Çoraçıqlar (1987)

Çoraçıqlar

ÜZÜLGEN İPNİÑ BAĞLANUVI

Üyle maali. Küçük işçi şeerçiginde bir qatlı beyaz evlerniñ qırmızı damlarını iyül küneşi qızdırmaqta. Eali, sıcaqtan qaçınıp, salqınkolgelerde saqlanğan. Soqaqlarda adam körünmey.
Biz de, muterem oquyıcı, bir de-bir qaraltığa, yahut tereklerniñ taldasına çekileyik. Salqında oturayıq. Eñ olmağanda, işte, bu tula dıvarlı evçikniñ azbarına kireyik. Onıñ pencereleri körünmeyler, çünki etrafı tereklik. Tek süyrü damı kökke tirelip tura.
Bunda Çavuş öglu Mustafa yaşay. Onıñ musafiri olayıq. Lâkin bunıñ içün, evelâ, kanal üstündeki çoyui köpürden keçmek, soñra Ravat soqağı boyu erzaq tükânı betke...— o, şimdi üylelik yapıq — erzaq tükânı betke yürip, yeşil qapıçıq ögünde toqtalmaq ve onı qattıca qaqmaq kerek. Bugün bazar künü. Hızmette yorulğan adamlar, evde istraat eteler.
Biz yañlışmadıq! Mustafa ağa evde. Sofada set üstünde oturğan, sol ayağını yanbaşı astına tıqıp, sağ ayağını minder üstüne uzatqan. Közleri yumuq. Lâkin o, yuqlamay. Kündüz yuqlağan adeti yoq. Şay... sukünet içinde oturmağa, nelerdir hususında tüşünmege seve. Nelerni tüşüne aceba? Kim bilsin?! Belki özüniñ uzun ömürini, belki fani dünyadaki keder ve işançnıñ başı ve neayeti ne yerde ekeninidir! Ama ömüriniñ neayeti uzaq. Çavuş, babası ve dedesi kibi, taqatlı. Kerçek, bir vaqıtta sarışın saçları şimdi ağarğanlar. Evi ve eşyası endi torunlarına adalğan. Keçken ve kelecek ömüri terazede çekilip, esaplanıp qoyılğan.
Bu evni Çavuş öz elleri ile yasağan. Buña qani olmaq istegen adam başını köterip, tavanda, sofadaki qapu qasnağında ve pencere pervazlarında oyulğan örneklerge köz etmek kerek. Böylelerni tek Mustafa ağa yapa bile. Acaip örnekler. Olar bağçadaki arıqta iñlegen suvnıñ nağmesini, qarılğaçlar çivildisini temsil eteler.
Çavuş ne tüşüne? Kimse bilmey. Bilmek de kerekmey.
Lâkin kişilik evden çevik ve endamlı qız çıqtı. Yavaştan Mustafa ağanıñ yanına keldi. Onıñ, yumuq közlerinen oturğan adeti barlığını bilse de, bu sefer şübelendi, çünki qartnıñ kerçekten yuqlağan vaqıtı da ola.
— Baba! — dedi o, yavaştan.
Mustafa ağa közlerini açtı.
— Maña ketmek kerek! — dedi qız. — Yolda Şemsnurğa da kirip-çıqacağım.
Genç ömürniñ soqaqları türlü-türlü. Çavuşnıñki kibi degil. Seniñ ile yaşaylar, soñ çıqıp keteler. Doğmuş kişiñ senden ayırılıp ketecegini itiraf etüv müşkül şey.
Çavuş yuqlağan ayağını doğrultıp, setten aşağı sarqıttı, közleri üstüne tayğan qalpağını tüzetti.
— Zeverced! — dedi o sakin davuş ile. Ama yüregini raatsızlıq bastı. — Zeverced, qızım! Bugün bazar künü, evde otursañ olmazmı?
Qız babasınıñ yanına daa da yaqın keldi. Öyle yaqın ki, tiri, şevqlı közleriniñ etrafındaki bürüşikleri oña ap-aydın sezildiler. Qız oña yalvarır közlerinen baqtı.
— Mümkün degil, baba! Men Şemsnurnen körüşmek, bazı nazariyelerni tekrarlamaq kerekim. Tezden maden tehnologiyasından imtian berecegim.
Zevercedniñ aşıquvında sebep bar. O, zavodqa işke kirmek istey. Şemsnur tseh başlığınen tanış. Zevercedke yardım etecek. Zeverced bunı babasından gizley.
— Tehnologiyadanmı?..— Mustafa ağa kinayeli davuşnen soradı. — Öyle olsa, ket!
Meseleni ekisi de çar-çabik añladı ve añlağanlarını biri-birine bildirmek istemediler. Laqırdını alel-acele bitire qoydılar. Soñ baba qızını tebessüm ile ozğardı. Zeverced basamaqlardan aşağı tez-tez endi, bağça içinde asma yüzüm terekleri astında ğaip oldı.
Çavuş hayli vaqıt qızınıñ pervasız adımlarınıñ davuşına diñlenip, terekler arasında cazibeli yürüşini tasavuretip,ferahlanıp oturdı.
Zeverced, şübesiz, dülber qız. Dülber ekenini er kes bile. Tek erkekler degil. Oña qadınlar da suqlanıp baqalar. Qadınnıñ dülberligi körünip tura. Ama bu dülberlik nede ekenini añlap olamaysıñ. Çehresiniñ aydın çizgilerindemi, qollarınıñ yengil areketindemi? Nede? Zeverced ile yüz-yüzge körüşmek, közleriniñ saf baqışlarınen hoşlanmaq... dünya zevqı. Zevercedniñ yüregi baarniñ özü kibi, bunarsız.
Mustafa ağa onıñ ayaq davuşlarına çoq diñlenip oturdı. Qapığace, bana bizim keçip kelgen köpürimizgece, şeerniñ merkezinece ozğardı. Adımlar endi kimsege işitilmeyler. Ama Çavuş olarnı işite. Arıqtaki suvnıñ şırıltısı, quşlarnıñ türküsi olaraq işite. Diñlenip talğan soñ azaçıq sezilir keder ile derin nefes aldı, soñ öz-özüne dedi:
— Bar... bar, qızım! Adamğa... aqiqiy adamğa ne kerek, episini bil. Sevinçni de. Kederni de. Başnı aşağı sarqıtıp yürmek kerekmey. Babam maña başnı töpege köterip yürmekni ögretken edi. Men onıñ degeni kibi yapqan vaqıtımda anam maña darıla edi: başıñnı sebepsiz ziyade töpege köteresiñ, dey edi. Men, Zeverced, saña başıñnı nasıl tutmaq kerekligiñni ögretip oturmayım... aşağı egiltip yürmeseñ, oldı!
Qart Mustafa kimerde öz-özünen, işte, böyle laqırdı ete. İşçi şeerçiginiñ bir de-bir yerindeki soqaq boyu keteyatqan, yahut artıq dostı ile ders azırlamaqta olğan Zeverced ile qonuşa. İtimal, qız... yoq, yoq, Zeverced babasını aldamaz. Yüreginde nasıldır isler doğğan ekenler, olarnı gizlemekten ne mana? Zevercedniñ sevgen kişisi yoq. Daa yoq. Ve yaqında olmaycaq, Çavuş buña emin. Böyle zekkiy ve kibar qıznıñ başını kim aylandıra bilecek? Qayda öyle yigit? Qart Mustafa öyle yigitni körgeni yoq. Ama çoq yaşağan kişiniñ nazarı er şeyni seze. O, sebepten Çavuş raat-raat yaşay.
