|
SİZ ÖKÜNMEÑİZ, SANİYAT!
Yük maşinası çeşme ögünde toqtadı. Mıyığı sigar tütüninden sararğan esli qumıq çökürli parmağını pencereden tışarı uzatıp, dereniñ öbir yaqında, qarşı maallede, selbiler altında pusıp turğan yeşil damlı evni kösterdi.
Maarif şübesi anda, dedi.
Kabinadan yerge yaş yigit tüşti. Maşina qar üzerinde örnekli izler qaldırıp, Qunzaq betke cönedi.
Qoyu benzin tütüni darqağan soñ, yolcu etrafına köz etti. Üstündeki şertli galifege ta uzaqta, Temirhan şuradaki quru yolda qonğan toznı eli ile yengilden qaqıp, taşladı. Mavı qasnaqlı şapkasını çıqarıp, kartuzı üstüne bir üfürdi, tekrar başına kiydi. Neayet, sol bilegine asılı şineliniñ etegine uzun qonuçlı çızmalarını tez-tez sürterek, selbilerge taba ketti. Galife de, şinel de... çızmalarnıñ özleri de saibine hızmet eteyatqanları tek bir yıl degilligi sezilmekte. Yolcu derege enip, qarşıdaki bayır töpesine köterilgence, yeşil damlı evni eki kere coydı eki kere taptı. O cami eken. Pencerelerniñ camları sınıq. Dıvar taşlarını yosun biylegen. Özü işley. Şimdi cemaat namazdan çıqmaqta. Demek, bugün cuma. Yolcuğa kerek bina ise, caminiñ artında. O sebepten, qaburğadaki qıyış aralıqqa buruldı. Ham tuladan qalanğan ve tıştan sıvalmağan ev yanında turğan qara anterli, qara şallı qadın, yolcunıñ; "rayon maarif idaresi şumı?" degen rusça sualine lezgince cevap berdi. Yolcu bir şey añlamadı. Bosağadan içeri atladı. Stol başında iri kevdeli kişi, burunını cartı papka içine tıqqan, nelerdir ecelep oqumaqta. Kişiniñ nallı çızmalarınıñ gürsüldisinden seskenip, başını köterdi.
Selâm aleykim! dedi musafir oña. Umahanov siz olasıñızmı?
Kişi yerinden qalqtı. Stolnıñ yanaşasına çekildi, eleslenip baqtı.
Ebet! dedi kişi. Onıñ özüm.
Musafirniñ ştanınıñ qırmızı şertlerine cılp-cılp baqtı. Özüne uzatılğan, Maarif komissarlığı kâğıtını eline alğan soñ, tekrar stol başına keçti. Kâğıtnı oñlı-sollı çevire berip, oquy başladı. Musafirge: oturıñız! demege unuttı. Musafir öz teşebbüsi ile, üç ayaqlı kürsüniñ çetine yanbaşınıñ yarısını qoydı. Umahanov, kâğıtnı eki defa oqup çıqqan soñ, stol üzerine bıraqtı, çekmece içinden qara, bürüşik tütün tabağı çıqarıp, avuçı içinde ufattı. Stolı üstüne töşeli gazetadan bir parça qoparıp, sigar yasadı. Kibrit ile tutandırmağa tedariklengen vaqıtta tekrar banaki kâğıtqa egildi.
Rus tilindenmi? dep soradı o. Kibritni çertti.
Komissarlıqta öyle dediler. Ama, isteseñiz... himiya olsun. Farqı yoq.
Kibrit yanıp bitti. Ateş müdirniñ parmaqlarını yaqtı, ğaliba, kibrit çöpçigini tez-tez yerge bıraqtı.
Haskentke keteceksiñiz! dedi Umahanov oña. Bugün endi keç. Yol havflı. Yarın sabalein... Turdı, pencereden yolğa qıçırdı: Haticat! Qaydasıñ?
Qapu aralıqlandı. Qara anterli qadınnıñ yarı beti köründi. Müdir oña, komissarlıqtan kelgen kâğıtnı uzattı.
Magomedovqa yaz. Muallimni... E! Adıñız ne edi? Afu etiñiz! Kâğıtnıñ üstünde yeñi ocanıñ adını qıdıra başladı. A! Faruh Kerimov. Közlerinen musafirge işaret etti. Kerimovnı yerleştirsin. Aşayt, yataq... ve saire ile temin etsin! Añladıñmı?
Qadın sol elini içeri soqıp, kâğıtnı parmaqlarınıñ ucları ile ilindirip aldı. Qapunı davuşsız qapattı.
Bizim evde qonıñız! dedi Umahanov yeñi muallimge. Eki elini beliniñ eki yaqına tirep, çızmalarınıñ ökçeleri üstünde töpege köterildi, bir nefes turdı, soñ ayaqlarını aşağı endirdi. Bu areketini eki-üç kere tekrarladı. Musafir, müdirniñ köbegi üstündeki uzun qancalğa ve sağ yanbaşı üstündeki tapancağa köz eterek, şübede qaldı: "men, aqiqaten, maarif şübesindemmi... adaşmadımmı aceba?" dep tüşündi. Evge davet etilüvini nezaket tertibinde aytılğan sözler dep bildi.
Teşekkür! dedi o. Kevdesini tekâran aşağı egiltip aldı. Men yorğunım. Dağlılar Evinde geceley bilem.
Musafir böyle degen soñ, müdir öz teklifinde çoq israr etmedi. Kerimov Temir-Han Şuradan bu yaqta, dağlar, özenler boyunda uzanğan kirintili-çıqıntılı yolda maşina üstünde o qadar ezgelendi ki, töşekke yattığı taqdirde bile, yuqlap olacağına şübelenip, ayaqqa qalqtı, bu arada qadın kirdi, stol üzerine, maşinkada basılğan ştamplı kâğıt qoydı. Umahanov oqup oturmay, imza etip, yeñi muallimniñ eline tuttırdı. O, böyle kâğıtlarnı çoq körgenge beñzey. Mündericesini ezberden bile.
Magomedovnıñ özüne beriñiz! dep tenbiledi maarif müdiri Faruhnı, o, episini yapar, soñ iri avuçınen yeñi muallimniñ elini sıqtı. Öyle Ki, parmaqları bir-birine yapışıp qaldı, buğumları şıtırdadılar. İşiñizde muvafaqiyet isteyim!
Evalla! dedi Faruh. Aqılına kelgen sözü tek şu oldı.
Aralıkqa çıqtı. Cami betke aylanğanda, pencereden Umahanov qıçırdı.
Saba bir özüñiz ketmeñiz! dedi o, Kerimovqa. Kişi kelecek.
Dağlılar Evi bir odalıq edi. Bir oda ve bir de küçük kler. Klerniñ tübü topraq. Köşede suv ile tolu çapçaq tura. Yanaşasında boş qopqa. İçerideki odanıñ tübü tahta. Törde eski teşekler, yastıqlar. Donam tek şu. Qapular artınace açıq. Kimse yoq.
Musafirniñ qursağı aç. Bir parça lavaş, bir çanaq qatıq tapıp aşasa, fena olmaycaq. Lâkin qayda? Nasıl? Kooperativ tükânı çoqtan qapalı. Bazar darqağan.
Yeñi muallim içün şimdi eñ müim mesele yatıp yuqlamaq. O, şinelini qatlap, başınıñ astına qoydı, töşeme üstüne yattı. Başı şinelge tiyer-tiymez yuqlap qaldı.
