Saylama eserler Tom 2 (1977)

Saylama eserler Tom 2

Teselli

Kök Qartal qayaları eteginde Tilki Geçti deresiniñ eki yaqında qadimiy yüke ve emen terekleri arasında Bademlik köyçigi yerleşken. Ealiniñ hatirindeki bir rivayetke köre, çoq yıllar evelsi köyçik badem terekleri içine kömüli olğanı içün oña bademlik degenler. Ama bir defa, yaz vaqıtında, vadiyde kül renkli qar yağğan, ondan soñ bütün badem terekleri elâk olğanlar. İkmetli köylüler bu adise sebebinden eslerini yoq etmegenler. Er köylü öz azbarında bir dane ceviz teregi oturtqan, terekler yüksek olıp ösken, uzun dallarını Tilki Geçti deresi üzerine darqatqanlar. Köy ceviz terekleri ile örtülgen, ama adı, eveldeki kibi, Bademlik olıp qalğan.

Baarde küçlü yağmurlar yağsa, yüksek yamaçlardan aşağı sel tüşe, köyni ekige bölip, iñildep aqıp turğan Tilki Geçti özenine qoşula... suv özüniñ saillerinden tışqa çıqa, öküre-qutura, bağlarnı-bağçalarnı basa, evlerni yıqa, uvuldap uzaqlarğa çıqıp kete.
Yağmurlar toqtağan soñ, tik damlı evlerden caloz qalpaqlı, çarıqlı adamlar çıqa, ellerine qazma, kürek alıp, endeklerge tüşe, yıqılğan evlerni ve oyulğan yollarnı tüzeteler.
Bir afta keçe, dağ başını kene duman ala, Bademlik üzerine qurşun renkli bulutlar sarqalar. Eali tekrar telüke altında susa.
Kök Qartal dağları uzaq degil. Anda çıqmaq içün tek eki keçit bar. Biri Köpek Boğaz. Oña tilkiler yasağan soqaq ile barmaq mümkün. Qaya içinde qoba... töpedeki teşikniñ kenarından tutıp, elleriñ üstünde köterilip, evelâ ayaqlarıñnı, soñra başıñnı tışarı çıqarmaq kereksiñ. Bu, büyük küç ve canbazlıq talap ete, fikirimce, boğazğa böyle ad qoyulğanınıñ sebebi, qobadan töpege çıqılğan delikniñ köpek boğazı kibi, tar ekenliginde olmalı. Diger keçit – Erikma. Bu – yüksek qaya ortasında keñ ve teren çatlaq. İçinde daima suvuq suv şuvuldap tura, lâkin tışarı çıqmay. Divarlarında yelqanatlar yuqlaylar. Ayaqları qaya-yaprağı pıtaqlarına ilişik, başları aşağı sarqıq. Çatlaqqa köy betten ketken yol Babuğan yaylağa çıqa. Çatlaq içinden keçmek içün yerden degil, yüksekte divar kertigi boyu yürmek kerek, yoqsa, adam suv aqıntısı içine yıqılıp, elâk ola bile. Kök Qartalğa çıqqan kişiniñ közü ögünde ilâhiy dünya açıla. Kevdeleri çatallı kiyik qayalar, hoş qoqulı çamlar, uçansuvlar, kiyik eçki, sığın ve qaraca sürüleri ve diger mücizeler körmek mümkün.

Aşağıda, Bademlikniñ özünde yaşağanlarnıñ... aman-aman episi fuqare adamlar. Yalıñız eki kişi bar ki, köyniñ bütün topraqları deyerlik olarnıñ elinde. Biri – Kâzim bey, Cuma Cami yanındaki ziynetli saraynıñ saibi. Digeri türk Ekrem bey – büyük tütün aranları ve anbarlarına tirkelip turğan cam sofalı evde yaşay.
İhtiyar köylülerniñ aytqanlarına köre, Ekrem bey bu köyge, qoluna tek bir mala tutıp kelgen ve sekiz yıl içinde o derece zenginleşken ki, köyniñ yarı toprağını elge keçirgen. Kâzim bey ise, babası Resul efendiniñ vefatından soñ alğan mirası sayesinde itiyacdan qurtulğan. Bu eki beyniñ bağçalarında ve tütün tarlalarında sanki bütün köy hızmet etmekte.

