Сары-Сувгъа келип еткен ве сол ялыгъа кечкен казакларнынъ чадырыны корьген сонъра, лехлер рухтан тюштилер. Комутанлар, озъ араларында мушавере япып, казакларгъа сездирмей, кери неэрнинъ сагъ ялысына къайттылар. Шембергнинъ командалыгъы алтында учь коше шекилли учь тахким2 ясап Озу-Сувы бою байдакълар иле келе яткъан экинджи мюфрезени беклемеге къарар бердилер.
Озу-Суву бою гемиде келеяткъан мюфрезе Хмельницкийни меракъландырды. О себептен, ялы боюнда алай комутаны Иван Ганджанынъ кумандалыгъы алтында девриелер3 таин этти. Къайыкълар саильге якъынлагъан арада, девриелер, къайыкълардаки реестр казакларыны1 исъянджылар тарафына кечмек ичюн яраттылар. Кричевскийнинъ кумандалыгъы алтында келеяткъан реестр казаклары байдакътаки Кричевский, гетманнынъ озъ аскерлери иле Сары-Сувда экенини билип, севинди, озюнинъ реестр казаклары иле Хмельницкийге къошулмагъа разы олды. Онынъ артындан дигер казаклар да кеттилер. Ганджа, казакларнынъ бириси иле, Хмельницкийге хабер ёллады.
Бу эснада Хмельницкийнинъ чадырында ишлер пек севинчли алда дегиль эди, чюнки апрель 19-да казакларнынъ душмангъа уджюми истенильген нетиджени бермеди. Эртеси куню казаклар гедже топларны ве силяларыны чадыргъа якъын ерлештирди, бойледже, лехлерге уджюмни семерели япмакъ истедилер, лякин жолнерлер5 казакларны озь мевзилеринден6 урып чыкъардылар. Сонъра уфакъ-тюфек чатышмалар башланды ки, бу чатышмалар да казакларнынъ файдасына олып чыкъмады.
1Шлем.
2Пекинти.
3Патруллер.
4Ресмий суретте лехистанлы эсап этильген запорожье казаклары.
5Лех аскери.
6Позиция (рус.).
Хмельницкий асабиленди, командалыкъны мушавереге топлады.
— Эгер шляхта чадырына аскерий ярдым кельсе, бизим магълюп олувымыз мумкюн! — деди гетман ве Тугъай-бейге аджизане назар быракъты:
— Сиз не дейсинъиз, сердар?
— Фикиримдже, дженкте — дженклешмек керек! — деди Тугъай-бей. — Запорожьели къардашлар жолнерлернинъ устюне чапа-курек, сопа иле атылмакъталар. Дженк бойле олмай! Бу — адий котек! Казаклар нафиле эляк олдылар. Бизлер, атлылар ичюн эмир олмады! Ничюн аджеба? Хан мени мында сейир бакъмагъа ёлламады!
— Атлыларгъа эмир берильмегенинъ себеби, ернинъ чытырман дагълыкъ олувында, — деди Богдан. — Бу тереклик ичи батакълыкъ. Анда атлы аскер не япа билир? О себептен, атлылар сабыр этип турсунлар, дедим.
— Дженкте сабыр — фена дост, — деди Тугъай-бей. — Сиз эмир этинъиз! Мен лехлерни дагълыкъ ичинден къувып чыкарырым!
Хмельницкий еринден къалкъты, къолларыны джеблерине тыкъты, башы ашагъы эгильген, бенъзи тюшюнджели алда, бир талай огге-арткъа юрди, сонъра текрар ерине отурды. Бираздан, козьлерининъ къиясындан Кривоноскъа бакъты. Кривонос, сезилир-сезильмез ченгесини кокюси устюне эндирип-котерди. Бу: «Бейге эмир эт, уджюмге кетсин!» — демек эди.
Хмельницкий мушаверени битирди. Комутанлар даркъашты. Гетман ве Тугъай-бей экиси къалдылар.
Апрельнинъ 24-нджи кунюнде чадыргъа якъынлашаяткъан атнынъ туякъ давушлары эшитильди. Дивар артында джура иле юксек сесли лакъырды олды, сонъра ичери, девриелердеки казакларнынъ бириси кирди, Хмельницкийге мураджаат этти:
— Корьфезге реестр казаклары иле юклю байдакъ кельди! — деди. — О, Кричевский де олар иле бирликте, эписи бизге къошулмагъа разы.
Аскернинъ сёзлерини эшиткен Богдан пек севинди. «Сагъ ол, къардаш! — деди о, кишини къучакълап. — Сен кери къайт, Ганджагъа айт, Кричевскийни мында ёлласын!»