Yürek tınç olsa... şimdi bu bağçanıñ içi kibi tınç olsa, yahşı. Dünya şimdi tunçıq ava ağırlığı altında yuqusıramaqta. Onı, suvnıñ şırıltısı, yapraqlarnıñ şıtırdısı, quşlarnıñ nağmeleri eybetlemekteler.
Lâkin, sukünet ebediy olmay. Ola bilmey. İşte, kimdir, qapunı açtı. Soqaq boyu yengil başmaqlarınen yürüş etti. Çavuşqa raatsızlıq keleyata. O, eleslenip, başını köterdi, deral adamnı kördi. Daima sevinç ketirici adamnı degil. Kimerde o, adamnıñ kelüvi yürekni titremege de mecbur ete. Bosağa üstünde Asâ turmaqta. Qomşunıñ qızı. Babası Nikolay... avtobazada mehanik. Lâkin ne qomşulıqnıñ, ne de avtobazada hızmet etüviniñ bunda emiyeti yoq. Asâ — poçtalyon, başlıcası — bu. Qıznıñ elinde mektüp bar. Çavuş Asânıñ parmaqları arasında qısılı konvertni yahşı köre.
— Qana, oynañız! — dey Asâ. Özü de cariz davuşnen küle.
Toqta, qart Mustafa niçün oynaycaq? Onıñ keyflenici adamlar arasında bulunmağanı ne qadar vaqıt!? Yaşı endi keçken. Ondan da başqa, saçları beyaz kişiniñ, nasıldır bir cilveli qızçıqnıñ sözünen, atılıp-turıp oynaması aqıl işi ola bilemi? Oynamaq degil, bu sepkili bet qıznı tutıp, yahşı etip siliştirmek, baq, bu doğru olur edi. Ama qıznıñ bu talabı, anane noqtai nazarından, elbette, matüvlik, yahut osal qılıq degil. Çavuş bunı bile. Çavuş özü cebede ekende, askerler poçta peyda olğanını körip, sevinçten, ayaqları töpede, elleri üstünde yürgenlerini, evden bir haberçik ketirgen konvertni elge keçirmek içün nice hucur areketler yapqanlarını çoq defalar körgen edi. Özü bile qaç kereler quruna berip qaytarma oynağan edi. Asâ eski ananege riayet ete, özüniñ bu sefer Çavuşlar evine kelüvinde hususiy mana barlığını sezdirmek istey.
Mustafa ağa külmek, sevinmek kerek. O, ise, közlerini azaçıq yuma berip, poçtalyonnıñ qoluna baqa. İndemey.
— Sizni, Mustafa emce, añlamaq mümkün degil. — Asâ hihıldap küle. Öyle şeñ qız ki, közlerine er şey — külünçli, zevqlı olıp körüne. — Yuqlaydırsıñız belledim, albu ise, ayınıq ekensiñiz...— Çavuş qızğa da yuqusırap oturğan kibi körüngen. Qart adamnıñ tüşünceli vaziyeti yuquğa beñzey. — Oynañız! Ebet, oynañız! Yoqsa, bir şey bermem. Ve aytmam. Qana, tez oluñız!
Oynamaq, bu — şeñlenmek demek. Mustafa niçün şeñlensin? Konvertler içinde er vaqıt hayırlı haber olmay. Bir konvert Çavuşnıñ hatirinden alâ çıqmay. Eñ eyisi, iç bir şey kelmesin!
— Nasıl haber? — Çavuş işniñ asılını bilmege ıntıldı.
Asâ keleyatqanda aşıqqan. Belki de çapqan. Arıqlardan atlağan. Küneş şavleleri altında terlegen. Şimdi tınç laqırdı etalmay. Nefesi tutula. Tili kürmeklene. Sözleri üzülip-üzülip çıqalar.
— Oğluñız... oğluñız keleyata!
Qart Mustafanıñ fikirleri uyumaqtalar. Onı, Asânıñ üzük, titrek sesleri birden alevlendire bilirlermi? Ondan da ğayrı, Asânıñ sözleri asıl da kerçekke beñzeylermi? Olarğa nasıl inanmalı?
— Oğlum?
— Ebet!
— Asâ! Qızım, adamğa qaşanmaq kerekmey. Menim oğlum yoq. Niçün yoq ekeni özüñe malüm. Tek saña degil, bu maallede yaşağanlarnıñ episine belli.
Asânıñ çehresindeki şeñ tebessüm ğaip oldı. Güya, o iç de olmağan edi.
— Men şaqa etmeyim, Mustafa emce! — dedi qız. Günasız, aydın közlerini qart Çavuşnıñ közlerine doğrulttı. Qıznıñ baqışı ve "emce" sözüni ğurzufça aytuvı (çünki Asâ balalıqtan tatarlar — arasında yaşamaqta ve qomşularınıñ tilinde söylene kelmekte) Çavuşnı inanmağa, daa doğrusı — taaciplenmege mecbur etti. Ama közlerinde alâ şübe sezilmekte ve çehresi kene taş kibi areketsiz qalmaqta. O sebepten mulâyim davuş ile dedi: — Doğrusını aytam. Oğluñıznıñ adı Dilâver. Öyle demegenmi ediñiz?
— Degen edim. Soñ? Bunı esime tüşürmek içün keldiñmi?
— Yoq,— dedi Asâ kederli alda. Onda, elbet de, keçmişni hatırlatıp, Çavuşnı qasvetlendirmek maqsadı yoq. — Men, Mustafa emce, yañlışa da bilem. Lâkin, oğluñıznıñ adı Dilâver edi... öylemi?
— Öyle? Öyle! — Çavuş asabiylenip cevap berdi. — Ne demek isteysiñ?
— Siz açuvlanmañız! Adıñızğa telegramma keldi. — Qız, neayet, elini uzattı. Konvert tutıp gurğan eli degil, digerini... Mustafa ağa dört büklü kâğıtnı alıp açtı. O, telegramma degen şeyni, asıl da, sevmey turğan. Çünki onda er şey qısqa ola. Er şey tesadüfiy, amansız. — Bu yerde imza etiñiz!
Asâ qarındaşnı uzattı, özü kene külümsiredi. Qız memnun. O aqlı çıqtı. Qartnı taaciplendirdi, qozğadı. Çavuşqa böyle sevinç içün, kerçekten de, oynamaq mümkün.
Mustafa çar-çapik qıyışlı-qonğırlı imza çekti. Asânıñ qolundaki telegrammanı aman qaqıştırıp aldı. Aldı, lâkin açmadı, tutıp turdı, qızğa baqtı, bekledi. Ne bekledi, alla bilsin! Belki yabaniy adam ögünde oqumaqnı istemeydir? Asâ yabaniymı? Qız yavaş-yavaş qapu betke çekile başladı. Soñra bağçada, meyva terekleri kölgesinde yoq oldı. Çavuş bunıñ ferqına barmadı. Bir galaydan soñ tizleri üstündeki kâğıtnı esledi.
Mustafa ağa tekrar öz-özünen küreşip başladı. Qıznıñ sözlerine inanmaq istedi. Pek istedi! Çavuşnıñ yüregi, elbette, taş degil. İnsan kimerde mücizege de inanacağı kele. Bu sepkilli bet qızçıqnıñ, şeñ, safdil ve namuslı qızçıqnın sözlerine niçün inanmasın? Qart adamğa yalan aytmaq... bu mümkünmi? Asâ doğrusını ayttı.
