Çoraçıqlar (1987)

Çoraçıqlar

MERMER BASAMAQLAR

İrada ep öyle... çalıq, Araretli. Tünevin Milandan keldi, bugün endi Cografiya cemiyetinde lektsiyası bar. Qırq daqiqadan soñ kene ketecek. Bir aylıq icran bitti degende, evde, az vaqıtqa da olsa, onsız qalmaq menim içün pek meşaqqatlı. İradağa asret ile keder qarışıq nazarlar bıraqam. O, alâ dülber. Hususan kirpikleri aşağı enik ekende. Cazibeli... O, vaqıtlardaki kibi. Baqqanımnı özü de seze. Çehresi tekâran qızara, özü susa. Evniñ içinde sukünet ükümran ola. İra¬da sukünetni sevmey. Yüregimni sıqletlendire, dey.
— Hucur şey — mulâyim aenk ile külümsirey. — Memuarnı tek... nasıl deyim saña, tek istifa bergen generallar yazalar dep bile edim. Yañlışa ekenim. Bu zaiflıq başqa adamlarda da mevcüt eken. Atta müendisler içün de müstesna degil. — Men, taş bizim bostanğa atılğanını duyam. İrada toqtala, nasıldır kâğıt parçasına baqıp qala. Üzerinde ince, yüksek arifler ve siyrek satırlarnen bir şeyler yazılğan. — Bunı ne ile añlatmaq mümkün? İhtiyarlıq ilemi?
— Kim bilsin? — deyim men. Omuzlarımnı qısam.
— Sen unutçaq oldıñ...— İrada, bir şeyden abdırağan kibi, birden silkine, soñ alel-acele qomşu odağa kirip kete. Öyle acele ki, biraz nezaketsizce olıp çıqqan sözlerine taaciplenip ve ceval berip yetiştiralmayım, soñ, kene peyda ola, artıq sararıp qalğan bir deste kâğıtnı pat etip, tizlerim üstünde bıraqa. — Bular ne? — dep soray.
Men ayretke kelem. Qaşlarım, ğaliba, töpege köterilip keteler.
— Bularnı qaydan taptıñ?
— Rafta... büyük entsiklopediyanıñ bir cıltı iginde qısılıp qalğanlar. — İrada külümsirep cevap bere. — Otuz yıl. Pek çoq vaqıt. Öyle degilmi?
Kâğıtlarnı qarıştırıp başlayım. İrada çehremniñ ifadesine köz etip tura.
— Novorossiysk meselesi...— dep taşlay o, yavaşçıqtan. — Hatiriñdemi?
Uzaq odalarnıñ birinden saatniñ dalğın davuşı işitile.
— Vay! Ketmek kerek! — İrada seskenip yerinden qalqa, elini plaşçınıñ yeñine tıqa berip, köridorğa çapa. Onı ozğarmaq içün turmağa ıntılam. Razı olmay.
— Kerekmey! Trolleybus bu yerde, yaqında.
Tizlerim üstündeki kâğıtlarğa köz etip qalam. Er saifede adlar. Adlar degil, insan taqdirleri. Karim, Turgunbay, Nikolay Kandıba, Valâ... Ebet! Ebet! Valâ Sinitskaya! Şimdi olar yoqlar. Vislada elâk oldılar. Hristofor Duranidi degeni de bar edi. Tek o, sağ. Şimdi Armarirde yaşay.
Bu çoqtan olğan adise. Çarçaqta.
Qapu ögünde rezina çızmalarımnıñ balçığını qırıp aldım, baraknıñ qapusını açayım dep, zembelekke uzanğan edim, arqamda komendant Turangonnıñ qarıq davuşı işitildi.
— Tez, Vahid Samatoviçke!..— dedi o maña. — Sabadan beri seni qıdıra.
— Niçün?
— Bilmeyim. Qıbırda!
— Urbamnı deñiştireyim, ondan soñ...— dep baqtım.
Turango razı olmadı. Adden-aşıq yüksek ve arıq bu adam içün kiyimniñ yahşılığında, yahut yamanlığında iç maña yoq. Özü daima uzuv yırmaçlı eski şinelde yürmekte.
— Zan etsem, sen oña balğa barmaq içün kerek degilsiñ,— dedi o. Laqırdı etkende ağızı içinden çıqqan sigar dumanından boñayıp, öksüre başlağanıma emiyet bermedi. — Böyle mündirde de qabul eter.