Eali işten azat, cuma künleri, qırlarda kütüklerni tübü-tamırından sökip, taşlardan temizlep, miyra yahut çayırlar yasap, olarda boğday saça, sebzevat asray.

Ama, elde etilgen küçük bereket keçiniş içün kâfi degil. O sebepten köylüler tañda töşekten qalqıp, bir kesek ekmek ve bir baş sarımsaq alıp, boğçalap, yüksek dağlarğa kete, bütün kün qayalarğa, sırımlarğa tırmaşıp, dolanıp, aqşam keç maalde arqalarında yarımşar çuval fındıq ile evge qaytıp keleler. Fındıq bayağı cıyılğan soñ, mögedekli arabağa yüklep, dağlarda aylançıq ve çöllerde niayeti yoq, bezgilek yollardan keçip, Qızıl Yar yarmalığına kötürip sata, böylece, oñmay-ölmey ömür süreler. Qazanğan paralarına, çöl betteki şeerlerden boğday, et satın ala... ne yapıp-yapıp ayatnı baarge qadar uzata, yazda ise olarnı yüzüm ve yemiş qurtara.

Tabiat, ömürlerini ağır emekte keçirici bu adamlarnıñ qaydını çekse kerek, olarğa qaviy müçe ve çıdamlılıq bağışlağan. Bademlikte yaşı yüz onnı, yüz yigirmini keçken qart adamlar az degil. Olar aqşamları köyniñ qavehanesinde minderler üstünde bağdaş qurunıp oturaraq, ellerinde qave filcanları, babalarınıñ 1812 senesi rus generalı Platovnıñ atlılar korpusı erkânında fransızlarğa qarşı nasıl cenk etkenlerini hatirlemege seveler.

Qavehanede tek qartlar degil, yaş yigitler de toplana, biri kemane, digeri dare çala, kimerleri qaytarmağa oynay, ya da türkü söyleyler. Qavehane ögündeki meydandan eşitilgen oyun ve yır sadaları köyniñ etrafındaki qayalarda akisseda olıp yañğıraylar. Yaş kelinler yarı gecegece evlerniñ sofalarında oturıp, uzaqtan eşitilgen türkülerni diñley, keç maalgece keyf çatqan qocalarını bekleyler. Ramazan ayında, gece temiçlikke turulacaq maalde, on beş-yigirmi yigit yarı gecede minarege çıqıp, bir ağızdan ramazan şerif ilâhiysini söyley, ellerindeki tüfeklerden atıp, köyni sadağa ğarq ete, musulmanlarnı yuqudan uyantalar.

Alla ve adamlar tarafından unutılğan bu küçük köyçik böyle, öz alında yaşap kelmekte eken, yigirminci asır başında zuur etken sazağanlı vaqialar onı da qozğadı, dağlılarnıñ yüreklerinde taze tepindiler doğurdılar. Kök Qartalğa ketici yolnıñ çetinde turğan Salâdin ağanıñ eki qatlı evinde ve küçük bağçaçığında ömür de, bu ceetten, müstesna ola bilmedi.

Salâdin ağa özü elli yaşlarında, daa küçlü adam. Dağda qalın, yüksek bik tereklerini kesip, çanağa-taqıp, evge ketire, tırnavuç, senek, añğıç... araba yasay, sata. Şay etip keçine. Qomşularnıñ birisi oña dülger Salâdin, digeri, saçları ve saqalı qırmızı ekenligi içün – qınalı Salâdin dey.
Evniñ ögündeki yeşil bağçada alma, armut, erik, şeftali, qaysı ballanıp pişmekte, ocaqlarda pamidor, biber, baqla ösip, pişip, quvamına kelmekteler.