Кричевскийнинъ байдакъы ялыда токътагъаныны корьген дигер байдакълар да ялыгъа янаштылар. Казаклар байдакълардан тюшти, чёльге чапкъалап, уюшыкъ мучелерини яздылар.
Байдакълардаки адамлар ялыгъа чыкъкъан сонъ, эксериси: «Къара Шура1!» — дие къычырдылар. «Шляхтанынъ марифетини корьдик. Къара шура!»
— Къыйметли къардашларым! Мен сизинъле, гетман Хмельницкийнинъ риджасына бинаэн, лакъырды этем, — деди оларгъа Ганджа. — Бизлер, казаклар, бутюн Украин халкъы шерефине баш къалдырдыкъ! — Ганджанынъ элинде байракъ бар эди. — Сизлер озь къардашларынъызнынъ къаныны тёкеджексинъизми? Бизлерни ве сизлерни, эпимизни бир Украина догьурды дегильми? Лех таджы ичюн хызметни девам этеджексинъизми? Къырал сизинъ акъкъынъызны апсханелер иле тёлейджек! Къардашлар, бизлерге къошулынъыз, берабер шляхта иле урушайыкъ!
Ганджанынъ фикирини Кричевский такъдирледи.
Казаклар иддетленди, есаул Барабаштан ве Ильяш Караимовичтен ред этип, оларнынъ ерине Джеджиллини сайладылар. Барабаш ве Караимович тирельмек истедилер... казаклар оларны тутып мунафыкъ дие, терекке асты, уджретли2 алман аскерлерини къырдылар. Бундан сонъра Джеджилли казакларны алайларгъа болип, исъянджыларгьа ярдым ичюн ёллады.
Кадак къалеси коменданты Гроздинскийнинъ майыс 2-де Николай Потоцкийге ёллагъан хаберинде: «Меним уръметли паныма кедерли хабер бильдирем. Байдакълар устюнде Запорожье аскерлери апрель 24-те, Каменный Затон корьфезинде исъян котерип, полковниклерни ве бутюн юксек рутбели комутанларны ольдюрдилер. Меним шу корьфезге ёллагьан эки мушкетёрим яралы алда къайтып кельдилер. Казаклар Филон Джеджиллини озьлерине есаул сайлагьанлар. Айни шу эки мушкетёр дедилер ки, казаклар хан ордусыны Озу-Сувдан кетирип, Хмельницкий аскерлери иле берабер пан комисарны ольдирип, Кадакны запт этмек истедилер».
Хмельницкий исъянджы реестр казакларыны чадыр огюнде беяз аргъымакъ устюнде къаршылап алды. Тазе ельде ельпиремекте олгъан беяз байракъ устюнде ири арифлер иле «Христианлыкъкъа раатлыкъ!» — деп язылы эди.
Реестр казаклары полку токътады. Джиджилли огге чыкъты, онынъ кенъ кевдеси уфакъ, тар, къия козьлю татар чехресинде къатиет ве ираде олунмакъта эди. О, къалпагъыны чыкъарып, Хмельницкий огюнде седжде этти:
1«Чорная Рада» (укр.).
2Наемный (рус.).
Санъа, гетман, ант этемиз: халкъымызгъа ве мукъаддес кильсеге, Украинагьа намусле, виджданле хызмет этеджекмиз!
Хмельницкий омузларыны догъуртты, полкларны джыллы ве кескин козьден кечирди ве кучьлю давушле деди:
— Тешеккюр Сизге! Хаберинъиз олсун ки, бизлер къолларымызгъа къылычларны шан-шурет ве шахсий къазанч ичюн дегиль, аятымызны, къадынларымызны ве балаларымызны къорчаламакъ ичюн алдыкъ. Лехлер бизни намустан, уриеттен, ишанчтан маърум эттилер. Бу феналыкъларны бизге, Лехистан къыраллыгъыны мудафаа этип, къан тёккенимиз ичюн не япаджакъмыз? Озь топрагъымызда кене эсир олып къаладжакъмызмы?
Ачувлы давушлар чёльни титретти.
— Бу шей ёкъ этиледжек! Бизни бир ана, Украина догьурды. Украина ве бутюн халкъымыз ичюн урушаджакъмыз!
Хаинлик лехлер ичюн деъшетли адисе олды. Шемберг чадырындаки казакларнынъ бир къысымы ве олардан сонъра, догъма украиналы лех драгунлары исъянджылар якъына кечти. Туна казаклары ве Тунада яшагъан Запорожье казаклары да исъянджыларле бирлештилер.