Men emirge tabiy oldım. Azbardaki çamurnı yorğalap, aşhane betke çıqtım, soñ Baş İdarege kirdim. Ülkün köridorda müdirniñ qapusını qıdırayatqan maalimde asabiy laqırdı işitip, toqtaldım.
— Kandıba... yalıñız Kandıba! — dep qıçırmaqta edi Tursunov, Baş Tuyumniñ reberi. — Bu iş başqasınıñ elinden kelmez.
— Yoq, Bekirov...— injener Curayev oña itiraz etmekte edi. — Cevdet Bekirov sözüniñ saibi Adam.
Kandıba Sakin okean matrosı. — Tursunov israr etti. — Dünyanı körgen. Markiz adalarında yaşağan.
— Yaşasa, ne? Qafasında... tek ruzgâr. Özüniñ fikiri yoq. Batumda Margarita içün özüni asmaq istegen. Margarita kim? Faişe. Bekirov ciddiy.
— Ama yaş... ve qızmataban,— dedi Tursunov. — Men onı bilem.
Özüñ aqqıñda ziddiyetli fikirler diñlep oturmaq yahşi degil men qapunı açtım. Laqırdı toqtaldı. Curayev yerinden qalqtı, oda içindeki yekâne boş kürsüge meni oturttı.
— Müim bir iş bar, Cevdet! — dedi Vahid Samatoviç. — Fikirimce, onıñ aqqından tek sen kele bileceksiñ!
Men?! Ya banaki itirazlar? — dep taaciplendim içimden.
— Plotinada biñlernen adamlar bar,— dedim Tursunovğa,— olarnıñ içinde eñ canbazı men tanıldımmı?
— Mesele canbazlıqta degil,— Tursunov qa¬lqtı. Cebinde nedir qıdıra başladı. — Yoq, onda degil.
— Nede?
— Maña baq! — özüniñ kürsünini alıp, Cevdetke yaqınca kelip oturdı. — Bir-birimizni aldamaq ne kerek? Sen, şükürler olsun, bala degilsiñ! Qısqadan aytqanda, saña Novorossiyskke barıp-kelmek kerek. Añladıñmı? Anda, skelede kranlar... Amerikadan kelgen kranlar yatalar. Devlet para sarf ete, añladıñmı? Kranlar ise qar astında yatalar. Olarnı mında ketirmek kerek.
— Men... Bir özümmi?
— Yoq. Müendis Mansurovnen baraber,— dedi Tursunov. — Saña añlatıp oturmaq kerekmey. Özüñ episini bilesiñ. Ne qadar qabiliyetiñ olsa, bu işte episini köstermek kereksiñ!
Meseleniñ mahiyetini deral añlağan olıp, başımnı eki kere silkittim. Albuki, vazifeni dumanlı tasavur etmekte edim.
— Moskvada çoq eglenmeñiz! — Curayev arqamnı taptap, meni tenbiledi. — Şeer büyük. Para pek seve. Novorossiyskke men özüm de barğan edim. Draglâynler barmı? Olarnı andan men ketirdim. Aysa?! Sizge tevsiyem: skelede deral komsomol yaçeykası kâtibinen körüşiñiz. Yardım etsin. Meseleni qattı qoyıñız. Qorqmañız! Añladıñmı? "Sovet şarqında ilki gigant qurucılıq... degen manada. "Kransız qaldırmağa aqqıñız yoq". Ve saire.
Tekrar başımnı qaqıttım. Lâkin mesele endi menim içün belli edi.
— Yollıq parañız kassirde,— dedi Tursunov. O, stolnıñ çekmecesini açtı, içinden yarım gazeta çıqardı, bir talay oña baqıp turdı, soñ çetinden bir parçasını qopardı, cebinden eki çimtim mahorka alyıp, sigar burdı, soñ avcı tüfegi patronından yasalğan maşinkanen onı tutandırdı ve oda içinde artqa-ögge yüre başladı. — Poyezd gece kete. Vesiqalar Mansurovta.
Menim içün çoq iş qalmadı. Sağlıqlaşıp çıqmaq. Ketip, Mansurovnı qıdırıp-tapıp, qayda ve ne vaqıt körüşecegimiz aqqında kelişmek kerek. Ama o, evinde yoq edi. Azbar qapu ögünde dolanğan altı yaşlarda oğlançıq: anası da yoq ekenini, İskanderge ketkenini, pelteklenip añlattı. Tekrar kontorağa qaytıp keldim. Tursunovnıñ sekretarı meni körgeninen, süyrü közlerini köterdi.