Çavuş telegrammanıñ kenarına yapışıq tar kâğıtçıqnı qaltıravuq ellerinen yırta başladı. İçinde bir şeyler, ebet, bir şeyler bar. Kiçkene kâğıtçıq, ama qalipte ne qadar sevinç yahut qasvet doğuruv qabiliyetine malik! Çavuş endi iç bir şey körmey. Közleri ögünde arifler sekirikleyler. Közlük! Közlügi qayda? Kerek maalde iç yerinde olmay. Ey, alla! Cıynaq Şefiqa onı daima kişilik odağa alıp kete. Endi, eki cam parçasını tapmaq içün ortalıqnı aşır-neşir etmek kerek. Ama onsız bu kâğıt üstündeki böcek şekilli sözlerni körmek mümkün degil.
Elini minder astına tıqtı, közlük yoq. Qalqtı, sağ ayağından aqsay-aqsay içeri evge ketti. İşte, közlük — stol üstünde yata. Alel-acele burunı üstünde yerleştirdi. Kene sofaga çıqıp, telegrammanı eline aldı. "Yigirmi üçünde Dilâver yolğa çıqtı. Poyezd otuz dört. Vagon yedi. Server". Oqudı... bir şey añlamadı. Tekrar oqup baqtı. Soñ közlerinden yaşlar aqıp kettiler.
— Dilâver... oğlum!
İnanmaq istedi. Kâğıtçıq üstündeki sözlerge, mücizege inanmaq istedi. Lâkin bütünley degil. Çünki yürekte şübe qıbırdandı. Çavuşnıñ ögünde "niçün?", "niçün?" degen sözler sırağa tizilip turdılar. Bular ne demek ola? Ölüler qaytıp kele bilelermi? — dep kederlendi Mustafa ağa,— olarnıñ tirilgenlerini ve tekrar qırcıman yigitler olıp ketkenlerini bir de-bir kimseler körgenmi? — dep taaciplendi Çavuş oğlu, soñ ilâve etti: — Ama men körecegim, yahut aldavnıñ qurbanı olacağım. Mecit aqaynıñ işi başqa türlü olğan edi. Bıltır oña da telegramma keldi Buharadan. Furunci Nafe onı, aptesiniñ matem merasimine davet etti. Mecit ağanı, ğaripni, qasvet bastı. Er şeyni bıraqıp, qış — qiyamet kününde cenazege ketti. Ketti... lâkin Nafeniñ oğlu Yaqubnıñ toyuna barıp tüşti. Bu telegrammadaki sözlerniñ neticesi de aks manada olıp çıqsa... alla köstermesin. Men deli olurım. Mende yürek yorğun ve yufqa. Endi sancım tutıp başlai.
Çavuş ellerinen samaylarını sıqtı. Közleri bunarlandı, kene kişilik odağa kirip, sandıqnıñ qapağını açtı, içinde nelerdir qarıştırdı, soñ bir top kâğıt çıqarıp aldı.
İşte, olar...— elinde eski konvertler. Mektüplerniñ kelgeni çoq vaqıtlar oldı. Sararğanlar, yırtılğanlar qart Mustafa konvertlerni töpege köterip silkitti, em qıçırdı: — Kim aqlı? İnsan oğlu böyle şeyni añlaya bilemi? Yoqsa, men o vaqıtta... on yıl evelsi yañlıştımmı?
Çavuş tekrar... endi qaçıncı keredir, öz taqdirine taaciplenip, konvertlerni açıp, mektüplerni oqup baqtı.
"Dilâver Çavuş sovet vatanı oğrundaki cenklerde elâk oldı...", "Deñiz astındaki çatışmalarda telef oldı", "Cesürler ölüminen öldi..." Bular ne demek?
"Dilâver Çavuş srist Batanı oğrundaki cenk-lerde elâk oldı...", "Depiz astındaki çatışmalarda telsf oldı", "Cssürler ölüminen öldi..." Bular ne demek?
Qart Mustafağa kimse cevap bermedi. Onı kimse işitmedi. Dıvarlar sustılar. Çavuş sofağa çıqtı, bağçada açıq-aydın ava ve sukünet ükümran edi. Özü de sustı, setke oturdı, sol ayağını sağ yan-başı astına tıqtı, tüşüncege daldı. Qalbinde oğlu sebebinden asıl olğan yanıqnı çetletti, işançnı yaqınlaştırdı. Öyle yaqınlaştırdı ki, yeñi haberniñ kerçekligini ne etken kibi oldı. Soñ ağlap yiberdi. Köz yaşları yanaqları üstünden çıbırıp yerge tüşip kettiler. Keder ve sevinç köz yaşlaoı. O, inandı.
Adam sevinse, ya türkü ayta, ya küle, yahut da oynay. Mustafa ağa türkü aytmağa bilmey. Siyrek-serpek külümsirey. Kişige özüniñ hoş islerini ifa etmek içün, bir tebessümniñ özü kâfi. Ama gençliginde Çavuş oynay eken. Yengil, dülber oynay eken. Madam ki öyle, şimdi niçün ayaqlarına serbestlik bermesin? Barsın, sağ ayağı artta qala bersin. Oyunnıñ özü, umumen pek mürekkep degil. Qaytarmağa, yahut lezgi oyunına beñzegen şey. O-o! Çavuş daa unutqanı yoq.
— Sizge ne oldı, ev? — apansızdan Şefiqanıñ davuşı işitildi,— ecüz-mecüz köründimi?
Lâkin qarısınıñ sesi onı taaciplendirmedi. Aksine, o daa yengil çevirile başladı. Lâkin ellerini niçündir, ziyade kermekte edi. Şefiqa basamaqlardan töpege çıqtı, bosağa üstünde toqtadı, hocasınıñ şeñlenüvi onı evelâ sevindirdi, soñ kederlendirdi.
— Sen de oyna, apaqay! — dedi Mustafa, qarısını içeri çekkelep,— oyna! Qadalıp turma!
Şefiqa yerinden qıbırdamadı. Ama közleri yavaş-yavaş keñleşe berdi. O, taaciplene başladı. Çavuş tekrar apayınıñ elinden tutıp çekti. Şefiqa yenge onıñ küçlü ellerine qarşılıq kösteralmay, ortağa tüşti. Ama areketlerinde oyunğa beñzer şey sezilmedi. Nasıl sezilsin... ğarip qadın künniñ sıcağında tükânlarda zeytün qıdırıp, esi uçqan. Küneşte özü bütünley irip kete yazğan. Betinden vira ter aqmaqta, yüregi duküldemekte — oynamaq, bu nasıl şey? Sebebi ne? Kerçek, hocası — sebepsiz şeñlengen adam degil. Qaqınıp başlağan eken, demek, bir şey bar, E! Barsın, onıñ degeni olsun. Lâkin hocasınıñ oynayatqan oyunı ne? Ömürinde öyle oyun körgeni yoq. Ya özü nasıl oynaycaq? Soñki sefer ne vaqıt oynağan edi? Ğaliba, otuz sekiz yıl evelsi. Özüniñ toyunda. Bundan soñ daa oynamaq sırası kelecekmi aceba? Şimdi hocası ile bir oynap, keçmişni... yaşlıqnı hatırlap alğanda ne ola? Böyle tüşünir eken, elleri özbaşına köterilip ketkenlerini duymay qaldı. Soñ, kerçekten oynap başladı. Olarnıñ... qadın-hocanıñ, ömürinde böyle hoş ve mesud daqiqalar yaqında olmağan edi. Qart Mustafa şimdi oynar eken, özüniñ qaç yaşında ekenini unuttı. Er şeyni unuttı.
Hocasınıñ sevinçine Şefiqa da sevindi. Sebebini bilmese de. Lâkin sebebini bilse, belki yürekni telâş basar edi. Şefiqa omuzlarını oynatıp, cazibeli külümsirer eken, hocasından:
— Ne oldı şu özü? — dep soradı.