Salâdinniñ bir qızı ve üç oğlu bar. Bir vaqıtlarda onıñ altı evlâdı olğan. Dört yıl evelsi, üyken oğlu gece Köbek Tekne deresine avğa ketken, keri qaytıp kelmegen. Ekinci oğlu Tevfiq keçken sene yaz künleriniñ birinde... Salâdin ağa evde yoq, dağğa ketken maalinde, bağça içinde dolanır eken, zerdali teregi yanında büyük yılan köre. Evge çapıp kire, babasınıñ qoş-tüfegini ala, tapancalarını köterip, zerdali teregine qaytıp kele. Kampalar arasında yıllannı qıdırğanda sürüne, tüfek patlay, qursağından yaralanıp öle.

Şimdi evde oğulları Fikret, Rustem, Midat ve yekâne qızı Seyyare barlar.
Hınalı Salâdinniñ elinden ömüri boyu baltası tüşmegen, o sebepten qollarınıñ parmaqları içke büklenip qalğanlar.

Tırnaqları sınğan, kene ösip çıqqanlar... tekrar sınğan, qatmer-qatmer, qalınlaşıp qalğanlar. Elleriniñ terisi qabalaşqan, teneke kibi qatqan, çatlap-patlap ketken.
Salâdin bu yurtta er şeyni özü qurğan, özü yasağan. O, sebepten azbarda, aranda, kümeste – episinde nümüneviy tertip sezilmekte. Qarısı Tenzile yenge doğru yürekli, hoş çereli, tolu müçeli qadın, qocasınıñ qattı tabiatına ve talapkârlığına, kimerde ise şefqatlı ve alicenaplığına alışqan.
Dülger, adeti üzre, er kün tañda turıp, çananı yeke, yavlıq içine bir köşe ekmek, bir baş sarımsaq qoyıp, Fikret ile dağğa çıqıp kete. Ev işlerini Seyyarege qaldıra.
Ama qartlar: qız bala – evniñ musafiri! – deyler. Baar aqşamlarınıñ birinde Salâdinniñ evine, sağ qaşınıñ yarısı beyaz Qurt-Şerfe keldi. Oturdı – aş aşadılar. Qave içtiler. Sofra cıyılğan, qomşu odada balalar yuqlap qalğan soñ, qartiy gizli davuş ile uzun laqırdılar etti. Saba Seyyare, yanaşa köydeki boyacı Bilâlnıñ oğluna nişanlanacağı aqqında laqırdı darqap ketti.
Bir qaç aylar keçken, bağçada yapraqlar tökülgen soñ, dügün başladı... Dört kün – dört gece devam etti. Davul ve zurna davuşları altında Seyyareni arabağa oturtıp, şairane adlı, zengin, dülber Kökköz köyüne alıp kettiler.