Бойле шараитта генч Потоцкийге ве Шембергке барышыкъ мукъавелеси япмакътан башкъа чаре къалмады. Лехлер барышыкъ корюшюви ичюн Чарнецкийни, Хмельницкий исе Максим Кривоносны ве юзбашы Крысаны айырдылар. Корюшюв худжур олды. Хмельницкий Чарницкий иле къонушкъан ве онынъ фикирини динълеген арада Кривонос ве Крыса лех чадырында къалгъан реестр казакларыны исъянджылар тарафына кечмеге аяртты, казаклар лехлерни терк эттилер.
Энди эсли ве чокъ дженклер корьген Шемберг лех чадырынынъ фена ахваланы корип, оларгъа Крылов коюне чыкъмагъа рухсет этилюви шарты иле, казакларгъа теслим олмагъа ве топларны исъянджыларгьа бермеге разы олды.
«Эгер биз элякеттен аз эмиетли топларны душмангъа теслим иле къуртыла бильсек, бу ялынъыз бизим ичюн дегиль, бутюн девлетимиз ичюн файдалы олур, — деди Шемберг арбий шура меджлисинде. — Биз вакъыт эльде этермиз, аскерий къытъамыз иле бирлеширмиз, ихтилял хусусында озъ вакъытында хабердар олып, онынъ алевленмесине имкян бермемиз».
Стефан Потоцкий онынъ фикири иле разы олды.
Шемберг Хмельницкий иле корюшювде анълашып оламады. Дженк девам этти.
Гедже чёллерге къаранлыкъ чёккен сонъра, лехлер сессиз-солукъсыз таш ёлгъа чыкъып, конделенлеп секиз сыра терен ве кенъ чукъурлар къаздылар, ойле ки бу ерден не джаяв, не атлы адам, не араба кечип оламайджакъ. Ёл тар, юксек къырнынъ сыртында узанып кете, къырнынъ этеклери ашагъыдаки чёльге саркъа. Къырдан чёльге тюшмей ве къыргъа чыкъмакъ къолай дегиль. Гъает тик, таш ёлдаки эндеклерден ярым чакъырым узакълыкъта ёлнынъ энине ат екильмеген къырыкъ араба къойып, кечитни кестилер. Танъда Стефан Потоцкийнинъ алайы чадырны гизлиден терк этеджек.
Татар ордусынынъ кешифчиси1 бу тедарик башламаздан эвель келип, Тугъай-бейни хабердар этти ве озю бутюн гедже ёлдаки ишлерге гизлиден козь-къулакъ олып турды. Тугъай-бей озь комутанларыны топлап, аскерлер танъда уджюмге азыр олмаларыны эмир этти.
Саба ерге ярыкъ тюше башлагъанда лехлер таш ёлдаки копюр астындан кечип, чёль бойлап Чигирин бетке джёнегенде, Тугъай-бейнинъ эмири муджиби, татар атлылары къылычларыны къынларындан чыкъарып, йылдырым сурьаты иле огге атылды, лех ордусынынъ пешине етип, душманны къамачавгъа алдылар. Биринджи чатышувда лех алайы озь-озьлюгинден эки къысымгъа болюнип кетти ве бири-бирлери иле алякъа узюльди. Бу узюлюв себебинден, татарлар дахи эки къысымгъа болюнмеге меджбур олдылар. Запорожье топрагъында ич бир вакъыт корюнмеген ве этильмеген шиддетли уруш башланды. Татар дженкчилери къылычларыны юксек котерип, атлы къытъа жолнерлерине фурсат бермей эндирдилер. Уйле маалинедже девам эткен урушта Стефан Потоцкийнинъ сювари болюклерининъ ярысындан зиядеси татарларнынъ къылычлары астында догъралды, жолнерлер яраланып, яхут джан берип, атлардан ерге йыкъылып, серилип къалдылар. Уруш мейданы джесетлерле орьтюльди. Лех атлыларнынъ бир болюги якъындаки чытырман дагъгъа къачып, корюльмез ве тапылмаз олдыдар. Стефан Потоцкий татарлар иле биринджи урушувда агъыр яраланып, сафтан чыкъты. Атлылар арасында уруш кеткенде лехлернинъ дагъ этегинде гизленип ачкъан атешинден чокъ татар яраланды ве ольди. Ама душманнынъ сювари солюклеринде ат устюнде жолнер къалмады.
1Разведкасы (рус.).
Ольгенлер — ольди, яралылар — къалды. Сагъ атлар, олю жолнерни быракъып кеталмай, туякълары иле ерни тепмелеп турдылар. Баъзан кедерли давушле къычырды... Яралы ве олю лех аскерлериле дженк мейданында къалдылар.