Çavuş cevap bermedi. Sustı. Şefiqa hocasını türtti.
— Aplamadan-saplamadan bu ne demek?
Oynay-oynay taqatı tükengen Çavuş ketip, set üstüne yıqıldı. Şefiqa şaşmalap, odanıñ ortasında bir talay tentirep turdı, soñ o da ketip, evel-lerdeki... ömürleriniñ ilki yıllarındaki kibi, hocasınıñ yanına oturdı, omuzına yantaydı ve sustı. Bekledi. İnat Çavuş bu atalaq-kötelok oyunnıñ sebebini aytacaqmı-yoqmı? Ne qadarğace gizleycek?
Böyle tüşünip oturğanda, mavı minder üstünde basma yazılı kâğıt kördi… eleslendi.
— Bu da ne? — dep soradı Şefiqa yeñge. — Qaydan çıqtı?
Mustafağa laqırdı etmek qıyın edi. O qadar sekiriklevden soñ yüregi boğazına kelip tıqıldı.
— Dilâver..— dedi Çavuş ve sesi üzülip ketti. — Körmeysiñmi? Dilâver keleyata.
— Nasıl Dilâver? — Şefiqa yeñge oğlunıñ elâk olğanına çoqtan alışqan, onı öbir dünyağa ozğarğan, analıq yanığını, ökünçini çoqtan ağlap bitirgen. Öyle olsa da, şimdi yüregi bir teprenip aldı.
— Bizim Dilâver,— dedi Çavuş. — Kim olacaq?
— Oğlummı? — Şefiqa qorqıp ketti. Başını hocasınıñ köküsine tüşürdi, ağlamsıradı. — Bir şey añlamayım, aqay! Qaydan kele?
— Cenkten.
Şefiqa yeñgeniñ mürekkep adiseler hususında tüşünmege taqatı yoq, o, taqdır adamnı ne tarafqa çevirse, o tarafqa ketmek kerekligine alıştı.
— Cenkten? Cenk çoqtan bitti. Dilâverim elâk oldı,— hocasına inamsızlıqnen baqtı. — Telegramma ne vaqıt keldi? — Yeñgeniñ qafasında, nasıldır, qorqunçlı fikir doğdı.
— Yarım saat evelsi. Asâ... ketirdi,— dedi Çavuş.
— Ya Zeverced? Telegrammadan onıñ haberi barmı?
— Yoq.
Şefiqanıñ yüregi azaçıq boşadı. Demek, bu — eski telegramma degil. Ama oğlu hususında tüşünmege qorqtı. Onıñ añına tiri Dilâver daa kirgeni yoq. Dilâverni yalıñız real ayat tirilte, yalıñız o, qaytarıp ketire bile, bu kâğıtçıq ise — bellisiz kişiniñ sözleri.
— Server kim? — dep soradı o, hocasından.
Çavuş bu hususta daa tüşünmegen edi. Kerçekten de, Server kim? Qaydan çıqtı?
— Kim olsa-olsun. Emiyeti yoq. — Mustafa şay dep, sualge cevaptan qurtuldı. — Qaydan da olsa, çıqqan. Dostı. Yoldaşı ola bile. Öyle degilmi?
— Şübesiz,— yeñge başını salladı. Lâkin hocasınıñ aytqanlarına inanmadı. O sebepten meselege özü izaat berdi: — Dilâver biletni, poyezd köçip keteyatqan maalde alğandır. Ebet, öyle olğandır. Telegramma yollamaqnı ise Serverge rica etkendir.
— Aysa!..— Çavuş, qarısınıñ sözleriniñ manasına emiyet bermeyip, razı oldı. — İş telegrammanı kim yollağanında degil. Dünyada namuslı kişiler azmı? İş onda ki... kimdir yollağan. Biz de aldıq. Ve Dilâver sağ-selâmet. Añladıñmı, Şefiqa? Sağ-selâmet!
Endi qart Çavuşnıñ mücizege inanuvını kimse inkâr etalmaycaq. Dilâverni elâk dep bildirgen kişi yañlışqan. Aşıqqan. Yaralı alında körip, ölü bellegen. Dilâver ise turıp ketken. Yüregi işley eken. Şimdi keleyata... vesselâm!
Mesele sade. Atta pek sade. Cenkten soñ böyle, ümütsizden canğa kelgenler az oldımı? Bunı da öyle isap eteyik!
Er alda, bu kâğıtçıqta añlaşılmağan şeyçikler çoq.
— Telegramma niçün Penzadan berile? — Çavuşnı kene şübe sardı. — Dilâver anda ne yapa?
— Hucursıñ, aqay! — Şefiqa yeñgeniñ köz qapaqları lipildep aldılar. — Niçün Penzadan... eken! Mecit aqaydan sora: telegramma niçün Buharadan keldi? Çünki Seit-Nafe anda yaşay. Demek, Dilâverniñ evi de Penzada.
— Seniñ, apaqay, tüşünceleriñ pek qarışıq! Menim miyimni de çıbaltasıñ,— dedi Çavuş. — Adam yaşağan yerinde yaşay. Yaşamağan yerinde yaşamay. Bu belli şey. Dilâverniñ evi Penzada olsa, barsın,— anda olsun. Barsın, telegrammanı Dilâver degil de, başqası bersin. Lâkin astında oğlumnıñ imzası olmaq kerek edi degilmi? O, Server degeni, telegrammanıñ ahırında eki sözçik daa yazıp, bizni şübeden qurtarğan olsa, ne olur edi?
— Fena olmaz edi. Lâkin onı, adamğa alicenap hızmeti içün öpkelemek kerekmey. Belki Dilâver öyle istegendir! — Şefiqa yeñge başqasınıñ oñaytsız areketini aqqa çıqarmağa tırıştı. — Bu onıñ idraki.
— İdraki...— Çavuşnıñ çırayı küsti. O, vaqianıñ tafsilâtını tüşüngen sayın, nasıldır qolaysızlıqlar tapıp çıqara berdi. Özü de asabiylendi. — Kim bile? Belki seniñ aytqanıñ kibidir, apaqay! — o, qarısınıñ omuzını taptadı. — Belki kerçekten de, Dilâverniñ idrakidir. Ama men bu gece yuqlap olamam.
Çavuş terenden nefes aldı. Oña baht külümsiredi, lâkin yüregini telâşqa saldı: "Barsın, öyle olsun,— dedi Çavuş,— niayet,— yürekni şübelernen yaralay berüvde ne mana? Oğlan kelgen soñ er şey añlaşılır. Eki kün beklemek kerek. Oğlumnıñ özü… menim Dilâverim nasıl eken?"
Qafada kene müsibet fikir asıl oldı. Barıp da, delme-teşik olsa? Telegrammanı arqadaşı berüviniñ sebebi de bunda degilmi eken? Taqdir pek merametsiz. Lâkin Mustafa oğlunı bedbaht alında körmek istemey. Dilâver cebege ketkende sağlam, dülber yigit edi. Öyle de qaytıp kelgenini istey.
— Ya, Zeynep? — yeñge Çavuşnıñ yeñinden tutıp silkitti.
Qadınlar kimerde tertipke riayet etmey, sözni yersiz qıstıra qoyalar. Oğlunı tasavur etip oturğanda, fikirni böyle ürkütmek kerekmi?
— Zeynep! Ne? — Şefiqağa çevirildi. Kelinniñ eske tüşüvi Çavuşnı raatsızladı. Cenk bu evni Zeynepten de marum etken edi. Onı çoq qıdırdılar. Pek çoq. Tapamadılar. Kelin ülkeden-ülkege yürgen. Yedi yıl evelsi andijanlı bir qadın, Zeynep aqqında deşetli şeyler söylegen. Zeynep güya tankçılar brigadasında arbiy emşire eken, Kubandaki cenklerde elâk olğan. Ölgen adamnı tiriltmek mümkünmi? Çavuşlar kelinniñ ölümine inanğanlar.