Saba pencere qakıldı. Faruh başını köterdi. Kimdir eki elini camğa tiregen, içeride birevni qıdırmaqta. Lâkin qaranlıqta kimseni körüp olamay. Ne içeride, ne de tışarıda.
Haskentla muallimla... qıçırdı o, neayet. Mektebla muallimla!
Haskent... muallim? Toqta! Şimdiçik! Faruh qalqtı. Şinelini omuzına attı. Tışarı çıqmaq kerek. Yerde ise ayaq basmağa yer yoq. Odanıñ bir yarısında erkekler, diger yarısında qadınlar yatalar. Yanlarında sepetleri, boğçaları. Erkeklerniñ üstlerinde çekmenleri, başlarında papahları. Bellerindeki qancallarını avuçlağanları alda, qattı yuqudalar. Bu adamlar mında ne vaqıt kelip tolğanlar? Faruhnıñ haberi yoq. Pek ğaflet yuqlağanğa beñzey.
Ayaqlarını ziyade köterip, boş bellegen yerlerge ihtiyatle basıp, aqırın-aqırın qapuğa doğrulmaqta edi, qart qadın can alâmetinen qıçırdı. Bu kiyik sadadan eki-üç erkek uyandı, atılıp turaraq qancallarını qınlarından çıqardılar. Kerimov toqtaldı.
Sizge ne oldı? dep soradı o, dağlılardan qımıqça. Qaranlıqnıñ közü yoq. Ayağım eline tiydi, ğaliba... soñ?..
Erkekler eleslenip, uyqunçlı közlerini lipildetip bir talay ayaq üstünde turdılar. Yuqu sersemligi ile tamaq yırtıp, dargice bir talay qıçırıştılar, soñ kene töşeme üzerine yıqılıp, susıp qaldılar. Muallim çıqtı. Azbarda, pencere tübünde, caloz papahlı kişi turmaqta edi. Elinde qısqa, örme qamçı, omuzında tüfegi.
Selâm berdi. Azaçıq cılmaydı. Faruhnıñ elini tutıp, sıqtı, çoq sallap turdı. Soñ özüne taba çekti... peşinden yürmek kerekligini işmar ile añlattı.
Aşağıda, dere içinde, degirmen yanındaki kürüç teregine eki at bağlı edi. Biri yüksek ayaqlı... tığız bedenli. Digeri azaçıq kiçkene qiyafetli. Mañlayında uzun qaşqası bar. Ekisi de egerli.
Kişi atlarnı çezdi. Qaşqanıñ cügenini muallimge tuttırdı.
Bu ne? dedi Kerimov aqaretlenip. Qatırmı?
Dağlı külümsiremek istedi, lâkin Faruhnıñ çehresindeki ciddiyetni sezip, oña arqasını çevirdi, atına ağızlıq qoyuvğa tutundı.
Niçün qatır olsun? dedi o, Ateş. Balabanı, aksine, qalpazan.
Dargice ve qumıqça sözler tapıştırıp, bunı añlattı. Ondan soñ cügeniniñ qayışını sol elinen qısqa etip tuttı, azaçıq keri çekildi, atnıñ arqasına sıçramağa tedariklengende, degirmen betten küçlü suv gürültisi içinden nasıldır adam sesi işitip, toqtaldı. Etrafqa köz etti. Tanış kişi körünmey. Ses tekrarlandı.
İl-ya-as! dep qıçırdı kimdir.
Dağlı atınıñ cügeninden tutıp, degirmenge taba yurdi. Muallim de peşinden ketti. Ceviz teregi altında eki köpçekli ögüz arabada mısırboğday çuvalı üstünde oturğan qız yengilden sıçrap yerge tüşti.
Yalvaram saña! dedi o, dağlınıñ ögüni kestirip. Başqa çare olmadı. Babam yaylâda. Lâkin arqasından yat kişi keleyatqanını eslegen soñ, başındaki yavluğını çekip, yüzüni örtti... tek közleri açıq qaldılar. Hoş, nazik davuşı ile yigitke bir şeyler daa añlattı, bir şeyler daa isbat etti özü, yavluq astından qaç defa Kerimovqa gizliden köz etti.
Qız ne ayttı? Dağlı ne cevap berdi? Faruh añlamadı, çünki laqırdı dargi tilinde olıp keçti. Soñra, yigit atını keri çevirdi, bir sekirdi, lıq etip eger üstüne tüşti. Ayağı zengige toqunmadı. Faruh şinelini egerge bağlamaq istedi, yoldaşı başını tersine salladı. "Üstüñe kiy!" dedi. Kerimov tabi oldı. Çünki egerniñ özü kiçkene ve ortası ziyade batıq. Şinel bağlamağa yeri yoq. Böyle eger tek dağlılarda ola.
Kerimov ayağını zengige uzatqan arada yigitniñ qaraltısı kesildi. Muallimniñ atı da çıdayalmadı, kevdesini azaçıq ögge berip, art ayaqlarını kerip, yerinden qoptı. Taş köpürge yaqınlağanda Faruh dağlını ozıp keçti. Araba yolğa çıqqan soñ, atınıñ yürüşini zornen yavaşlata bildi. Ekisi yan-yanaşa kettiler.
Adıñız ne? dep soradı musafir dağlıdan. İlyasmı?
Dağlı başını salladı. Sallağanda, papağı telgendi. Qulağı üstüne taydı. Papahnıñ saçaqları astından muallimge yeşil közler eleslenip baqtılar. Dağlı on yedi yaşlarında, hına renk saçlı, quru bedenli. Papağı başına iri ekenligi sebebinden, er areketinde tayğalay bermekte. Kerimov şimdi sezdi.
Ögüz arabadaki qız kim edi? dep soradı o, İlyastan.
Saniyat... dep cevap berdi İlyas. Bizim avuldan. Anasınen un çektirmege kelgen. Mektepte oquy.
Senden ne istey?
Babaña ayt, meni sögmesin... dey. Bugün derske ^baralmaycaq.
Babañ kim? Ocamı? dep soradı Faruh.
Mektep müdiri, dep cevap berdi oğlan.
Seni Lavaşağa kim yiberdi?
Krestkom.
Krestkom? O, ne demek? Muallim soramağa çekindi. Çünki yigit onı ep-bir añlatıp olamaycaq. Qumıq tilini pek zaif bile. Dargicege, avarca qarıştırıp söylene.
At üstünde yahşı oturasıñız! dedi İlyas muallimge, qolları ile işaret etip. Qaydan ögrendiñiz?
Men kazaklar polkında hızmet ettim. Kerimov işaret parmağı ile başındaki şapkasını kösterdi. Atlı asker edim.
Yaş, sağlam Faruh, böylece, dağlınıñ ögünde tekâran fodılanıp aldı.
Şporlarıñız qayda?
Qırğız-kulaqta qaldılar, dedi sabıq kazak. Orta Asiyada öyle qışlaq bar. Qalmadılar... olarnı barakta hırsızladılar.
Yazıq... dedi İlyas, Demir parçalarını hırsızlağanda ne çıqa eken?
Alla bilsin...
Bir talay vaqıt uçurım çetinden yurdiler. Soñ yol eñişledi. Atlar aqırın-aqırın aşağı ener ekenler, ög ayaqlarınıñ kürekleri de yuqarı köterildi, de aşağı endiler. Köterilgen sayın asttan baldırlarğa tirelip-tirelip aldılar. Gürdeli özençikten keçkende, atlar suv içmek istediler. İlyas içirtmedi. Çünki terli ediler.