Атлылар арасындаки уруш сонъуна якъынлагьанда пияде лех аскерлери чёль бою Чигирин тарафкъа къачмакъта эдилер, татарлар оларнынъ пешине етип, къамачавгъа алдылар. Къылычтан къуртылгъан жолнер аз олды. Юрьмеге къабилиетли лех комутанлары ве аскерлери къалымтысы Мырза Байракълары денильген къасабагъа кельдилер.
Бугуньки дженкте Тугъай-бей аскерлери секиз топ, чешит силялар, он алай байрагъы эльде эттилер. Бу Тугъай-бейнинъ Сары-Сув урушувында ильки гъалебеси олды. Тугъай-бей яралы Стефан Потоцкий ве реестрли казакларнынъ ротмистри Шемберг къатий муфаза алтында ифзисихат1 арабасында Запорожьеге ёлланылмаларыны эмир этти. Лякин Стефан ёлда ольген. «Заваллы пане — Стефане! Алласыз! Запорожьеге барып еталмады. Сечьни зиярет эталмады!» — дие акъаретле кулюштилер казаклар.
Таджлы аскерий къытъалар Стефан Потоцкий сеферининъ фаджиалы нетиджесини бильмейип, онынъ гъалебесини пекитмек ичюн эп дженюпке арекет этмектелер. Арекет севинчли дегиль. Еринден кочьмеси къыйын кельген аскерий къытъагъа, алекетли дженюпке юрьмек насыл къолай олсун? Сонъра, бу адамлар... гуя, дженкке дегиль, сеяаткъа кетеяткъан кибилер. Эр бир магнат чадыргъа ялынъыз озь аилеси иле дегиль, бир такъым юклю арабаларнен кельмекте. Мында олмагъан шей ёкъ! Зияфет ичюн савутлар, кийимлер, тёшек-ястыкъ, килимлер, эрзакъ. Панларнынъ хызметчилери — эписи кельмекте. Дженк тюшюнджеси ёкъ. Панлар ниаетсиз ёлда эр кунь зияфетлер япып, бири-бирлери огюнде озьлерининъ зенгин зийнетини косьтерип, макътанмакъталар. «Дженк? Ким иле? Чыплакъ баджакъ хохоллар илеми?... Оларда акъикъий силя ёкъ. Булар, озьлери — Речь Посполитаянынъ къудрети ве ифтихары. Лехистан ордусы — Авропада энъ кучьлюлерден бириси!»
Майыс 3-те Чигиринден кечип, онынъ дживарында, дагъ этегинде токътадылар. Сары-Сувгъа юз чакъырымлыкъ ёл къалды. Ёлланылгъан отряддан аля хабер ёкъ. Не япмалы?
1Санитария (рус.).
Таджлы гетманлар бири-бирлери иле хайли вакъыт даъвалашкъан сонъра, Сары-Сувгьа текрар отряд ёллап, этрафта не бар-не ёкъ, бильмеге ве шимдилик топ арабаларыны ерлештирмек ичюн чукъурлар къазмагъа къарар берильди. Бу вакъытта чадыргъа авангард къысымнынъ ёкъ этильгени акъкъында деъшетли хабер кельди. Хаберни Сары-Сув янында олгъан дженктен къачып къуртулгъан жолнер кетирди.
Уйкен Потоцкийнинъ юрегинде мельэмсиз яра ачылды. Озюни идаре этювден маърум олды.
Эли астына не тюшсе, козюне не илишсе, эписини сындырды, эзди. Сонъра джурьатсызланып, ичип саргьушланды, девлети ичюн келишиксиз сёзлер айтты. Ойлелерни ки, къыралнынъ озюне барып етмей къалмайджакълар!
Сары-Сув вакъиасындан къырал Владиславнынъ хабери олды. О, аскерий къытъаларнынъ ве команданларнынъ ишинден мемнуниетсизлигини ве Хмельницкийни баш эгмеге меджбур этмек ичюн Украинагъа озю кетмеге ниетленгенини бильдирди. Къырал аджеле суретте Хмельницкийнинъ озюне къаршы уджюмге башланылмасыны эмир этти.
Арбий шура топланды. Николай Потоцкий сытыкъ, ачувлы чырай иле отурды. Индемеди. Мушаверени дигер юксек панлар кечирди. Таджлы гетман огълунынъ эляк хусусында хаберден ве адден-ашыкъ ичкиден сонъра озюне келип оламады. Онынъ ичюн аят озь маънасыны гьайип этти. Юрегинде ялынъыз бу топракъкъа, онынъ узериндеки адамларгъа, бутюн джанлы варлыкъкъа кин ве нефрет къалды. Бугунь саба уйкъудан уянгъан сонъра, текрар Сары-Сув вакъиасы хусусынд
|