— Dilâver onı pek seve edi,— dedi Şefiqa, ağlamsırap. — Kelse, ne dermiz?
— Aqiqatnı söylermiz.
— Ya, sağ-selâmet olsa?! O da, Dilâver kibi, Rusiyeniñ bir de-bir şeerinde oturıp qalğan olsa? — Yeñi haberden eecanlanıp ketken yeñge çeşit şeyler tüşündi.
— Sen taqdirden çoq şey isteysiñ,— dedi Çavuş. — Onı darıltma. Hucur laqırdımıznı işitip, bizni eñ soñki sevinçimizden marum ete qoymasın.
— Ey, tañrı! — yeñge ellerini töpege köterdi. — Ana balasını tiri körmek istey. Bu — günahmı?
— Yoq. Niçün? Lâkin eki mücize birden yüz bermey,— dep taşladı Çavuş. — Men Zeynepni cenkten evel bir kere kördim. Ama özüni seve edim. Ondan yahşısını tapamaz edik.
Şefiqağa Zeynep hususında tüşünmek ağır. Yuvaş ve dülber Zeynepni o da pek begene edi. Ama ne yapsın?
— Qaç yıl qıdırdıq? — yeñge hatırlap baqtı. — Zeynepniñ yoqluğı esime tüşse, yüregim parça-parça ola.
— Yalvaram saña, meni qaarlendirme! — dedi Çavuş qarısına. — Telef adam keri qaytmay. Dilâver kelsin. Ne yapacağını özü al eter.
— Oğlum bir daa evlenmez,— dedi Şefiqa.
— Niçün? — Mustafa taaciplendi. — Yaş kişi. Qarısız, balasız!..
Şefiqa hocasına köz etmey, başını tersine salladı.
— Sen Dilâverni bilmeysiñ,— dedi oña. — Azaçıq işançı olsa, Zeynepni qıdırır, bütün ömüri bekler.
— Baq sen oña! Öz oğlunı bile eken,— dedi Çavuş mısqıllap. — Men ise bilmeyim. Dilâver kim? Ondaki er şey Çavuşnıñ özü. Haberiñ barmı?
Yeñge qalqtı. Ellerini arttan yanbaşlarına tirep, hocasınıñ qarşısında turdı.
— Seniñce, men Dilâverniñ anası degilim. Oña ayat bağış etmedim, onı terbiyelemedim, öylemi?
— E! E! — Çavuş iddetlendi. — Pek aleketleme, qadın! Sanki oğlannı sen asradıñ da, men Babuğan — Yaylâda saqlandım. Eger bilmek isteseñ...— lâkin o, qarısını darıltmaq istemedi, lafını kese qoydı.
— Ayt! Ayt! Soñuna qadar ayt! — yeñge köz qapaqlarını tez-tez oynattı, beklep turdı. — Baltanı siltediñmi, pıtaqnı kes! Kesmey qaldırma!
— Yoq! — Çavuş işaret parmağını köterdi. — Oğul öz işini özü çezer. Men, Zevercedke nasıl inansam, Dilâverge de öyle inanam.
Şefiqa ilekâr külkünen küldi.
— Sizler... kontorada oturıp, ne bilesiñiz?
— Ya sizler? — Mustafa qulaqlarını Şefiqağa yaqın ketirdi,— evde oturıp... neniñ başını teştiñiz?
Şefiqa yeñge buña cevap bere bile edi. Bermek istemedi.
— Baqayıq,— dedi o, bir talaydan soñ. — Belki Dilâverniñ yerine başqası evlenir.
— Kim? Zevercedmi? — Mustafa qarısına şübeli-şübeli baqtı. — Oña toqunma! İnstitutnı bitirsin!
— Qız seniñ içün pek tatlı e? Menim içün de öyle. Lâkin aytqanlarına köre. Zeverced birevnen mektüpleşe eken. Moskvadamı, qaydadır, oquy, deyler.
— Ne? Ne? — Çavuş, biy çaqqan kibi, sıçrap ayaqqa turdı. — Sen çıldırdıñmı?
— Zevqlı şey...— dedi Şefiqa yeñge. — Niçün men çıldıram?
Mustafa ağa eñsesini qaqıtıp aldı. Bu — asabiylenüvniñ yüksek seviyesi edi.
— Maña bir filcan qave ber! — dedi o, qarısına. — Tez ol! Başımnıñ ağrısı tuttı.
Bir filcan qave! O, bir qade şarap kibi keskin, yaz gecesi kibi qara ve qoyu... lâkin adamğa ne yapa bile? Çoq şey yapa bile. Sönükken yürekni ve çuluq bedenni faaliyetke ketire bile. Qart Mustafanıñ közleri ögünde, de kelin peyda ola, de oğul, de Zeverced. Oğlu ile körüşüv oña real olıp körünmey. Kim bilsin... belki Dilâver bu vaqıtqace qaydalardadır bulundı, sustı — şimdi türtip çıqayata. Böyle ola bilemi? Ola bilse, Çavuş bunı izaat içün sebep asıl da tapalmaycaq.
Elâk olmaq, bu başqa mesele. Oğlunıñ elâk olğanını işitüv — ağır ölüm haberi yürekni yaralay, saçlar ağaralar, omuzlar aşağı çökeler, közler sönükeler. Lâkin elâk oluv kederi, acizlik ve aqaret kederi degil. Oğlan cesürlikte telef olğan! Duşman ile yüz-yüzge kelip cenkleşken, soñki daqiqalarğa qadar qattı turğan. Çavuş öz Dilâverini öyle bile. Zeininde oğlunı öyle saqlay. O, sebepten, yüregi saf, parıldaq. Qart Mustafa bu vaqıtqace adamlarnıñ yüzlerine iftihar ile baqa keldi.
Şimdi ölüm — ayat ile deñişti. Aceba oğul bunı nasıl elde etti? Yeñiden ömürge qaytuv içün ne berdi? Erlikmi, yoqsa qorqaqlıqmı?
Çavuşnıñ yüregi qopıp-qopıp ketti. O, bir oğursızlıq seze. Adam duşman üzerinden ğalip kelgen, anası-babası ve doğmuşları sağ-selâmetler. Evine barıp yetmek içün on yıl yürmek kerek oldımı?
Mustafanıñ özü göspitalni, cenk bitkenden eki ay soñ terk etti. Arqasında eşya çuvalı, merdivenden aşağı tüşeyatqanı alâ hatirinde. Taqatı yoq. Yarası enüz qapalmağan. Sağ ayaqtan aqsay. Evge öyle keldi.
Birinci sefer yaralanuvı deşetli olğan edi. Mozdok cebesinde qurşun qaburğasını sındırdı, öpkesini deldi. Göspitalde eki buçuq ay tedaviy etilgen soñ, tekrar polkqa qaytıp bardı. Qırq beşinci yılda Vengriyada bomba parçası, qasıq kemigini sındırdı. Koykada yarım yıl yattı. Ğalebe top sadaları yañğırağan maalde göspital penceresinden azbarğa, şeñlenici adamlarğa baqıp, közlerindeki yaşlarnı gizliden silmekte edi. — Onıñ yüregi sevinçli ve azaçıq da kederli edi,— arqadaşlarınen beraber Berlinge barıp yetalmadı.
— Efkârlanma! — dey ediler oña palatadaki arqadaşları. — Sen öz işiñni yaptıñ. Sen çoq qan töktiñ.