Evde üç oğlan qaldı.
Anda, uzaq Rusiyede, ise eki yıldan beri muarebe devam etmekte... birinci cean muarebesi. O, meşaqqatlı künlerniñ birinde Salâdin ağanı Volost idaresine davet ettiler. Tenzile yenge qasevetinden, bütün azbarnı beş-baş dolandı. Aqşam dülger evge eyecanlı ve tüşkün qaytıp keldi. Sofra başında ağızından söz çıqmadı. İndemey, sigarını yaqtı ve, keç maal olğanına baqmadan, Közev Mustafanıñ evine ketti. Eppi vaqıt keçken soñ qaytıp keldi, qaranlıq oda içine kirip, set üstüne uzanıp yattı.
– Sizge ne oldı, baba? Keyfiñiz yoqmı? – dep soradı Rustem. O, sofa ögündeki tapçan üstünde otura edi.
Dülger cevap bermedi. Bir talay vaqıttan soñ içeriden hırıltı eşitildi. Tenzile yenge başını oñlu-sollu qaqıttı.
– Pek yorğun, ğaliba! Adeti çalıq,– dedi oğluna. – Tez yüre! Bir belâğa oğrağanmı eken, dep qorqtım. Yuqlasın. Saba sarımsaq kibi tendiris qalqıp keter.
– Men bir şey aytmayım, yuqlasın! Lâkin çırayı yahşı degil,– Fikret anasına ökünçli közleri ile baqtı, özü ise qavflı şeyler tüşündi. – Bunda bir iş bar!
– Ne ola bilir, balam? – Tenzile yenge ğamlı davuş ile soradı ve cevap beklemey, lampanı aldı, odağa kirip ketti.
Fikret ve Rustem ekinci qattaki sofağa çıqıp, yuqlamağa yattılar.
Rustem deral tınıp qaldı. Fikret töşek içinde çoq vaqıt çevirile berdi. Bağçadaki çır-çırnalarnıñ sozuq, puunıñ kederli davuşlarını diñledi. Tezden kendisi de cebege çağırıla bilecegi aqqında tüşündi.
Baba tañda qalqtı. Eki ağızlı baltasını qayradı, ötmek ve sarımsaq aldı, atnı çanağa yekti, aşıqmay, yuqarı sofağa çıqtı. Keñ set üstünde bir-biri ile quçaqlaşıp yuqlağan oğullarınıñ yanında toqtaldı. Dülber, ğamsız çereleripe hayli vaqıt köz etip turdı. Olarnıñ tañ aldı yuqusını bölmege yazıqsınsa da, dağlar artındaki kök kettikçe ağarmaqta, bağlarda ve bağçalarda quşlar çiviltisi ep artmaqta edi. Aşıqmasa, keç olacaq.
– Fikret! – dedi yavaştan Salâdin ağa, oğlunıñ omuzına toqunıp.
Oğul közlerini aralıq etip, babasına baqtı-
baqtı, soñ divarğa çevirildi.
– Tur, oğlum! – qart onı yavaştan silkitti.
Fikret közlerini açtı.
– Tur, ketmek kerek!
Fikret deral ayaqqa qalqtı, kiyinip, merdivenden aşağı sofağa tüşti. Kler içindeki çoyunğa meşribeni daldırıp süt aldı, ötmek ile içti, çarıqlarını kiydi, azbarğa çıqqan soñ atnıñ cügeninden tutıp, taşlı, ör yol boyu dağğa doğru cönedi. Salâdin ağa, baltasını ve boğçasını alıp, oğlunıñ artından ketti.
Küneş Quş Qaya artından köterile başlağanda, baba ve oğul Qara Furtuna deresine barıp yettiler. Yüksek ve qalın yüke astında tekaran raatlanğan soñ, aylançıq yolğa tüştiler. Yol Quzğun Çoqrağına yetkence tik edi. Salâdin ağa çoqraq yanında atnı tuvardı, ög ayaqlarını tırşavlap, dağ içine yiberdi: “aşasın, toysun..” dedi o. Soñ boğçanı çezdi, iri kepekli boğday unundan pişirilgen ötmekten uzun tilim kesip, Fikretke berdi, diger tilimni özüne kesip aldı. Baba ve oğul tekneniñ çetinde oturıp, ötmeklerini sarımsaqlap aşadılar. Aşağan soñ Salâdin qalqtı, tekne üstündeki uluqnıñ suvuq suvundan içti, eki ağızlı baltasını alıp, qalın, yüksek bik terekleri arasına kirdi.