— Ayaqlar astında qarışıp yürgeniñ ne? — dep cekirdi. — Ket, azırlan!
— Men azırım... Mansurov qayda?
— Mansurovnıñ qasevetini çekme. Özüñni baq! Barakqa bar... bekle. Aq-Çulaqtan Tursunovnıñ "fordı" kelse, sizni Taşkentke alıp ketecek.
Men kettim. Barakta koyka üzerine sozuldım. Yuqlap qalğanım. Gece meni keskin, ince davuş uyanttı. Başımnıñ ucunda yırtıq, o sebepten qıyış dudaqlı kişi turmaqta edi. Üstünde pamuqlı ştan. Başında şlem.
— Maşina aşhane ögünde,— dedi o, elindeki brezent qolçaqlarnı betim üstüne oñaytsız qaqıttı, qolçaqlar ziftke, qumğa şişken ekenler. Közlerimniñ içine accı bürtükler tüştiler... men alel-acele qalqtım.
— Barakqa yaqın kelalmadım,— dedi kişi,— Balçıq... Sen tez çıq! Paromğa keçikip oturmayıq.
Men soyunmay yatqan edim. Şinelimni omuzlarım üzerine attım. Sumkamnı alıp, şoförniñ peşinden çaptım. Maşinanıñ qapusı açıq. Köşede qısılıp oturğan kişi, meni körgeninen, azaçık qıbırdandı, indemedi.
— Ma! Tutuñız, Abdulla Sadıkoviç! — elimdeki sumkanı tizleri üstüne bıraqtım.
"Ford" vıñıldap köçti, çaqıl töşeli yol boyu qaqına-silkine ketti. On daqiqa keçkende özen yalısında edik. Maşina paromğa mingen soñ, yoldaşıma çevirildim. "Vesiqalarnı almağa unutmadıñızmı?" dep soramaq istedim. Qaranlıq içinden maña, parlaq ziyalar saçıcı eki köz baqtı.
— İrada?!! — diye ayqırıp yiberdim men. — Sizsiñizmi?
— Menim! Soñ? Bu qadar aleketlemek ne kerek? — Ayaqlarım üstüne gurs etip rükzagım tüşti. — Alıñız! Men malayıñız degilim.
— Afu etiñiz! — dedim qızğa, ama ne olayatqanını aqılım yetmedi, — Mansurov qayda?
İrada avuçınen ağızımnı qapadı. Laqırdı ettirmedi.
Eki gece ve bir kün keçken soñ, poyezd Kazalinsk çölleri içinde pıhıldap keteyatqan vaqıtta İrada yuqusızlıqtan ağırlaşqan köz qapaqlarını aralıq etti. Külümsiredi.
— Mansurovqa ruhset etilmedi,— dedi o, aqırından. — Aq-Çulaqtan Kaltanov telefon etti. Onıñ yerine maña ketmek kerek oldı. Torizonıñ emiri öyle olğan. Men istemedim. Ketmemek içün biñ bir sebep taptım. Fayda bermedi.
Men küldim. İrada bunı, ğaliba, başqa türlü añladı. Qaşları köterildi... eki yerden sınıp kettiler. "Sevinçiñizniñ manası ne?" demek istegen kibi keldi.
— Mansurov bahtlı eken,— dedim men. — Biz Novorossiyskte ne yapacaqmız, tasavur etesiñizmi?
— Yoq! — İrada başını tersine salladı. — Lâkin işimiz adetten tış olacaqtır bellemeyim.
— Adetten tış. Mesele de onda.
— Barsın, öyle olsun. — İrada omuzlarını oynatıp aldı. — Men ketmek istemedim. Mecbur ettiler.
— Er alda, kettiñiz degilmi? Vesselâm! Niçün ketmek istemediñiz? Bu menim içün ğayet meraqlı. Qorqtıñızmı?
— Ebet!
— Neden?
Qız pencerege çevirildi. Ucu-bucağı yoq sahrağa hayli vaqıt köz etip oturdı. Anda, uzaqta, saqsaul terekleri arasında, develer yürümekte edi.
— Sizden,— dedi İrada, közlerini pencereden almay.
— Men pek qorqunçlımmı?