Öz işini yaptı. Bu doğru. Elinden kelgenince. Duşman qurşunına oğramağan olsa, daa çoq yapacaq edi. Er alda, evge temiz yüreknen, namusnen qaytıp keldi!
Ordenleri ve medalleri sandıqta yatalar. Dostlarından ve doğmuşlarından kelgen mektüplernen bir yerde. O, vaqıtta... göspitalden çıqqanda, olar Çavuşnıñ köküsinde ediler. Ğalib asker olmaq güzel şey.
Mustafa şu alında dostı Ebu-Bekir Terlikçiniñ evine keldi. Sovhozda temelleşip qaldı. Yüzüm bağlarında ve meyva bağçalarında hızmet etti. Evelâ dostınıñ evinde yaşadı, soñ bu işçi şeerçigine köçip keldi. Mında özü ev qurdı ve bağça yasadı. Babası, dedesi bağçevan ediler ki, pencereleri tübünde terek ösmese, yaşap olamay ediler. Yeşil terekler çiçek aça, öse... közlerni ohşay. Çavuşlar öyle alışqanlar.
Mustafa alma tereklerini kese ve yüzüm çubuqlarını bağlay, ep oğlu aqqında tüşüne, öz başında onıñ ile subet ete turğan. Taqdir adaletsiz iş yaptı. Yaş adamnı ayattan aldı.
Endi taqdir öz hatasını tüzetmek istey. Mustafağa oğlunı qaytarıp bere yata. Albuki, endi sevinç yerine — keder doğdı. Yürekni tüşünceler ve şübeler bastı.
Bir filcan qave içti... fayda bermedi. Yürekni ne yengillendirdi, ne de raatlandırdı. Filcannıñ astında qoyu, qara telbe qaldı. Çavuş filcannıñ içine diqqatle baqtı. Güya bu hucur qara örnekler oña bir şeyler söylemek isteyler. Rametli anası... bu örneklerden añlay turğan. Keleyatqan adam kim? Niyeti ne? Episini aytıp bere turğan. Çavuş bu işten añlamay. Filcannıñ içine baqtı-baqtı, köküs keçirdi. Yüregi bir şeyler duydı. Ama o falğa inanmay!
— Men endi yuqlap olamam,— dedi Çavuş tekrar. — Yoq. Olacaq şey degil.

2

Laqırdı qıyın oldı. Şemsnurnıñ babası, tseh başlığı Hamid Mahkamov ile körüşip, eki qıznıñ işke alınması hususında añlaşqan edi. Evelâ Zeverced, soñra Şemsnur qabul olunacaq, çünki Şemsnurnıñ bir dersten imtianı bar, azırlanmaq kerek. Onıñ içün vaqıt kerek. Şimdi bir qız digerini alıp keldi. Tseh başlığı Zeverced ile qonuştı. Bilgisi qaç sınıflıq ekenini soradı. Qızlar özleriniñ ğiyabiy institutta oquyyatqanlarını şimdilik aytmadılar. Usta Zevercedniñ anası ve babası kimler ekeni ile haberdar oldı. Qıznıñ laqırdısına ve qiyafetine diqqat etti. Şemsnur, çette, kürsü üstünde oturdı, indemedi. Bularnıñ subetini bir söz qaçırmay diñledi. Laqırdı yahşı ketmekte edi, lâkin qız subetniñ soñuna taba tseh başlığından şübe doğurıcı sözler işitip, raatsızlandı.
— İşniñ özü erkekler içün bile ağır,— dedi Mahkamov. — Men acaip cınsnı aytıp oturmayım.
— Siz meni elektrik-köpürli kran kabinasına oturtıñız,— dedi Zeverced. — İş qaysı cıns içün ekenini o, vaqıtta körersiñiz!
— Zevercedni işke alsañız, peşman etmezsiñiz! — dedi Şemsnur israr ile. Babama vade bergen ediñiz, onı da unutmañız!
— Bilem, lâkin, reberliknen laqırdı etmek kerekim. Yarın bu maalde kelseñiz, neticesini bilirsiñiz!
Zeverced ve Şemsnur, meseleniñ böyle tıqalıp qaluvından ruhsızlanıp, yerlerinden qalqtı, sağlıqlaştı, qapudan tışqa çıqayatqanda, Mahkamov ihtiyatle işmar etip, Şemsnurnı toqtattı.
— Dostıñız pek cıynaqlı, pek kiyimli... aqiqaten, işlep olurmı? — O, sözlerini diqqatle saylap, tüşünip, muqayt laqırdı etti. — Qiyafetten artistkağa beñzey. Pek intelligent qız. Omuzı üstünde sumkası.
— Laqırdısına, kiyimine baqmañız! O, sabıq ocanıñ qızı. Özleri ğayet sade kişiler! Zeverced sağlam ve küçlü. İşke alsañız, özüñiz memnun olursıñız! Kiyimi ve omuzındaki sumkası... bütün qızlar öyle! Biz mından çıqsaq medeniyet sarayına, kontsertke kirecekmiz. Ne? Siziñce, Zeverced pamuqlı komzol, ştan ve kerz çızmalar kiyip kelmek kerekmi edi?
Ertesi künü bu eki qız tseh başlığı üzürinde bulundılar. Zeverced işke qabul olundı.
İlki seferde elektrik-köpürli kran üstündeki işi oña deñizde yüzgen gemi kibi keldi. Asttaki gürültili tseh bir yaqlarğa çıqıp kete, qaytıp kele. Kran ögge, artqa, sağğa, solğa areket ete. Er şey maşinistniñ qolunda, eri iş onıñ emiri ile ola. O rıçaglarnı tezden Zevercedniñ elleri de idare etip başlaycaqlar. Evelâ tecribeli, esli maşinistniñ yanında şakird oldı, soñra maşinist. Zeverced bu rıçaglar başında eppiy vaqıtlar işlegen soñ Şemsnurnı özüne şakird etip aldı. Tseh başlığı anterli işçilerge alıştı. Lâkin qatiy ve inat qızlarğa külümsirep baqqan vaqıtı az ola. Atta istisal muşaveresinde Zevercedni maqtağan maalinde bile, qaşları çatılğan ola: "ögünde yüregim irip ketkeni yoq... haberi olsun..." demek istey.
Zeverced bugün zavod qapusından içeri hoş isler ile kirdi. İçten eecanlı edi.
O, qalbindeki sırını ve teessuratnı yolda ğaip etmemek içün, kimsege baqmadı, kimsenen laqırdı etmedi. Aşıqtı... fevqulade bir vazifeni eda etmek içün keteyatqan kibi, uçtı. Azbar içinde toqtalıp, kelgen-keçken er kes ile meraqlanıcı qızlarnıñ yanında da toqtalmadı. Tünevin bazar künü edi. Belki adetten tış bir vaqia yüz bergendir. Birev-birevnen tanış olğandır, birevge evlenmek içün teklif etkendir, niayet, şeerde qaydalardandır-nasıldır yaş kişi peyda olğandır? Onıñ kim ekenini bilmek kerek degilmi? Bu sürüniñ yanından indemey nasıl keçip ketmek mümkün? Zeverced qızlarğa qulaq asmadı.
— Zeverce-yed! — qızlar taaciplenip artından qıçırdılar...— Qayda aşıqasıñ? Toqta!
Zeverced aylanıp baqmadı. Tez-tez tsehke kirip ketti. Anda, tsehte, Şemsnur bar. Zeverced onı körmek kerek.
Lâkin qulağına darğın ses kirdi.
— Bu ne demek ola, qıymetlim? İşke keçikip başlaysıñmı?