Olar tereklerni kesti, pıtaqlarını arçıdı, qalın uclarını bıravnen teşip, çananıñ çüylerine keçirerek, evge cönediler.
Bademlik üzerine qaranlıq çöke başlağanda azbar qapu açıldı, içeri ağaç yüklü çana kirdi.
Aqşam yemeginden soñ, Salâdin ağa qaarli közlerini qarısına doğurttı. Ciddiy bir şeyler aytacağı sezildi.
– Fikretke köyden ketmek kerek! – dedi o.
– Niçün? – Tenzile yenge taaciplendi. – Bir şey oldımı?
– Onı askerge alacaqlar. Qaçmaq, gizlenmek kerek ki, kimse tapa bilmesin. Közev Mustafanıñ oğlu Settar da gizlenmek istey.
Ekisi de sustı, tüşündiler.
– Settar çar akimiyetine hızmet etmege istemey,– Salâdin sözüni devam etti. – Fikret de onıñ ile beraber olsun. Padişa azretleri qaydımıznı nasıl çekkenini kördik. Ondan bizge hayır beklemege acet yoq. Ekrem bey, Kâzim bey, elbette, bekleye bilirler. Fikret, ya Settar ile qaçmaq, yahut menim ile Qızıl Yarğa ketmek kerek. Başqa çare yoq.
– Qızıl Yarğa ketse, qurtulacaqmı?
– Bilmeyim. Er alda, onbaşınıñ közlerinden uzaqça olsa – yahşı. Biz qatnaq yollardan yürmemiz. Aylançıq yollarda ise bizni kimse tutalmaz.
– Ya Çonğarda? Köpürden keçe bileceksiñmi?
– Bir şeyler yaparmız...– Salâdin ağa laqırdını qısqadan kesti, çünki köpürde zastava olacağı hususta tüşünmege unutqan edi.
Tenzile yenge sustı, qocası tüşündi. İçeri Rustem kirdi, indemey, qapınıñ yanaşasında kilim üstüne çökti.
– Bu maalgece niçün yuqlamaysıñ? – dedi oña Salâdin,– Fikret qayda?
– Qapu ögünde, Settar ağanen tura.
– Çağır, mında kelsin!
Rustem turdı, yıldırım suratınen çapıp ketti. beş daqiqadan soñ içeri Fikret kirdi. Babanıñ közlerindeki eyecannı ve anasınıñ tüşkünligini sezip, evde bir al yüz bergenini añladı.
– Fikret! – dedi baba yavaştan, Rustemge ise ketip yuqlamaq kerekligini közleri ile işmar etip, añlattı. – Fikret! Oğlum!
– Ne deysiñiz, baba? Sizni bir şey raatsızlaymı?
– Zaman fena oldı. Sen – üyken oğlumsıñ. Men saña bazanmağa aqlım. Seniñ Ekrem beyniñ oğlu kibi yaşağanıñnı istemeyim. Cenk ne ile bitecegi belli degil. Lâkin, o bitken soñ adamlar: Fikret çar tahtı içün hızmet etti deseler, pek kederlenecegim.
– Men sizni añlamayım, baba!
– Padişa mağlüp ola bile... deyler. – Salâdin, ister-istemez, eyecanlı söylene başladı.
– Niçün, baba?
– Bilmeyim, lâkin... öyle deyler. Seniñ niyetiñ ne? Nasıl yaşamaq isteysiñ? Men bilmege borclum.
– Adamlarnı muarebege yollaylar. Men nasıl etip kenarda qalırım?
– Nasıl etip? – baba oğlunıñ közleri içine taaciplenip baqtı. – Er şeyniñ çaresi bar. Bu – fuqarelerniñ, bizim kibilerniñ, qanını töküci cenk. Öyle dey Settar. Cenk zenginler içün, dey.