— Yoq...— qız yüzüni avuçları içinde saqlap, sustı. Bir talaydan soñ omuzları silkine bergenlerini sezdim. Küle edimi? Ağlay edimi? Bilmeyim. O, sağır sesnen dedi: — Qorqunçlı degilsiñiz. Belâ da onda.
Qalbime alevli ava urundı. Etimni-tenimni yaqıp yiberdi.
— İrada! — dedim men eecanlı alda,— meni sevesiñizmi?
Qız aqırından başını qıbırdattı.
— Sevem! — dedi yavaştan. Pek yavaştan. Ama sözlerini açıq, aydın işittim.
Töpedeki qatta çalqada yatqan qara saqallı kişi qaburğası üstüne çevirildi. Tahta ğıçıldadı. İrada abdırap köşege pıstı.
— Yavaş oluñız! Bizni işitirler!
— İşitsinler...— dedim men. — Bahtnı gizlemek mümkün degil.
Qız külümsiredi. Meni taqdir eter kibi, başını salladı. Hatirime Elpida keldi. Batumdaki Elpida. Onıñ ile sevgi aqqında etken laqırdılarımız... Men Taşkentten Batumğa keldim. Yaltağa ketmek kerekim. Gemi endi cönegen. Ne yapmalı? Elbette, diger gemini beklemek kerek. Başqa çare yoq. Ötelden nomer alğan soñ, plâjğa kettim. Yalıda, qum üstünde yatıp, patefon çaldırıp, özleri yeñi türküler söylegen yanıq müçeli, mazallı yigitlernen tanış oldım. Olar maña acaip urum qızını taqdim ettiler. Elpida Duranidi. Gemi beklegen künlerimde Elpida ile şeerde kezdim. Kabuletide bulundıq. Bir kün deñizde toqtap turğan qayıq üstünde çalqanır ekenmiz, Elpida birden tiklenip, közlerimniñ içine baqtı, soñ: "meni sevesiñmi?" dep soradı. Men başımnı salladım: Ebet! "Yemin et!" dedi qız. "Bu mavı deñiz ile, kök sema ile yemin et! Közleriñniñ şefaatı ile yemin et!" dep yalvardı. Nasıl? Niçün? Tap qorqıp kettim. "Bu ne muhataralı sevgi?" Ama Elpida qorqmadı. O, menim ögümde öz sevgisi içün dağlar, özenler... atta beyaz bulutlar ile yemin etti.
Soñ gemi keldi. Men Yaltağa kettim. Üç yıldan soñ taliy meni Çarçaqta Elpidanıñ ağası Hristofor Duranidi ile körüştirdi. O, İradağa Elpida aqqında nelerdir aytqan. İrada, menimnen yarım yıl laqırdı etmedi.
Şimdi İrada, qafamdaki tüşüncelerimni deral oqur belledim. Yoq... oqup olamadı. Dudaqlarında tebessüm sezildi. Qiyaca kelgen közleri maña işanç ve muabbet ile baqmaqta ediler.
— Kerçekten de qorqtım! — dedi o, tekrar. — Tüşünip baqıñız! Komandirovkamız bir aydan ziyadege sürecek. Çarçaqqa qaytıp kelsek, alem ne der?
— Tek şumı? — dedim men, taaciplenip. — Şundan qorqtıñızmı?
— Ebet! — qız maña eleslenip baqtı. — Ne? Azmı?
— Kişiler bir şeyler deycekler dep, men siziñ içün doğğan islerimni gizlemege borclımmı?
Lâkin, menim bu sözlerim qıznı tınçlandırmadılar. Aksine, yüregindeki eecannı qozğadılar.
— Yoq, yoq! — dedi o, maña. — Siz bir şeyni bilmek istemeysiñiz. Teessüfki, bir siz degilsiñiz... bütün erkekler öyleler.
Elimni onıñ omuzı üzerine qoydım. Egilip közlerine baqtım.
— Men, Novorossiyskke beraber ketkenimizden ğayet memnunım,— dedim oña, yavaştan. — Çarçaqtaki "Quvuş qaya" hatiriñizdemi? Men anda sıq-sıq bara edim. Sizni... siziñ acaip tebessümli çehreñizni körecegim kele edi.
— İşte, kördiñiz! — dedi İrada açıq ve dülber davuş ile. — Eki gece — bir kün küpedemiz.
— Kaltanovqa teşekkür...— dedim men ve qalbimde hoşnutlıq sezip, dedim,— Mansurov aqqındaki emir lağu etilmegen olsa, men bu çehrege... bu acaip közlerge baqıp toymaycaq edim.