Qır töpesine köterilgen soñ, dağlı tizleri ile atınıñ qaburğalarını azaçıq qıstı, at art ayaqlarına tirelip, birden kiyip aldı. Faruh onıñ peşinden ketti. İlyas aqlı eken. Bu ufaq müçeli atçıq öyle araret ile yuvurdı ki, Kerimov deral yoldaşını ozıp keçti. Hayli vaqıttan soñ, aylanıp keri baqsa... oğlan uzaqta, toz-duman içinde. Atnı toqtatayımmı eken? dep tüşündi Faruh, soñra bu fikirden vazkeçti. Yol atqa pek tanış, yuvurıp, özüni bir köstermek istey.
Tezden ögde avul köründi. Onıñ çetine kelip yetken soñ, Kerimov dögüne-çekişe atınıñ yürüşini sakinletti.
Bu Haskent, dep qıçırdı İlyas arqadan, babam sizni bekleydir. Tünevin aqşam Umahanov krestkomğa telefon etken.
Avulda telefon barmı?
İlyas muallimniñ sualine cevap olaraq, başını qaqıttı. Soñ izaat berdi.
Avulda degil... dedi o, külümsirep. Günib ile alâqa yolunda. Biz ortada... oña ilişip aldıq. Qomşu avullarda telefon yoq.
Haskent tik bayır qaburğasında büyük avul. Evleri bir-biri üstünde. Biriniñ azbarı digeriniñ damı. Qapu ve pencereler derege baqalar. Dereniñ o bir yaqında yüksek qaya. Töpesi bulutlar içinde.
Evlerden dam töpelerine kişiler yuvurıp çıqa başladılar. Erkekler, qadınlar, bala-çala. Episi muallimni körmek istey. Atlar endi topraq yol ile avul boyu keteler. Eki yaqta taş isarlar. Üstlerine kesek-kesek tuvar tezegi yapıştırılğan.
Evelâ krestkomğa kirmek kerek, dep tenbiledi muallimni İlyas. Reisniñ emiri öyle.
Krestkom? O, ne degeni? sabırı tükenip soradı Faruh.
Dağlılar komiteti, dedi oğlan. Er avulda krestkom bar. Ealiniñ işinen meşğul.
Kimer azbarlarnıñ qapuları açıq. İçeriden qoyunlar, buzavlar körünip qalalar. Aralıqlar başında çızmalarınıñ ökçelerine çekelep, arqalarını dıvarğa tayap oturğan aq saqallı qartlar Kerimovqa eleslenip baqalar.
Eñişçe kelgen, yarım daire şekilli meydannıñ çetinde İlyas attan tüşti.
Keldik, dedi o.
Muallimniñ atını cügeninden tartıp, toqtattı. Ekisini de azbarnıñ qazığına bağladı. Toban qarışıq balçıqnen sıvavlı, alçaq evniñ qapusı ögünde yaş kişi turmaqta edi. Başında şlem. Belinde qancal ve pıştav. O, ağızındaki sigarnı yerge bıraqıp, ökçesi ile basıp ezdi, mıyığını sıypap uclarını burdı, soñ ileri atladı.
Salam, muallim! dedi o Kerimovqa. Yaqın kelip, onıñ elini tuttı, bas etip sıqtı. İlyas oña dargice bir şeyler ayttı. Şlemli kişi külümsiredi. Hoş keldiñ! dedi musafirge qumıqça. Soñ eli ile idareni kösterdi. Buyurıñız! Faruhnıñ qoltuğından tutıp, içeri kirsetti. Özü, qırmızı satin ile örtüli stol başına keçti. Kerimov ortada, ayaq üstünde qaldı.
Men Dağlılar Komitetiniñ reisi... Qasım Mecidov olam, dedi şlemli kişi. Afu etiñiz, siziñ...
Muallim adını ayttı.
Dıvar yanında kürsüler üstünde oturğan qartlar biri-birlerine baqıştılar. Oturğanlarnıñ episinden esli bir adam kevdesini doğrulttı, sağ eli ile qancalınıñ sapını avuçlap, reisten dargice nelerdir soradı. Reys cevap bergen soñ, qart yerinden qalqtı.
Yürüñiz... dedi o, Kerimovqa qumıq tilinde ve başınıñ areketinen qapunı kösterdi, menim peşimden!
Qartnıñ başında caloz papah. Üstünde ton. Tonnıñ yeñleri omuzlardan keñ, aşağı ketken sayın tarlaşa, ayaqlarınıñ tobuqlarına yetken ucları balta sapı zornen sığa bilecek kibi tar. Qart turğan soñ digerleri de qalqtılar. Bularnıñ üstlerindeki kiyimleri çeşit. Altı aq saqallı kişi ve bir de yaş muallim... tışarı çıqtılar. Tonlı qart... eali oña Ata Mahmud Dey araba yol boyu biraz aşağı yurdi, soñ eçki soqağına tüşip, yüksek qırğa tırmaşa başladılar. Adamlar onıñ peşinden kettiler. Qır ğayet tik ve yüksek. Soqaq tar. Yan-yanaşa yürmek mümkün degil. Biri-birleri artından adımladılar. Eñ artta Faruh. Kimse-kimsenen laqırdı etmey, çünki nefes alması ağır. Yuqarı köterilgen sayın yürmesi qıyınlaşa. Seksen-seksen beş yaşında dağlılarnıñ iç birisi, bir kere de olsa, toqtap raatlanmağa niyetlengeni sezilmedi. Kete berdiler. Töpege çiqqan soñ, soqaq qırnıñ arqasına sarqtı. Qartlar enişten tüştiler. Soqaq eski mezarlıq içine kirgen soñ, bitti. Bu eçki soqağı degil... mezarlıqqa mevtalarnı alıp barğan adamlarnıñ ayaqları ile yasalğan yol eken. Ama avulda adamlar pek siyrek vefat etkenlerinden sebep, mezarlıqqa siyrek barıla, yolğa adam ayağı az basa, şay etip, otlar öse, yol qapalaz bergen.
Qart toqtadı. Etrafında adamlar toplanıp, alqa olğan soñ, parmağı ile qabır üstündeki sarıqlı baş taşnı kösterdi.
Oqu... ne yazılğan? dedi o Kerimovqa.
Kerimov, mermer üzerinde arab arifleri ile yazılı sözlerni açıq-aydın aenk ile bir hatasız oqudı. Özü bir şey añlamadı. Etrafında turğan kiçkene betli, ihtiyar adamlar beyaz, uzun qaşları astından tonlı qartqa köz etip aldılar... indemediler.
Tonlı qart yerinden köçti, mezarlıqnıñ sağır köşelerine doğru yürüş eterek, çaqmaqtaş qaya yanında tekrar toqtaldı.
Oqu! dedi o, Faruhqa yazılarnı kösterip.
Muallim oqudı... "Sultan-Ali oğlu Bekir, 1903-nci yılda Sibirden, kürek cezasından qaçıp kelgen Celil Şahmırzanıñ elinden şeit ketti" dep yazılı edi taş üstünde.
Qartlar muallimniñ oquğanını diqqatle diñlediler. Soñ öz aralarında, ne aqqındadır, araretli laf ete başladılar. Laqırdı dargice degil, başqa tilde edi. Soñ tonlı qart musafirniñ yanına keldi, eli ile arqasını taptadı.
Aferin! dedi oña.
Bekir kim eken? dep soradı Faruh qarttan. Qumıqmı?
O, başını tersine salladı.
Yoq... dargi, dep cevap berdi.