– Settar saçmalay...– dedi Fikret. – Dünya yaratılğan, ama adamlar büyüksiz – küçüksiz, aşağısız – yuqarısız iç bir vaqıt yaşap olamağanlar. Tabiatnıñ qanunı öyle. Biri çalıştıra, digeri çalışa.
Dülger bir şey añlamağan çıray ile oğluna çevirildi.
– Ya episi çalışsa, kimse kimseniñ terisini sıdırmasa... öyle mümkün degilmi?
– Öyle iç bir vaqıt olğanı yoq!
– Bizim evimizdeki bu zügürtlik... zarur şeymi?
– Yoq. Menim içün... zan etsem, siziñ içün de, tek bir atqa degil, bir qaç atqa saip olmaq – yahşı. Bir çerik desâtina degil, eñ olmağanda, yigirmi desâtina toprağıñ olmalı. İşte, bu vaqıtta ayatnıñ manası ola bile.
– Bularnı bizge kim berecek? – dep soradı Salâdin. – Ekrem beymi?
– Bilmeyim, baba! – dedi Fikret. – Ama olarğa saip olmaq güzel.
– Sen yaşsıñ, Fikret! Ama bala da degilsiñ. Seniñ zeiniñ açıq olmaq kerek. Söyle maña, Settarnıñ fikiri ile razısıñmı?
– Settarnıñ özü kim ki, onıñ fikirine razı olacağım? Közev Mustafanıñ oğlumı?
– Daa yañçıq onıñ ile ne hususta laqırdı ettiñ?
Maña dağğa qaçmaqnı teklif ete.
– Sen?
– Qaçuvda ne mana! Bu küçük köyçikten dağğa qaçqan beş-altı adamnıñ elinden ne kelecek?
Salâdin ağa çubuğını şırqıldatıp eki-üç defa çekti, soñ basıq davuş ile dedi:
– Sen bu ayattan az şey ögrengensiñ! Fikirleriñ köklerdeki bulutlar içindeler. Ama saña saqlanmaq kerek.
– Kimden?
– Onbaşınıñ... Volost İdaresiniñ közlerinden. Añladıñmı? Saqlanmasañ, seni cenkke aydaycaqlar. Maña öyle baqma! Saña aqiqatnı aytam. Üç künden soñ seni askerge alacaqlar. Men – cail adamım ve qartım... ama Kâzimbey ve Ekrembey adamlarnı cenkke yollamağa pek davranalar. Yarın tañ atqance köyden ketmek kereksiñ!
– Qayda?
– Men aytırım!
Ertesi künü saba Fikret artıq evde yoq edi. O birden ğayıp oldı. Babası onı bir yerde saqladı. Qayda? Bunı kimse bilmey. Üçünci künü Salâdinniñ azbarına onbaşı kirip, Fikretni soradı.
– Kökköz hastahanesinde yata,– dedi Salâdin.
Onbaşı inanmay, başını sağğa-solğa siltese de, bir daa Fikretniñ esamesini oqumadı, qartnıñ sözlerini teşkerip yürmedi. Kökköz hastahanesine barmaq içün dağlar-taşlar keçmek kerek edi. Dağlarda ise qaçaqlar fıqırdaylar.
Bir ay içinde Bademlikten cebege qırqtan ziyade adam alındı. Köy qadınlarnıñ fiğanı ile toldı.
Babasından sade ve qışımlı terbiye alğan dülger Salâdin öz oğullarını da qorqu bilmez yigitler etip östürdi. O, yazda er afta bağçada yüksek, taldalı ceviz teregi tübünde Fikret ile Rustemni küreştirip, seyir ete edi. Eger bir de-biri qaideni azaçıq bozğanını sezse, küreşni deral toqtata ve usulnı bütün titamatınen yeñiden köstere, aqşam keç maalgece olarğa köz etip tura edi.