— Endi toydıñızmı? — dedi İrada, taaciplenip. — Öyle tezmi?
Men fikirimni doğru ifa etalmağanımnı sezdim. Qız ise bu qatam içün ıncındı.
— Kerekmey, Cevdet! — dedi o, tüşkün alda. — Öyle demek kerekmey. — Qız bir talay sustı. Nelerdir tüşündi, soñ bir şeyden abdırağan kibi, kevdesini birden silkitip yiberdi. — Barıp ta, Novorossiyskte vazifeni eda etalmasam?
— Sizmi? — Men İradanıñ öz idrakine ve qabiliyetine işanalmay qasevetlengenini körip, itiraz ettim. — Bu mümkün degil! — dedim oña.
— Men bana ne dedim? "Sizni sevem..." dedimmi? — Qız terenden ah çekti,— qadınnıñ böyle demege... özünen yaşlı adamnı sevmege aqqı yoq. Şarqta qanun öyle.
— Bu sizni kederlendiremi?
— Yoq! — İrada qatiyen cevap berdi. — Doğrusını aytsam, sevindire. Ekimiz de yigirmi üçer yaşındamız. Taacipli şey. Öyle degilmi?
— Şübesiz! — men razı oldım. — Ayat, kerçekten de, taacipli. Onı kimerde añlamaq küç.
Dört kün ve dört gece degende poyezd paytahtqa kelip yetti. Moskva qar kürtügi astında edi. Soqaqlar, ev saçaqları, köpürler — episi.
Qazan vokzalından çıqıp, keñ meydanda toqtaldıq. Yanaşamızda avtomobiller yuvurşa, tramvaylar gürsüldeşeler. Qaldırım çetinde beyaz öglükli erkek kişiler turalar. Qalpaqları közlerini ve qulaqlarını örtkenler. Ayaqlarında kiyiz çızmalar. Ellerinde ağaç kürekleri... qar küreyler. İrada etrafta ne körse, episini zevqlanıp seyir etmekte.
Elinden tutıp çektim.
— Yürüñiz, keteyik! — dedim men. — Bizge gecelemek içün yer tapmaq kerek! Lâkin evelâ metropolitenge tüşeyik!
— Metropoliten? Endi işleymi?
— Ebet! — ağızımdan bu söz çıqıp ketti, özüm ise şübelendim. Bir yıl evelsi Moskvadan keçip, Taşkentke ketken vaqıtımda tunellerniñ ağızları tahtalarnen qoralı... yer astında ne olayatqanından kimseniñ haberi yoq edi. Ondan soñ ne qadar deñişmeler oldı?!
Mermer basamaqlardan aşağı tüştik... Çıraqlar yarığında parıldağan vestibülden keçerek, perronğa çıqtıq. Metro... yigirminci asır mücizesi. Dıvarlardaki oyma örneklerge, granit kolonnalarğa, eykeller ile bezeli salonlarğa ayretlenip, seyir etip yurdik. Poyezdlar kele — keçe. Biz ekinci yarusqa köterilemiz. Andan aşağıdaki adamlarnıñ areketlerine köz etemiz. Neayet, yorulıp-talıp, poyezdğa mindik, qaydalarğadır çıqıp kettik.
Keç maalde büyük köpür arqasında tar aralıqta qırmızı tula evde yer taptıq. "Balçıq" musafirhanesi. Adı zevqlı. Tatarlardan qalsa kerek. Köridorında stol üstünde samovar buhar saçıp qaynap tura. Bedava çay içmege mümkün.
Men dört adamlıq odada yer taptım. Saba İradağa telefon ettim.
— Öyle güzel yerleştim, öyle acaip... bilesiñizmi? — trubka içinde qıznıñ hoş muzıkal sesi yañğıradı. — Tanış adamımnen bir yerdem.
— Ne? Ne? — tenime qızğın demir basılğan kibi oldı. — Nasıl tanış adam?
İrada şaqıldap küldi.
— İnstitut dostım... Nina!
Şay degen soñ yüregimniñ çapalanuvı azaçıq zaifladı.
İrada, trubkanı qulağından alıp, kimnendir laqırdı etti. Ninanıñ özünenmi, başqasınenmi? Soñ:
— Özüñiz ne yapasıñız, Cevdet? — dep soradı.
— Siziñ ile laqırdı etem,— dedim men.