Dargi eken, qabiri üstünde niçün öz tilinde yazılmağan.
Qart, Kerimovnıñ sualini işitmegen kibi, indemey turdı. Atta başını çevirip bile baqmadı. Er kes sustı, bekledi. Soñ ince, zaif ses işitildi.
O, devirlerde Dağstan halqlarınıñ episi qumıq tilinde qonuşa... oquy-yaza ediler. Şimdi yaşlıq rus tilini ögrene, dedi qart ve ilâve etti. Özüñiz de bizge til ögretmege keldiñiz, degilmi?
Siz ögrenecegiñizni ögrengensiñiz... dedi muallim. Men balalarnı oqutacağım.
Oqut, oqut! dedi Ata-Mahmud, mıyıq, astından külümsirep. Cail qalmasınlar.
Bu sözler ne manada aytıldı? Faruh farqına barmadı. Haskent toprağına ayaq basar-basmaz onıñ içün böyle ağır sınav... lâkin ne yapsın? O, mında kimseni bilmey. Onı da kimse bilmey.
Krestkomğa qaytıp keldiler. İçeride, kürsü üzerinde uzunca betli, ösük saqallı kişi oturmaqta. Başında yufqa teriden papah. Yeñi muallimni körgen soñ, yavaştan ayaqqa qalqtı, sağ ayağından azaçıq aqsay berip, yavaş ve uzun adımlarle oña doğru yürüdi.
Men Abu-Gasan Magomedov olam... dedi o, qumıqça keskin, açıq davuş ile. Mektep müdirim.
Çoq hoşnutım... dedi Kerimov. Elini köküsine bastı.
Magomedov, yeñi muallim ile tanış olğan soñ, reisniñ yanına bardı. Oña nelerdir söyledi. Mecidovnıñ yüzü ağardı, özü iddetlendi, müdirge bir şeyler iza, bir şeyler isbat etmege tırıştı, sol elini pencere betke uzatıp, "Hucambi Mezar, Hucambi mezar..." degeni işitildi. Soñ ekevi Ata Mahmudnıñ yanına bardılar. Tonlı qart mektep müdirine sert-sert cevap berdi. Magomedov ise ast dudağını töpege ziyade köterip keskin sesle söylendi.
Bu laqırdılar yaş muallimge yahşı işitilmedi. İşitilgen olsa bile, añlaşılmaycaq edi. Kerimov tışarı çıqtı. Qazıqqa bağlı atlar ve... İlyasnıñ özü endi yoq. "İşniñ başlanğıçı hucur, dep tüşündi Faruh içinden. Soñu nasıl olur, bilmeyim". Krestkomnıñ ögünde, yol boyunda, ögge-artqa yurdi. Avulnıñ turuşına diqqat etti. Tik qırnıñ qaburğasına yapışıp qalğan. Qara anterli, beyaz şallı qadınlar, başları üstünde surailleri, suvğa keteler. Aralıqlar içinde balalar qatalaq aylandıralar. Bayırdan aşağı taşlı-çuqurlı yol boyu ögüz arabası enmekte. Dağlı ögden yürip, bar küçü ile moysağa tirele. Körüle ki, arabanı, ögüzlerden ziyade, dağlınıñ özü tuta. Uzaqta, avulnıñ çetinde köpek avulday. Kerimov bu avulğa keldi, bunda ömür etecek.
İçeriden reis çıqtı. Eali onı krestkom reisi hızmetine eki yıl evelsi saylağan. O, Faruhnıñ qoltuğından tutıp, tekrar içeri alıp kirdi.
Muallim! dedi reis ifadeli davuş ile. Siz Magomedovnıñ evinde yaşaycaqsıñız. Közleri ile müdirge işaret etti. Anda kelişikli oda bar. Erzaq meseleñizni özüm baqarım... aç olmazsıñız!
Teşekkür! Kerimov kevdesini azaçıq egiltti.
Başqa arzuñız barmı?
Yoq...
Olmasa, kettik!
Krestkomdan eppi uzaqlaşqan soñ tik aralıq başında müdir musafirniñ yüzüne aylanıp baqtı.
Ne qadar kiyik cealet?! dedi o, eecanlı alda. İşaret parmağı ile mañlayını tıqıldatıp kösterdi.
Kerimov, söz ne üstünde ekenini añlamay, taaciplenip, baqıp turdı. Müdir başqa şey aytmadı.
Hayır ola? dedi Faruh. Birev canıñıznı ağırttımı?
Menimmi? Magomedov başını tersine salladı. Yoq. Qartlarğa taaciplenem.
Niçün?
Sizni... yeñi ocanı, mezarlıqqa alıp ketmek, bu ne demek? Raykom işitse, ne der?
Azaplanmañız! dedi Faruh, olar menim musulman ekenligime şubelendiler. Soñra qaniy oldılar.
Magomedov yaş muallimge közleriniñ qıyığından baqtı-baqtı, külümsiredi. "Siz dağlını... bilmeysiñiz!" demek istegen kibi keldi. Taş isar artında turıp, yapraqsız dallarını yol üstüne sarqıtqan dut teregi tübünde toqtadı. Teren nefes aldı, soñ tahta qapunı açtı.
Buyurıñız, muallim! dedi müdir. Bu bizim evimiz.
Azbarnıñ töründe, aran ögünde buzav boş qopqanıñ içini yalamaqta edi. Direkke at bağlı. Lavaşadan Kerimovnıñ minip kelgen cüyrügi. Etrafta tavuqlar dolanmaqtalar.
Piçen yığını yanında İlyas köründi.
Bu menim oğlum... dedi Magomedov.
Yaş muallim müdirniñ sözlerini taqdir etip, başını qaqıttı. İçerige kirgen soñ, müdir topraq töşemeli ayatnıñ ahırında qapunı açtı.
Bu siziñ odañız, dedi Kerimovqa. İstegeniñiz kibi yerleşiñiz!
Özü azbarğa çıqtı.
Odanıñ astı kiyiz ile örtüli, köşede baltanen yasalğan ağaç krovat. Üstünde töşek, yastıq, yorğan... episi büklü. Ocaq içinde yanğan çam ağaçlarınıñ yalını ülkün dıvarnı yarıqlandırmaqta. Bu odada yaqın vaqıtlarda adam yaşamağanğa beñzey. Pek rutubetli.
Muallim şinelini ve şapkasını çıqarıp, krovat üstüne qoydı. Hayli vaqıt ocaq içindeki ateşke köz etip turdı. Hayalsırap degil... ne yapacağını bilmeyip. Soñ İlyas kirdi. Faruhnı qomşu odağa alıp ketti. Anası Salihat yelayaq qadın. Yunı Abu-Gasanğa ile qıyas etseñ, yigirmi yaş küçük bellemek mümkün! Albu ise, hocası ondan eki yaş büyük ekeni añlaşıldı.
Salihat mısırboğday unundan hinkal pişirgen. İritilgen quyruq yağına batırıp Faruh ile beraber aşadılar. Ev saibi gizliden musafirge köz etti hinkalnı begenemi yoqmı? Bilmek istedi. Bilip olamadı. Soñ maqsıma içtiler.
Ertesi künü müdir Kerimovnı mektepke alıp ketti. Avul soqaqlarında fevral ruzgârı ulumaqta, dağlar qar kürtügi astında susmaqtalar.
Taş dıvarlı eki qatlı bina... doquz yıllıq mektep. Müdir Kerimovnı ocalar ile tanış etti.