Bu sözler şaqa sırasında aytıldımı, ciddiy olaraqmı? Zeverced añlap olamadı. Qızlarnıñ episi azbarda. Niçün eldirekte men keçikem? Adamnıñ yüregi böyle etip qırıla, sevinçi böyle öldürile. Onı da yapqan kim? Eñ yaqın dostı, Şemsnur.
— Seni nasıl çibin tişledi? — dedi Zeverced tınç davuş ile.
— Saatqa baq! Seniñ içün bir smena daa çalışayıqmı? — Şemsnur kabina qapusını tars etip urdı, dostına anahtarnı fırlattı. — Menim de şahsiy ayatım bar. Tek seniñ degil.
Zevercedniñ kele yatqan maalde çehresinde sezilgen tebessümi irip ketti. Ama közlerinde alâ sevinç yanmaqta edi. Şemsnur bunı sezdimi? "Saña ne oldı?" dep soramaycaqmı?
Yoq, öyle niyeti sezilmey. Keleyatqanda koftasınıñ yaqasını dogmeledi, saçlarını tüzetti, aylanma demir merdivenden aşağı aqırın-aqırın tüşe başladı. Tüşmekte eken, ağır potüklerini basamaqlarğa aselet qattı-qattı urıp, öyle tasırdattı ki, tseh tavanı astında aks sada yañğıradı.
Zevercedniñ qalbindeki sevinç birden kederge çevirildi.
— Şemsnur! — kiyik sesnen qıçırdı o.
Qız toqtaldı. Çevirilip baqmadı.
— Soñ?
— Telegramma keldi.
— Mektüpleri azlıq ettimi? — dedi Şemsnur.
— Nasıl mektüpler? — Zeverced taaciplendi. — Biz onı elâk oldı dep bile edik.
Şemsnur, söz Zeverced ile mektüpleşici student üstünde ketmegenini añlağan soñ, qaz kibi boyunını töpege köterdi.
— Men siziñ evdeki sırlarıñıznı qaydan bileyim? — dep taşladı.
— Şaştıñmı, ne?! — Zeverced, içindeki eecannı tıyalmay, sağ elini araretli surette qaqqaladı. — Telegramma ağamdan!
— Ağañdan? Nasıl?
Zeverced keçken küzde oña ağası aqqında bazı şeyler aytqan edi. Şemsnur öz babasından da işitken edi, ğaliba. Bir vaqıtlarda Şemsnurlarnıñ evi Çavuşlarnen qomşu eken. Şemsnur özü de olarnıñ evinde bir defa yaş bir arbiy deñizci körgeni esinde. Bu çoqtan olğan şey. O, vaqıtta episi küçük balalar edi. Demek, telegramma ondan.
— Dilâver tiri... añlaysıñmı? — Tiri! — Zeverced eecanlı davuş ile añlata başladı. — Endi kele yata.
Arbiy deñizci, özü de dülber. Bularnıñ şeerine kele yata. Zevqlı şey. Şemsnur bir vaqıtlarda, evde öz başında olğanda, özüni öfitser qadını tasavur etmek istegen edi. Taaciplenmege şey yoq, qızlarnıñ episi qaraman yigit aqqında hayallana. Bekleyler. Öyle eken, Şemsnur tüşünip baqmaq, episini ölçep-biçmek kerek. Aysa?! Zeverced qaç yıllar evelsi, ğaliba, onıñ qarısı cenkte ğaip olğanını aytqan edi. Ebet! Ğaip oldı degen edi. Ğarip! Yaş ekende ölüp ketken. Endi iş başqa... qarısı yoq, özü sağ. Kişi aqqında böyle tüşünmek, elbette, yahşı degil. Ama Şemsnur tüşüncege daldı. Fikir degen şeyden qaçıp qurtulmaq mümkün degil. Ne yapmalı? Yigirmi beş yaşında ekende öz bahtıñnıñ peşinden avlanıp başlamaq kerek ola.
Şemsnur aşağıda, qapu içinde, toqtalğan edi. Bosağadan atlap tışqa çıqıp ketmedi.
— Bunı deral aytmağanıñ ne? — dedi Zevercedke.
— Üstüme atıldıñ! Ne yapmaq kerek edim? Qorçalandım. — Zeverced kederini birden ayta qoydı.
— Meni afu et, tuvğançığım! Pek yoruldım. — Elinen mañlayındaki terini sildi. — Ağañ... ne vaqıt kelecek dediñ?
— Burskun.
— Güze-el! Barıp qarşılaycaqmız! Öylemi? — Şemsnur yazılıp ketti. — Baq, maña haber etmege unutma!
Zevercedniñ yüregindeki incınuv da bitti. Endi külümsirey başladı.
— Ağam pek sevinir.
Aqşam Şemsnur kiyinip-quşanıp Çavuşlarnıñ evine ketti. Zeverced smenadan qaytıp kelgende o, sofada Şefiqa yeñge ile laqırdı etip oturmaqta edi.
Azbardaki terekler suvarılğan, yüzümler tübündeki soqaq sipirilgen, suv sepilgen. Çıraq yarığı yeşil yapraqlar arasından keçip, yerni aydınlatmaqta.
— İşte, qızıñız da...— dedi Şemsnur, dostını eriştirip.
Şefiqa yeñge yağbez ile savutlarnı sürtmekte edi.
— Bu nasıl qiyafet? — dep qıçırdı o, qızına. — Qaydan kelesiñ?
— İşten...— dedi Zeverced ve nazarı Şemsnurnıñ üstündeki anterge ilişti. — Ne vaqıt tiktirdiñ? — dep soradı.
— Baarde. — Şemsnur özüniñ eteklerine baqındı. — Nasıl?
— Hucursıñ. Niçün bu vaqıtqace indemediñ?
— Alemni taaciplendirmek istedim! — dedi Şemsnur.
Sanki Dilâver bu vaqıtqace Şemsnurnı beklep oturğan da, şimdi onı bahtlı etmek içün keleyata. Şefiqa qıznıñ meramını deral bildi. Bildi ve eti-teni çimirdedi. Savusqannıñki kibi tögerek közlü bu, idrakli ve mustaqil qız Çavuşnıñ ailesi içün telükeli. Erkekler böyle qızlarğa deral urunalar, cilvelerine qapıla qoyalar. Olar körünişte ziyansız... içleri asret tolu, özleri indemeyler. Kimerde qaşlarınıñ birisini töpege köterip, digerini aşağı endire, kişige araretli ve eecanlı nazarlar atalar, eñ suvuq qalipniñ özü bile alevlenip kete. Dilâverniñ yüregi alevlenmek kerekmi? Ya Zeynebi? Yuvaş Zeynebi? Onı qıdırsın, tapsın. Başqa şey tüşünmesin. Kerçek, Şemsnur — öz qızınıñ dostı, Şefiqanıñ yanında bir quşçıq kibi sayramaqta, lâkin Şemsnurnı Dilâverniñ quçağı içine atmaq olmaz.
Yeñge öz açuvını öz qızı üstüne töke başladı, güya Şemsnurnıñ bu qılıqları içün Zeverced qabaatlı edi.
— Ekiñiz de pek ilvanlısıñız. — Şefiqa közleriniñ qıyığından Şemsnurğa baqıp, ast dudağını qıyıştırdı. — İşke ketkende sadece kiyinmek de mümkün!
— Kene begenmedi...— dedi Zeverced ökelenip. — Menim ne yerim ilvanlı?
— Üstüñdeki o pullı anter ne? İlvan degilmi? — yeñge açuvlandı. — Eskice anter, yahut bluzka kiygen olsañ, beliñ sınacaq edimi? Sen maşinistsiñ, işçisiñ!