Qız tekrar şahıldap küldi.
— Kerçekten sorayım?
— Men de kerçekten cevap berem. — Bir talay indemey oturdım, soñ dedim: — Ne? İş barmı? Emir etiñiz!
— Bu qadar resmiyet ne kerek? — dedi o, darğın alda,— Çarçaqta emir ile yaşadıq. Mında onsız yaşayıq!
— Yoq... mümkün degil,— dedim men.
— Niçün?
— Şorbacı ve hızmetçi bar yerde emirsiz yaşalmay. Mansurov kelgen olsa, menim içün çoqtan hızmet tapar edi. "Vokzal nevbetçisine telefon et!", "Romen"ge eki bilet tap!" Bilmem daa ne? Ama o, kelmedi. Siz keldiñiz. O da — injener. Siz de. Ne farqı bar? Emir etiñiz!
— Öylemi? — İrada asabilendi, darıldı. — Demek, onıñ ile menim aramızda farq yoq!?
Trubkada qısqa gudoklar iñildeşip qaldılar.
Beş daqiqa keçken soñ tekrar telefon ettim. Trubkanı almadı. Bir saatten soñ da almadı. Men bilem, endi musafirhaneniñ administratorı telefon etse bile, İrada yerinden qıbırdamaz.
Köridorğa çıqtım. Tar kilim boyu kettim. Soñunace. Soñ, keri qayttım. Baqsam, İradanıñ qapusı ögünde turam. Elim öz başına köterildi... yavaştan qapunı qaqtım. Ses-soluq yoq. Aralıq ettim. İrada krovat üstünde közlerini pencerege tiklep yatmaqta. Gizliden kirdim. Lâkin ayaqlarımnıñ davuşı, er alda, işitildi. İşitilmemesi mümkün degil edi.
— Darıldıñızmı, İrada?
Hayli vaqıt bekledim. Cevap yoq. Soñ, qulağıma titrek sesi keldi.
— Kerekmey!
— Canım, bu nasıl yoldaşlıq?
Qıznıñ omuzlarından tutıp köterdim. Paltosını alıp, kiysettim. İş böyle ketse, men de ıncınacağımnı añlattım. Soñ restoranğa tüştik. İrada menünı aldı, burunını çoq vaqıt onıñ üstünde yürsetti. Neayet, qavurılğan sazan sımarladı. Menim endi maddem kesildi. Bir şeyge közüm qalmadı.
— Azaçıq "Kuvançkara" içeyik,— dedim İradağa. — Rica etem!
— Yoq! — kestirip taşladı o. — İsteseñiz, özüñiz içiñiz!
Onıñ közlerinde nasıldır yabanilik sezildi, güya stol başında, onıñ qarşısında oturğan kişi men degil edim.
— Siz yarım şey sevmeysiñiz, İrada! — dedim men. Er şey bütün olmaq kerek. Öyle degilmi?
— İtimal.
— Öyle eken, ya külüñiz, ya da...
— ...Ya da ağlañız, demek isteysiñizmi? — O, menim fikirimniñ aqırınace söyledi. — Ekincisini yapmaq menim içün qıyın degil.
— Yoq! Yoq! — dedim men. — Köz yaşı körüp olamayım.
Ertesi künü telefon ettim. İradanıñ davuşı şeñ edi.
— Maña keliñiz! — dedi o, ve ilâve etti: — On daqiqadan soñ.
Niçün on daqiqadan soñ? Niçün şimdi degil?
Onı tezce körmek istey edim. Ama tenbiledi... demek, beklemek kerekim. Sabırım yetkence bekledim. Soñ, tünevinki kibi, köridorğa çıqtım. İradanıñ qapusı açıq edi.
— Kiriñiz! — qız meni içeri davet etti. Soñ, cariz davuş ile soradı. — Ne? On daqiqa endi keçtimi?
Qız niçün böyle degenini birden añlap olamadım.
— Mende saat yoq,— dedim oña. — Kimerde vaqıtnı qarıştıram.
— Kerekmey, Cevdet! — o, azaçıq külümsiredi. — Vaqıtnı qarıştırmaq kerekmey, qıymetlim! İç bir şeyni... kerekmey!
Özüni birden krovat üstüne attı. Yüzüni yastıq içine kömerek, için-için ağladı.