Rus tili dersleri bizde bu yıl qıyınca oldı, dedi o, yeñi muallimge. Bütün sınıflarda işleyceksiñiz! Üçünciden başlap doquzıncığace! Başqa çare yoq.
Evel rus ocañız kim edi? dep soradı Faruh.
Müdir közlerini aşağı endirdi, papağını çıqarıp başınıñ töpesini qaşıdı. Saçları maqas ile qırqılsa kerek, kertik-kertik ediler.
Bir qart... dedi neayet, sekiz ay evelsi ketti.
Magomedov eski muallim aqqında öyle pervasız söylendi ki, o, mektepni niçün terk etkenini soraştıruvğa zaruret qalmadı.
Çañ qaqıldı. Kerimov dördünci sınıfqa ketti. Yeñi oca qapu içinde körüngende balalar ayaqqa qalqtılar. Kerimov rusça selâm berdi. Selâmını rusça aldılar.
Oturıñız! dedi o, balalarğa. Men kimim, qaysıñız bile?
Nuşala rusla muallimala... sınıf bir ağızdan dargice cevap berdi.
Siz aqlısıñız, men rus tili ocasım, dedi Faruh, lâkin maña rus tilinde cevap bermek kereksiñiz!
Ög raledeki örme saçlı qızçıq közlerini azaçıq yumıp külümsiredi. Başqalar sustılar.
Yazmağa bilesiñizmi? dep soradı muallim. Bilgenler ellerini kötersinler!
Altı talebe ellerini köterdiler. Eñ artta, dıvar tübündeki ralede oturğan neçar oğlançıq ayaqqa qalqtı. Oca onıñ yanına bardı.
Adıñ ne?
İsmail.
Niçün qalqtıñ? dep soradı ondan muallim. Bir şey aytmaq isteysiñmi?
Bala qızardı, tutuqlandı.
Çıq tahtağa!
O, ayaqlarını yerden sanki üzmey, süyreklep, tahta aldına keldi. Ocağa qasevetli közlerini tikledi.
Adıñnı yaz!
Bala elindeki bornı tahtanıñ ortasına bastı. Basqan yerinde qolu qıbırdamay qaldı. Ne ögge cılıştı, ne artqa.
Yaz! Yaz! dedi oca oña. Baqıp turma!
İsmail bütün küçü ile borğa taziq berip, aşağıdan yuqarı tüz çızıq çızdı, çızğanda, gizliden kene muallimge köz etip aldı. Beti qızardı, terledi.
Yaz! dedi Kerimov tekrar.
Talebe çekişe-çekişe çızıqnıñ yanaşasında ekincisini çızdı ve bunı yapqanca taqattan kesildi. Elindeki bor, niayet, yerge tüşip ketti.
Ne oldı, İsmail? dep soradı muallim. Niçün yazmaysıñ?
Balanıñ qalbi toluqtı, ağlap yiberdi.
Bilmeyim... men bilmeyim!
Neni? Öz adıñnı yazmağamı?
İsmail qolu ile yüzüni örtti, ruhset almay, ketip, yerine oturdı.
Kim bile? dep soradı muallim diger talebelerden. Özüniñ ve babasınıñ adını rusça yazmağa kim bile?
Kimse elini kötermedi. Faruh yazı tahtası ögünde bir talay artqa-ögge yurdi. Bekledi. Ses-soluq çıqmadı. Egilip, yerdeki bornı aldı, İsmailniñ yasağan eki tayağından birisiniñ aşağı ucunı digeriniñ yuqarı ucu ile birleştirdi. Adınıñ baş arifi asıl oldı. Soñ ahırını yazdı.
Öyle ise, men bir masal ikâye eteyim, siz diñleñiz! dedi Faruh. O, eki kün evelsi Temir-Han Şura betten keleyatqanda, dağ içinden eki qaşqır çıqıp, yol boyu maşina artından çapqanlarını ikâye söyledi. Bunı balalar añlarmı ekenler dep yaptı. Evelâ, sustı, taaciplenip baqıp oturdılar. Soñra hoşlanıp diñlediler. Atta kimer yerlerinde eecanlandılar... Külüşti, yahut qasvetlendiler.
Sizni tutıp, aşamadılarmı? dep soradı örme saçlı qızçıq. Böyle demek içün çoq vaqıt rusça sözler taqıştırıp oturdı.
Sınıf şahıldap küldi.
Men maşina üstünde edim, dedi muallim. Qaşqır sıçradı... töpege çıqalmadı.
Demek, Kerimovnıñ aytqanları balalar içün añlaşıla. Onıñ ştanınıñ qırmızı şertlerine, yaqasındaki dört köşeli mavı sukno parçalarına köz etip turdılar. Muallim tahtada öz adını yazdı. Balalar onı soza berip, ecelep oqudılar. Eki-üç defa tekrarlağan soñ, dargi adına beñzetip, ayretke keldiler.
Dördünci sınıf... dedi muallim öpkelenip, sizler rusça adlarıñıznı yazmağa bilmek kereksiñiz.
Bu sözlerni talebeler añladılarmı yoqmı... lâkin öpkege irtica sezilmedi. Çañ qaqıldı. Kerimov, birinci derste artıq niayetine irgenini sezip, talebelerden ziyade özü sevindi. Bugün dördünci sınıfta rus tili dersi keçilgenini jurnalda qaid etti ve imza çekti.
Köridorda oquv işleri müdiri Ali Dalgat köründi. Bir buçuq saat evelsi yeñi oca oña taqdim etilgen edi. Şimdi köridor boylap kete yatqan Dalgat Faruhnı körip toqtaldı.
Soñ? Dördünci nasıl? dep soradı.
Şifaiden güzeller, dedi Kerimov. Tarirden zaifçalar.
Zaharnıñ özü de, umumen, fena degil edi, dedi Dalgat. Tek yazuvnı-çızuvnı sevmey turğan.
Zahar? O, kim?
Sabıq rus tili ocası, dedi Ali. Qart... ne vaqıt baqsañ, balalarğa ikâyeler oquta turğan.
Men de bugün Zaharğa beñzegen ekenim" dep tüşündi Faruh. Balalarğa ikâye söyledim. Er alde, şimdi Dalgatqa raskelgenimniñ zararı olmadı. Kerimovnıñ hatirine bana tahta başında turğan cüratsız İsmail keldi. Dalgat aqlı.
Sekiz ay içinde çoq şey unutılğan, dedi o, Dalgatqa.
Oquv işleri müdiri indemedi. Kerimov köridor boyu ketti. Kantselâriyağa kirmedi. Binanıñ ekinci qatını bütünley aylanıp çıqtı. Birinci qatta meşğuliyet yoqluğını sezdi. Anda sınıq raleler moysa ve qısqa tömekler yatalar. Kimer odalarda tsement, ganç qatıp qalğanlar.
Ekinci qattaki köridor ahırında qapunı açtı. Birden bayır üstüne çıqtı. Balalardan birisi eski legenni yerge qapaqlap qoyğan, elleri ile ur patlasın dumpuldata, talebeler dairesi ortasında doquz yaşlarında qız ve oğlan büyük araret ile oynaylar. Legenden çıqqan davuş qulaq içün pek hoş degil, ama oyuncınıñ ayaq areketleri içün kâfi. Kiçkene qızçıq ve oğlançıq... sol ellerini köküslerine qoyıp, sağ ellerini yuqarı köterip oynaylar. Bir çift oynap yorulğan soñ, diger çift çıqa.