— Yahşı, yarın kombinezon kiyip keterim...— Zeverced sofağa köterildi, asabiylenip, sumkasını stol üstüne attı.
— Ebet! Qızıñıznı biraz tertipke çekiñiz! — dedi Şemsnur. — İşke de, medeniyet sarayına kelgen kibi, yaraşınıp kele. Er kesniñ közü onda.
Zevercedniñ qaşları çatıldılar.
— Sen sus! — dedi o dostına. — Anamnı küşküşleme!
— Men doğrusını aytam.
— Doğrusını aytsañ, özüñ aqqıñda ayt!
— Maña mümkün. Men musafirlikke keldim,— dedi Şemsnur yasama nezaketli aenk ile, soñ ilâve etti. — Siziñ evde bayram.
Şemsnur ilekâr qız. Er işi samimiy olıp çıqa, er şeyi yürekni areketke ketire. Yeñge qıznıñ tıqıla bergeniniñ sebebini bile, ama oña bir şey aytıp olamay. Suvuq qız olsa, oña asıl da qulaq asmaz edi, bu sıcaq, ayneci.
Çavuş bağçada vişne teregi tübünde oturğanda terassada olğan laqırdınıñ episini işitken. Kiyim aqqında bu qadar iddalaşmaq kerekmi aceba dep tüşündi. Qaqına berip, skemleden turdı. Sofağa doğruldı.
— Yüreklerimiz sevinç ile tolu, bu doğru,— dedi o, yüksek, keskin davuşnen. Öyle degende qadınlar abdırap kettiler. — Menim ve Şefiqanıñ yürekleri... Zevercedniñ degil. O, ağası hususında bir şey bilmey.
— Ne bilmek kerekim? — dep soradı Zeverced.
— Özü hatiriñdemi?
— Hatirimde! — dedi Zeverced.
— Menim de esimde,— Şemsnur közlerini azaçıq yumıp, külümsiredi. — Babamnıñ da esinde. Dülber yigit edi, dey.
— Ebet! Öyle edi. — Mustafanıñ közlerinde asret ve şefqat yıltıradı. — Terlikçi oğlumnı bilmek kerek. Ta, balalığından. Kerçek, babañ nasıl? Yahşımı?
— Güzel. O şimdi baş agronom.
— Kerçekmi? — Çavuş hoşnut alda başını qaşıdı. — Sağ olsun. Yazıq, yaqında körüşmedik.
— O, kelecek,— dedi Şemsnur. — Bekleymiz.
— Demek, tek oğlannı degil, dostımnı da körecegim. Kelsin... bu yıl patilcan turşusı çoq yasadıq.
Çavuş böyle dedi, yüregi ise, niçündir, sızlap aldı. Qart Mustafanıñ yüreginiñ sızlavı Şemsnur içün ne demek ola? Qıznıñ meramı — deñizcini körmek... özüni de körsetip, soñ yigitniñ başını aylandırmaq. Gençlik, dülber çehre ve naz... bular ile yigitni delirtmek küç degil? Tasavurında belki oğlan endi bu qıznıñ hocasıdır.
Ne aqqı bar? Çavuşnıñ açuvı qozğalıp ketti. Şefiqa ile ekimiz bahtımıznı soñunace bekledik, oğlumız adam olsun dep, oña er şeyni berdik. Dilâverniñ özü de adamlarnıñ saadeti oğrunda cenk etti, devlet mesud ayat kördi. Şemsnur ise ayın-oyun ile oğlannı elge alacaq. Alacaq, lâkin bir şey bermeycek, ne köz yaşı, ne keder, ne marumiyet!
Çavuş gece kene yuqlap olamadı, oğlunı tüşünip çıqtı. Qasevetlendi, eecanlandı. Şemsnur başqası yaratqan bahtqa saip olmaq istey. Niçün? Yaş qız... ekenligi içünmi?
Yoq. Dilâver evelki Dilâver olsa, namuslı qız fedakârlığına lâyıq. Qız onı dülber ekeni, öfitser ekeni içün degil, er şeyni cemiyet oğrunda fida etkeni içün sevmek kerek.
Çavuş hayalında oğlunı elsiz, ayaqsız, soqur körmege qorqıp, közlerini qapattı.
— Dülber yigit edi,— dedi Mustafa, ağır tüşüncelerden qurtulmaq, Dilâverniñ yaşlığını tasavur etmek içün.
— Ebet,— Şefiqa köküs keçirdi. — Taqdir bizge acaip oğul baış etken edi. — Onıñ tasavurında da, eski evlerinde yaşağan vaqıtta qapudan kireyatqan yaş deñizci köründi. Eli omuzına toqunğanını sezip, qıbırdanmay turdı. — Ah, menim Dilâverim!
Çavuş sofağa, bu qadınlar cemiyetinde ah-vah dep, köküs keçirip turmaq içün kelgeni yoq. Oña söngen çubuğını yaqmaq kerek. Kibrit qıdırır eken, yüzüni Şemsnurnıñ közlerinden saqladı, çünki közlerinden yaşlar bürkmekte ediler. Kibritni çoq qıdırdı. Asıl da kibrit qıdırğanını unuttı. Tapqan soñ sustı, çubuqnı şırqıldata berip tutandırdı, basamaqlardan aşağı tüşip ketti.

3

Eki kün üç gece keçti. Çavuş, Şefiqa yeñge ve Zeverced — üçevi avtobusqa minip, Dilâverni qarşılap almaq içün stantsiyağa kettiler. Dilâverni qızğanıp degil, şay... oğul sevinçini de, kederini de öz araları sınamaq istediler. Mustafa tüşkün edi. Soñki eki kün içinde azdı-tozdı, közleri sönükti. Ayağı ziyade sızlay başladı.
— Balalar evge keç kelseler, ana-baba azaplana,— dedi o, avtobusqa mineyatqanda. — Balalar içün ise bunıñ iç emiyeti yoq.
Zeverced bu sözlerni özüne çekti. Keçenlerde medeniyet sarayında estrada kontserti oldı. Evge yarı gecede qaytıp keldi. Şimdi babası onı öpkelemek istedi ğaliba. Lâkin Çavuşnı eecanlandırğan şey başqa.
Stantsiya pek uzaq köründi. Yolda benzin bitti. Aydavcı benzin qoymaq içün kolonkada toqtadı. Bir talay daa yürgen soñ, ballon boşadı, deñiştirmek kerek oldı. Mustafa qasvetlendi, azaplandı. Oğlunı körecekmi? Ne vaqıt körecek? Endi bundan ümüdini kesken kibi oldı. Avtobus penceresinden çöllerge, tereklerge köz eterek, tüşkünlendi.
Stantsiyağa vaqıtında kelip yettiler. Kerçek, poyezd kelgen, ama köçkeni yoq. Yolcular vagonlardan çıqıp bitmek üzre. Toqtav muletiniñ soñki daqiqaları. Zeverced telegrammada kösterilgen vagonğa çaptı. O, yaş ve atik, er şey qolundan kele. Çavuş ve Şefiqa ise zar-zorına yürdiler. Hastalıq yeñgege tez areket ettirmey. Mustafa ise ziyade aqsay. Tek közleri aşıqalar. Közler endi tambur basamaqları üstündeler.
Bu daqiqalar... Dilâverniñ vagondan çıqacaq közge körünecek daqiqaları, ne qadar uzun ve ağır ekenler! Çavuşnıñ çehresinde qan renki qalmadı. Köm-kök oldı.
Zeverced qayda battı, canım? Ekisi de çıqalmağanları ne? Sevinip... quçaqlaşıp, öpüşip otursalar kerek. Yoqsa, yükü büyükmi? Ya, alı o