Men şaşmaladım. Onı tınçlandırmaq içün bir şeyler aytqan oldım. Neler ayttım, bilmeyim. Qız meni diñlemedi. Soñ onıñ şınşığına alıştım. Ellerimni artıma qoyıp, oda içinde yüre başladım. De ögge. De artqa. Qız beli üstüne köterildi. Ayaqlarını kilim üzerine tüşürdi.
— Gazalkentke seyyaatımız hatiriñizdemi? — dep soradı o menden. — Tik uçurım? Deveniñ boynundaki çañ... Olar hatiriñizdemi? Episi hatiriñizdemi, Cevdet? Men o, gece evge keç qayttım. Sabağace közlerim yumulmadılar. Soñ biz beraber Ayik — Burunğa kettik. Gizliden sizge köz ete edim. Siz onı seze, lâkin susa ediñiz. Men sizden, Teselliden suv almağa barğan qıznı soradım. O, qız ve siz... bir-biriñizni seve ekensiñiz. Ekiñiz de on üçer yaşında ekensiñiz. Yahşı ki, yaşlarıñız ziyade degil eken.
— Kim, Safiyemi? O, gügümni zornen kötere edi,— dedim İradağa. — Öyle küçücik edi. Soñ östi...
— Elpida?
— Kene Elpidamı? — men darıldım. — O, Batumda qaldı.
— Elbette...— İrada zornen külümsiredi. — Biri Batumda, digeri Bademlikte. Hucur adamsıñız, siz, Cevdet!
İradanıñ şübelenüvi meni eecanlandırdı. Men kederli alda dedim:
— Tesellige barğan qız öldi.
Davuşımmı, yoqsa sözlerimmi, İradadaki telâşnı eksiltti. Krovattan qalqtı, yüzüni dıvarğa çevirip, közüni sile başladı.
Qarlı Moskvanı körmege çıqtıq. Neglinkadaki ünivermagda oldıq. Petrovkada passajğa kirip baqtıq. "Balalar dünyasını" ziyaret ettik. İradanıñ nazarından iç bir şey qurtulmadı. Onda para bar edi. Mende — yoq. Cebimniñ bir köşesinde tek komandirovka aqçam qısılıp yatmaqta. İrada özüne şlâpa aldı. Anasına örme yavluq, soñ satıcığa egilip, qulağına bir şeyler pısırdadı. Qadın başını salladı, qaydandır bala kostümçigi çıqarıp kösterdi. İrada parasını bermege niyetlengende, menim ayretlengenimni körip, qızardı... kostümçikten red etti.
Şeer üzerine qaranlıq çökken maalde Qırmızı meydanğa çıqtıq. Ufaq, qurşun kibi ağır qar yağmaqta edi.
— İrada! — dedim men. — Biz bir yerni körmek kerekmiz. Eñ muqaddes yerni!
— Muqaddes? Bu şeerde öyle yerler çoqqa beñzey!
Manej meydanı betten ekişer-ekişer olıp çoqtan çoq adamlar kelmekte ediler. Tertipni köz etici arbiy kişiniñ yanına bardım. "Biz Çarçaqtan keldik,— dedim oña. — Tân-Şan etegindeki ulu qurucılıqtan... Añladıñızmı? Rica etem".
Arbiy adam ruhset etmey de bile edi. Nizam er kes içün bir. Ama ruhset etti. Bizni adamlarnıñ arasına tıqıp yiberdi.
— Barıñız!
Dürbege yanaştıq. Qapunıñ eki yaqında tüfekli eki qızıl asker turmaqta. İndemeyler. Altmış daqiqa turmağa borclılar. Soñ bularnıñ yerine digerleri kelecek ve olar da altmış daqiqa susıp turacaqlar. Artta, yüksek tula dıvar yanında qarlı yaş çam terekleri turalar. Biz aşağı enemiz. Yüzlerimizge cıllı ava uruna. Mermer basamaqlar bizni aşağı alıp keteler. Birazdan soñ ayaqlar küçük meydançıqqa basalar. Sağ tarafqa aylanma... soñ, kene basamaqlar. Adımlar.
İşte, İliç... eski dünyağa qarşı isyan etken, bizlerni esirlikten qurtarğan, dünyada yekâne işçi ve köylü devleti qurğan adam. O, yata. Öyle sade ve öyle ulu.