Er tenefüste, er kün böyle. Legen tapılmasa, teneke parçası, yahut faner tahtası çalalar. Kimerde yüksek sınıflarnıñ balaları küreşeler. Oyunğa ve küreşke öyle qızışa, öyle berilip keteler ki, bayırnıñ bir çetindeki uçurımdan qurtulıp, aşağı yuvarlanıp ketken vaqıtları ola. Derske qaqılğan çañ qulaqlarına kirmey, nevbetçi mahsus kelip olarnı çağırıp alıp kete.
Ekinci ders sekizinci sınıfta oldı. Mında yigirmi bir talebeniñ dördi qız. Oğlanlarnıñ başlarında keñ töpeli qarakul qalpaqlar. Üstlerinde galife ştan. Ayaqlarında çızma degil içikler. Dört qız ögdeki eki ralede oturalar. Başqa mekteplerde de böyle... Qızlar ög ralelerdeler. Şarq nezaketi.
Yeñi muallim sınıf jurnalı ketirilmesini talap etti. Kevdesiniñ yarısı rale üstünde, yarısı avada asılı alda oturğan talebe jurnalnı ketirip, stol üzerine, ocanıñ ögüne qoydı. Faruh cedveldeki adlarnı oqup, er kesni ayaqqa tursatıp, tanış oldı. Cedvelde birinci adnı oquğanda ög ralede gül çehreli, yüksek qız ayaqqa qalqtı. Saniyat Bagadayeva... onıñ nazarı muallimniñ közlerine ilişti, qız utansırap, başını aşağı egiltti. Bu kim? Bu kibar baqışlı, esrarlı közlerni Faruh körgen edi... qayda körgen edi aceba? Degirmen yanında, ögüz arabası üstünde degilmi?
Yüregi tepinip aldı.
Sintaksisten ne keçtiñiz? dedi o, sınıfqa. Şay... kimsege muracaat etmey soradı. Nede toqtağan ediñiz?
Sade cümle ne demek... onı talil etken edik, dedi Saniyat açıq, küçlü davuş ile. Ondan soñra, eki baş azalı cümle.
Bitirgenmi ediñiz?
Yoq, dedi nevbetçi oğlan.
Niçün yoq deysiñ? Qız közleri üstüne tüşken mavı örnekli beyaz yavluğınıñ ucunı yuqarı köterdi, bir top saçı sol közü üstüne tüşti, eliniñ dülber areketi ile onı azaçıq çetke çekti. Sade cümleni bitirgen... mürekkep cümlege keçken edik. Mende episi yazılı.
Defteriñizni kösteriñiz! dedi oña Kerimov.
Qız tiftikli, ince defterni ocağa uzattı. Uzatayatqan vaqıtta kümüş bilezligi yıltıradı. Bu muallimniñ nazarından qurtulmadı. Defterni aldı, qarıştırıp baqtı. Sarf-nau aqqında qaideler. Soñki saifede: "mürekkep cümle aqqında umumiy malümat" közüne çarptı.
Ya edebiyattan? dep soradı Kerimov. Ne keçtiñiz?
Revolütsioy romantizm, dedi Saniyat.
Dekabristler, nevbetçi ilâve etti.
"Toqta sen... dedi Kerimov bu yerde öz-özüne. Menim suallerime cevapnı niçün yalıñız eki talebe bermekte? Ya başqaları?"
Saniyat Bagadayeva! Siz oturıñız! dedi qızğa.
Muallim tekrar cedvelge baqıp, nevbetiy adnı oqudı.
Mansur Nartsayev.
Küçük betli, çokük talebe ayaqqa turdı.
Dekabrist yazıcılardan kimlerni bilesiñiz?
Talebe közlerini aşağı endirdi. Tüşündi. Zaharnıñ yarım yıl evelsi aytqan şeylerini hatırladı.
Rıleyev, Bestujev... dedi Mansur.
Daa?
Odoyevskiy, Köhelbeher... bu en arttaki sıradan işitildi.
Daa?
Sınıf sustı... tüşündi. Başqa ad aytıp olamadı.
Yahşı, dedi muallim. Yeterlik.
Kerimov sevindi. Talebeler mektepte vaqıtnı boş keçirmegenler. Barsın, keçilgen ilimni talebelerniñ episi yahşı bilmesin... dersni qıyın menimsegen talebeler daima ve er yerde olalar. Ama keçilgen derslerni doğru añlap, zeinde qaldırğanlar barlar. Bu yeri müim.
Sizge bir ricam bar, dedi oca talebelerge. Olar eleslendiler. Ders vaqıtında papahlarıñıznı çıqarıp oturıñız!
Faruh böyle dep yetiştirmedi, talebeler qalpaqlarını çıqarıp, raleler üstüne qoydılar. Qalpaqlar iri ediler, sınıf içinde güya qırlar asıl oldılar, talebeler qalpaqlar artında körünmey qaldılar.
Ralelerni qalpaqlar işğal etecek olsalar, talebeler defterlerini ne yerge qoyıp, nasıl yazacaqlar? Lâkin bu mesele mında degil, direktornıñ kabinetinde al olunmaq kerek.
Tenefüs maalinde Faruh ocalar odasına kirdi. Mında tütün çoq içilgen. Duman içinde kişiler zornen seçilmekte. Çam ağaçları çatlap-çatlap yanalar. Sobanıñ qaburğası qızarğan.
Nasıl? Balalardan bir şey çıqacaqmı? dep soradı Kerimovtan nebatat ocası. Zahar olarnen altı yıl oğraştı.
Qayda o, şimdi? Zahar?
Qomşu avulda.
Mından niçün ketti?
Nebatat ocası omuzlarını qıstı. Çubuğını bir qaç kere şırqıldatqan, ateşi körüngen soñ, başını köterdi.
Magomedovtan sorañız! dedi Kerimovqa. Biz ufaq adamlarmız!
Dersler bitken soñ, müdir evge Kerimov ile beraber qayttı. Avul üstüne sarqıq qaya başında ruzgâr uluy. Terekler yel astında bukuleler, doğrulalar. Tabiat baarni bekley. O, ise tez kelecekke beñzemey. Magomedov yüksek, keñ adam, özüniñ yaşından esli körüne. Saqalını siyrek tıraş ete. Saçlarını sıq qırqtıra, saqalı eki-üç kün ösken soñ, saibini qart köstere. O yol boyunda laqırdı etmedi. Faruh da indemedi. Evge kelgen soñ, öz odasına kirdi, odanı tanıp olamadı... penceresine yeşil perde tutulğan. Krovat üstünde qoyun yününden yeñi, qalın töşek. Ocaq duvuldap yana, tosat-tosat yerge qor parçaları tüşeler. Ev içinde bir hoş qoqu bar. Neden aceba? Yanayatqan odunlardanmı? Rutubetli topraq poldanmı? Faruh, neayet, farqına bardı. Dıvarlar yeñiden sılanılğan. Kireç quruy. Onıñ qoqusı. Taacipli şey. Bularnı... bu işlerniñ episini kim yaptı?
Kerimov şinelini dıvardaki çüyge ildi. Çızmalarını çıqarmağa niyetlengende, qapu qaqıldı. Faruh arqasına çevirilip yetiştiralmadı, açıldı.
Sizni babam çağıra, dedi İlyas.
Şimdi... oca kiyiz üstüne oturdı. Biriniñ ökçesini, digeriniñ arqalığına tirep, çızmalarını çıqardı. Ayaqqa qalqayatqanda, qapu aralıqlandı, ögüne pat-put eki papuç tüşti. Qapu deral yapıldı. Yaş muallim ketti. Abu-Gasan ağanıñ üstünde uzun kamzol, belinde kümüş kaparalı, saçaqlı tar quşaq. Polda minder üstünde arqasını dıvarğa tayap oturmaqta.
Buyur, muallim! dedi Magomedov ocağa, yanaşasından yer kösterip. Otur!
Evalla! muallim sağ elini köküsi üstüne qoyıp, azaçıq egildi, soñ yerge, ocanıñ qarşısında oturdı. Menim durağıma büyük ziynet berilgen... bu Salihat-hanumnıñ işi olmalı, öyle degilmi?
Şübesiz... dedi Abu-Gasan ağa. Qatın bugün yahşı hızmet etken.
Salihat ocaq başında çanaqlarğa aş boşatmaqta edi, laf özü aqqında ekenini añlap, başını köterdi.
Sağ oluñız, Salihat hanım! dedi Kerimov oña. Odağa kirdim... ayrette qaldım. Tanımaqnıñ çaresi yoq. Öyle güzel olğan!
Salihat tek külümsiredi. İndemedi. Faruhnıñ teşekkürine cevap içün kelişikli söz tapalmadı. Çünki şarqnıñ özünde öyle halq sözü olsa-olsa bir yahut eki dane. Salihat olarnı bilmey. O, kiyiz üstüne yağbez töşedi. Aş ketirip qoydı. Baqır çanaqlarnıñ biri içinde et kesekleri, digerlerinde et suvı. Etten çıqqan buv etrafqa darqadı, odanı qızdırdı, hoş qoquğa toldırdı. Ev saibi lavaş qoparıp er keske ekişer kesek uzattı, soñ ağaç qaşıqlarnen et suvı içildi. Et qolnen alınıp aşaldı. Et lezetli, lâkin taze degil, qaç aylar evelsi soyulğan qoyunnıñ eti. Isqa tutulğan.
Aş aşalğan, biraz laqırdı etilgen soñ, Magomedov sofağa çıqtı. Tezden kene kirdi. Elinde uzun bardaq. Onı dıvar yanında qoydı, özü oturdı. Salihatnıñ elinden topraq meşrebeni alıp, içine maqsıma toldırdı, quruna berip içti. Soñra sol yeñiniñ ucu ile mıyığını sildi. Meşrebeni tekrar toldurıp, İlyasqa uzattı. O, içken soñ qarısına qoyıp berdi. Ta, soñunda meşrebeni muallimniñ avuçınıñ içine tıqtı. Adet öyle eken. Evelâ ev saibi içmek, soñra meşrebe sağ qoldan daire boyu yürmek kerek.
İçiñiz, muallim! dedi Kerimovqa ev saibi.
Sesi itiraz qabul etmez kibi açıq-qattı yañğıradı. Maqsımanı içe bilecekmi? Bu hususta tüşünmedi. Dargide maqsıma içüv büyük anane. Qaysı evge kirseñ balaban çapçaq tolu maqsıma.
Meşrebe bir daire yasağan soñ, İlyas turıp ketti. Salihat ocaq başında çanaq-çölmek yuvmağa tutundı. Abu-Gasan ağa meşrebeni toldıra berdi. Özü içti... musafirge içirtti. Başlar yavaş-yavaş dumanlandı.
İşitesiñizmi? dedi ev saibi, susıp ve közlerini cılpıldatıp. Tışarıda furtuna.
Faruh qulağını pencere betke çevirip, diñlendi. Ufaq, qattı qar camnı çıtırdatmaqta, terekniñ dalları kiyik davuş ile uvuldamaqta edi.
Böyle vaqıtta keldiñiz... dedi Magomedov, taaciplenip. Qışnıñ ortasında! Niçün?
Men uzaqta edim, dedi yaş muallim. Ocalıqnı tüşünmedim.
Neni tüşündiñiz?
Dostımnı... dedi Kerimov. Magomedov onıñ eline tekrar meşrebeni tuttırdı. Faruh red etip baqtı, çare olmadı, soñ içti. Mahaçqalada dostım ile körüşmek kerek edim, dedi o.
Körüştiñmi?
Ebet. Dağstanda qalmam içün sebepçi de o, oldı.
Ev saibiniñ közlerinde narazılıq ve mısqıl sezildi. O, içten negedir... belki de Faruhqa açuvlandı.
Zahar da öyle... qışta kelgen qışta ketken edi, dedi müdir ve köküs keçirdi. Yahşı oca mektepte oquvnıñ başında ola.
Zahar altı yıl işlegen, dedi Kerimov.
Altı yıl... ebet. Lâkin, fevralde qaçtı. O, sebepten mektep rus tilinden böyle toqal.
Sekizinci sınıf mende yahşı teessurat qaldırdı, dedi yaş muallim. Talebelerge bergen suallerimniñ biri cevapsız qalmadı. Doquzıncı da fena degil.
Magomedov avuçı içinde qısılıp, qalğan boş meşrebeni kiyiz üstüne qoydı, kevdesini doğrulttı. Maqsıma içün onıñ qarınında yer qalmağanı bilindi.
Sekizinci sınıf başqa... müdir başını tersine qaqıttı. Zahardan soñ anda rus tilini dört ay qomşu köy ocası berdi. Soñra o da bıraqtı.
Niçün?
Qıyın oldı. Vaqıt da az. Müdir, tiken kibi çetke ösken sert saqalını qaşıdı. Biz onı nümüneviy sınıf yapmaq istegen edik. Soñuna çıqalmadıq.
Uslupsız, iri, qara baqır qazanğa suv tökmege niyetlengen Salihat, niçündir, qopqanı tars etip yerge qoydı, hocası ile dargice ciddiy laqırdığa tutundı. Müdir qarısınıñ sözlerine evelâ küsti, başını açuvlı alda oñlı-sollı qaqıttı. Ama bir talay keçken soñ gizliden Kerimovqa köz etip aldı, Salihatqa çevirilip cılmaydı. Söz, elbette, Kerimov üstünde edi. Lâkin ne aytıldı, özü añlamadı. Abu-Gasandan sorap bilmek istedi. Utandı.
Qaç yaşındasıñ? dep soradı ondan Gacı.
Yigirmi üçtem, dedi Faruh.
Anda... özüñizniñ yaqlarda nişanlı degilmi ediñ?
Nişanlı? Samaylarındaki qan duküldep ketti. Bizde nişan degen şey çoqtan yoq... begenilgen kişi begengenine evlene... iş böylece bitip kete.
Müdir yüksek, küçlü davuş ile küldi. Salihat meraqlanıp, hocasına çevirildi, yüzüne tiklenip, baqıp qaldı. Niçün külgenini bilmek istedi, çünki o, rusça tekâran qarıştırsa da, qumıqça iç de añlamay edi. Lâkin Abu-Gasan ağa niçün külgenini oña aytmadı.
Avulda güzel qızlar bar, dedi müdir. O, bardaqnı kene özüne taba çekip, meşrebege maqsıma qoya başladı. Bizde eñ muteber adam muallim. O, sebepten, sen fursattan faydalanıp qalmaq kereksiñ!
Salihat hocasınıñ omuzından türtti, laqırdı ne üstünde ekenini soradı. O, işniñ asılını dargice añlatqan soñ, Salihatnıñ yüzü açıldı, sevindi, saf közleri yıltıradılar.
Artıq Haskentli oldıñız! dedi Salihat yaş ocağa. Tek evlenmek qaldı. Kelin de azır.
Kelin...? Kim?