Bu adam aqqında oquğan ve körgen şeylerimni hatırlamağa tırışam. İliç vefat etken künü Aleksey Maksimoviçniñ aytqan sözleri esime tüşeler. "Öyle adamlar barlar ki, olarnıñ emiyetini insan tilinde añlatmaq mümkün degil. Teessüf, rusiye tarihı böylelerden fuqare. Ğarbiy Avropada olar barlar. Söz kelimi, Hristofor Kolumb. Ulu Petr de Rusiye içün öyle... yahut, sanki öyle edi. Vladimir İliç te öylelerden, ama tek Rusiye içün degil, bütün seyyare içün".
İttifaqlar evi kolonna zalı hatirime kele. İliçniñ tabutı üstünde palmalar. İtiram qaraulında ulu reberler ve serdarlar turalar. Merumnıñ başı ucunda Nadejda Konstantinovna, dostınen vedalaşmaqta.
Soñ, közlerimniñ ögünde uzaqtaki Bademlik peyda ola. Aypetri yanındaki küçük köyçigim... o, vaqıtta, suvuq yanvarda, mında on altı kün — on altı gece sıdırğı qar yağdı. Babam, qışımlı ve cesür adam, kooperativden qaytıp keldi. İndemey, set üstüne oturdı. Bu onıñ daimiy yeri. Babam oturdı, sobanıñ qırmızı qorlarına baqıp, susıp qaldı.
Çoq oturdı o, bu alında. Soñ közlerinde yaşlar sezildi. Bütün ömürini, baltası qolunda, Buyka dağlarında keçirgen, derelerde ve uçurımlarda telüke ve acizlik ile çatışıp ösken bu adam ağlamaqta.
— Ne oldı, ev? — dedi telâşqa tüşken anam. — Niçün boş qollarıñıznen qaytıp keldiñiz?
— Tükân qapavlı... er yer qapavlı,— dep cevap berdi babam, közlerini silerek. — Lenin vefat etken...
...Kimdir tirsegime toqundı.
— Yüre beriñiz! Toqtalmañız!
Biz mermer basamaqlarnen yuqarı köterile başladıq. Neayet, meydanğa çıqtıq. Bunda, evelkisi kibi, ufaq qar yağmaqta, çevre-çet yarıq, tantanalı. Adamlar, yañçıq içeride, yeşil komzollı, sarışın adamnı körüvden asıl olğan teessurat altında yavaş-yavaş adımlamaqtalar.
Musafirhanede bizni Nina beklemekte edi. O, Büyük teatrge eki bilet alğan.
— İrada ile ekiñiz barıñız! — dedim oña.
— Yoq! — o, itiraz etti. — Men Moskvanı bilem. Siz... beraber ketiñiz!
Bizim künümiz türlü teessuratlar altında keçti. Körgen ve añlağanlarımıznı ğaip etmek istemedim. Teatrge barsam, tüşüncelerim dağılıp ketmezlermi?
Yoq, dağılmadılar. "Madam Batterflây"nı diñledik ve. sevgi, sadaqat duyğuları içinde teatrden çıqtıq, musafirhanege qaytıp keldik. İrada geceni nasıl keçirdi, bilmeyim, menim qafamda çeşit fikirler biri-birlerile qarıştılar, sabağace yuqlamadım. Ep tüşündim...
Saba Novorossiyskke cönedik. Anda, skelede, kranlar qar astında yatmaqtalar. Olarnı Çarçaqqa alıp kelmek kerek.
Qapu qakıldı. Bu İrada olmalı. Anahtarnı yanına almağa unutqan. Evde daa kimse yuqlamağanını bilip, qapunı bir de-biri açar ümüdinen kelse kerek.
— Alâ oquysıñmı? — dedi o, maña.
— Yeq... tüşünem! — Men qalqtım, oña plaşçını çıqarmağa yardım ettim, asqıçqa ildim. — Bilesiñmi ne? Otuz yıl evelsi seniñ ile "Çio-Çio-San"nı körgenmiz. Hatirimde qalmağan.
— Men unutmadım,— dedi İrada. — Ama Milanda ekende acınıqlı haber işittim. Hisaka Oyama monastırdeki yanğında elâk olğan.
— Hisaka Oyama? O kim?
— Yapon diplomatınıñ zevcesi. On dört yaşındaki yapon qızınıñ tarihını Püççinige ilkide ikâye etken qadın. Kül içinden, hanımğa maestronıñ özü bağışlağan altın saati tapılğan.
Kederli tarih, onıñ aqqında tüşünmege istemedim.
— Lektsiya nasıl keçti? — dep soradım. İrada külümsiredi. Men onı añladım.

1965 s.