Saniyat! dedi Salihat sevinçli davuş ile. Sizni degirmende körgen... begengen.
Faruh külümsiredi, Salihatnıñ alicenap sözlerine cevap berip olamadı. Bir talay vaqıt daa keçken soñ qalqtı... ev saiplerine hayırlı gece tilep, çıqtı. Odasınıñ içi cıllı edi. Lampanı yaqtı. Kürsü üzerine qoyıp krovatqa oturdı. Keç maalgece yarınki derslerni tüşündi, azırlandı. Küçük sınıflar elifbeni osal bilgenleri içün raatsızlandı. Altıncı sınıfqace er şeyni yeñiden başlamaq kerek.
Defterde, zarur qaidlarnı yapqan soñ yuqlamağa yattı. Yuqu birden kelmedi. Tışarıdaki ruzgâr uvultısına diñlene berdi. Tosat-tosat pencerege nedir uruna... camnı tırnay. Faruh yata. Tüşüne.
Anası ve babası... qartlar uzaqta, Ay-Petri yanındaki köyçikte. Özü mında. Bu qayalar arasında. Niçün? Kim rica etti? Mında ne qıdıra? Orta Asiya, soñra bu memleket... Dağstan. Yoq! Faruh böyle olıp çıqqanına peşman degil. Dargilerge keldi. E! Ne? Fena şeymi? O, ta bala çağında, öz köyünde balalar ile beraber dağğa odunğa barğan vaqıtlarında, salqın suvlı çoqraqlar başında oturıp, Kafkaz aqqında eecanlı laqırdılarğa tutunıp, özlerini cüyrük atlar üstünde, bellerinde qancal, başlarında papah tasavur etip para qazanıp başlasalar, şu dağlar memleketine ketmek istey ediler.
Dağstan dağ yeridir,
Gürcistan bağ yeridir.
Haraba qalmış çay bazarı a, gülüm,
Qızların bol yeridir.
Bu türkü Faruhnıñ hatirinden iç çıqmay, ağızından tüşmey edi. Bir yıl degil. On yıl degil. Dağstan daima hayalında edi.
İşte, şimdi o, tılsımlı ülkede. Taliy bu topraqta onıñ içün ne azırlağan? Ne azırlağan olsa, episine qatlanacaq!
Pencere artında furtuna uluy. O, yorğanını çekip, çeñgesini örte.
Kerimovnıñ tüşüncesi doğru olıp çıqtı. Üçünci, dörtünci ve beşinci sınıflarda rus tilini yeñiden, eliften başlamaq kerek. Magomedovnıñ özü ve Dalgat bu fikir ile razılar. Faruh öyle yapacaq.
Lâkin eliften başlayım dep turğanda yaş muallimniñ qanını bozucı adiseler yüz berdiler. O, derslerge ilki kirgen kününde yeñi adam edi. Talebeler, onıñ kim ekenini bilmegenleri içün, onıñle alicenap oldı, öz qılıqlarını sezdirmediler. Kelgeninden eppi vaqıt keçken soñ, onıñ dargi degil, tabasaran degil, lak degil, avar degil... qumıq degil, asıl da dağstanlı degil, nasıldır, başqa ülke kişisi ekenligi malüm olıp, oca endi sınıflarğa kirgen maalinde balalarda evelki kerginlik ve tertip sezilmey, talebelerniñ onıñ ile munasebetlerinde serbestlik duyuldı.
Bir defa tenefüs içün çañ qaqıldı. Dördünci sınıf tenefüske çıqtı. Kerimov keçilgen dersni jurnalda qaid etmege tedariklengende, qulağına keskin davuş kirdi.
Ey! Muallim! dep qıçırdı kimdir.
Faruh davuşqa emiyet bermedi. Soñki grafada imza çekip, qalemni stol üstüne qoydı. Sınıftan çıqmaq içün, qapuğa doğrulğan arada, caqı yanıq, uzun bala yolunı kestirip, toqtattı.
Muallim! dedi o, tekrar yarım-yurtu rus sözleri ile meramını añlattı: Babam saña bağşış yiberdi, o, kölmeginiñ etegini azaçıq köterdi. Uçqurı arasında qısılı eki közlü, iri tapanca çıqarıp Faruhqa uzattı. Ma!
Muallim balanıñ közlerinde yaltırağan ateşni körip, şaşmaladı. Tapanca..? Ne içün? Tez-tez keri çekildi. "Lâkin... toqta! Belki red etmek aiptır! Belki dağlar qanunında el qaytaruv yasaqtır?" O, etrafına köz etti. Altı-yedi talebe büyük meraq ile muallimge baqıp turmaqtalar. Ocalardan kimse yoq.
Teşekkür! dedi Faruh balağa. O, avulda bütün erkekler qancal ve tapanca ile yürgenlerini ve tapancasız kişige ters baqqanlarını eske ketirdi. Ama şu talebeniñ oña: "Ey, muallim!" diye muracaat etkeni de ruhunı bılandırdı.
Bundan soñ yaş muallim derslerde terbiye işlerine yüksek itibar berdi. Ralede tıyın oturuvnı, ocağa bir sözsiz tabi oluvnı talap etti. Talebeler taaciplendiler. Talapnı hucur tanıdılar. Oca nizamğa itibar bermegenler içün qatiy tedbirler kördi. Ve o ciddiyet güzel neticeler berdi.
Rus tili iç de keçmegen küçük sınıflar yazlıq tatilgece elifbeni menimsedi, sözlerni qoşıp oqumağa ögrendi. Dargi tilinde keçirilgen edebiy aqşamda onıñ yuqarı sınıflardan dört talebesi çıqıp Nekrasovnıñ ve Aksakovnıñ şiirlerini ezberden oqudılar.
Kence sınıflar da muvaffaqiyet kösterdiler. Ama aralarında nişaretliler yoq degil edi. Dördünci sınıftaki İsmailden oca incemaraz ola yazdı. Dersten pek curatsız bu bala tükürüvde... ebet! Sade tükürüvde pek mair olıp, istenilgen mesafeden-istenilgen noqtanı közleyye bile edi. Özü eñ arttaki ralede otura. Tükürgenini kimse körmey ve işitmey, oca tahtada bir cümle yazıp, neni ve haberni añlata yatqan maalinde, tişleri arasından "dzi-it" ete, tükürigi eñ ögdeki qız balanıñ qulağı üstüne barıp tüşe. Qız aleket kötere... ağlay-sızlay. İsmailniñ çırayı asıl da deñişmey. Güya iç bir şey olğanı yoq.
Bir defa muallim onı ögdeki ralege oturttı. Eki daqiqadan soñ, açıq pencere betke "cit-it" etti, köridordan keçeyatqan hızmetçi qadınnıñ köz qapağı üstüne tüşti. Qadın İsmailni bile eken. Müdirge şikâyet etti. Magomedov qıp-qırmızı közleri ile keldi, İsmailni yelkesinden qap-qaç alıp ketti.
Bularğa nezaketli olsaq, yelkemizge minerler, dedi o, muallimge, qapudan çıqayatqanda. Sınınftan quv... közüne baqma!
Kerimov tenefüs vaqıtında Dalğatnı kene kördi. "İsmail aşağı odada qapalı" dedi oquv müdiri. Muallimniñ yüregini bir şey güya burıp-üzüp aldı. Pek acındı. Bu ne? Yeñi zaman mektebinde terbiye usulımı?
Ali! dedi yaş muallim, Alla eşqına, müdirge aytıñız... Balanı
|