Küzde ceviz qaqılğan vaqıtta Salâdin özü terekniñ eñ yüksekteki pıtağına çıqa, iç bir şeyge tayanmay, uzun sırıqnı eki elinen qaviy tutaraq, ceviz qaqa ve oğullarına da öyle yapmaqnı ögrete edi. Salâdin ağa acayip avcı edi. O, oğullarını nevbet ile avğa alıp çıqa edi. Tavşan raskelse, özü atmay edi – barsın, oğlu atıp öldürsin, eger birinci tavşan qaçıp qurtulsa, oğlu digerini atıp öldürmegence evge qaytmay edi. O Rustemge quru ve qattı topraq üstünde tavşan izleri tapmaqnı... dağda kündüz çeşit quşlarnıñ seslerini ve gece vahşiy ayvanlarnıñ davuşlarını ayırdı etmekni ögretken edi.
Rustemni meraqlandırğan şey tek av degil edi. Onıñ eñ sevimli meşğuliyeti at çapuv. Eñ zevqlı at çapuvlar toy künlerinde ola turğan. Köyde maqtavlı yigit Memetniñ dügünine eppi azırlıqlar körülse de, türlü sebeplerden ötrü qaldırıla berdi. Soñ babası demirci Qurtbedin cenkke alındı. Andan tek sol qolu ile qaytıp keldi.
– Ayşe! – dedi o, bir kün qarısına. – Men qaç yıl daa yaşaycağım, belli degil... oğlum yaş olsa da, onı evlendirip, bahtlı ekenini körmek isteyim.
Bundan soñ Memetniñ toy künü tayin etildi.
Musafirler çoq toplandı. Qomşu Ğavr köyünden eñ namlı atlarğa minip üç yigit keldi. Lâkin Rustem tınç edi. Üç kün ve üç gece özüniñ Aq Tabanını besledi, uzaq mesafelerge çaptırıp, nefes aluvını diñledi.
Qoşu olacaq künü azbarğa çıqarıp, qaşağa ve çötki ile temizledi, quyruğını ve callarını sabunlap yuvdı, quruttı, quyruğını ördi ve qısqa etip tuyümlep bağladı. Üyle avğan soñ, yigitler Cuma Cami artındaki aralıqta cıyıla başladılar. Rustem ayaqlarına Fikretniñ çızmalarını, başına özüniñ qarakul qalpağını kiydi ve Aq Tabanğa atlanıp ketti. Qartlar, yaşlar quyruğı tüyümli acayip qıyafetli atqa ve yigitke suqlanıp köz etmekte ediler. Qoşularğa alışıq Aq Taban, dügün ziyafeti devam etken evniñ qapusına yaqınlağanda eyecanlandı, kibar başını qaqqalap, de ögge atıldı, de keri çekildi, de art ayaqları üstünde tiklendi.
Rustem atnı arqağa çevirmek içün cügenini çekeyatqanda, toy azbarından eki qız çıqtı. Birisiniñ qılabdan saçları belinece sarqqan, digeriniñki ise bürümçigi astında gizlenmekteler. Qızlarnıñ başlarında altınlı fesler, boyunlarında qiymetli ciazlar yiltıramaqtalar. Qılabdan saçlı qız Rustemge ve onıñ cüyrügine bir köz etti ve, dostuna çevirilerek, aselet yüksek davuş ile:
– Atını pek yaraştırğan. Añlaşıla, eñ arttan nallarnı toplap kelecek,– dedi.
Qızlar şaqıldap külüşerek, çeşme betke doğruldılar. Yüzleri fırlantalar astında gizlengenlerine baqmadan, Rustem olarnı tanıdı. Sarı saçlısı – Gülâra, yuqarı maalledeki Ğafar ağanıñ qızı, yanındaki ise – qayışçı Nafeniñ qızı Zemine edi.
Külküler Rustemge toqundı.
– Qaysımız nal toplaycağını soñ körermiz,– dedi o. – Menmi, yoqsa ağañ Veysmi?
Qız toqtaldı, yüzüni azçıq açtı.
– Ağam köyge kelip yetkende, siz Tarahçı Aliniñ evi yanında olacaqsıñız!
– Yañlışasıñız! – dedi yigit ve alçaq davuş ile soradı: – Ya siz, Gülâra, toynı niçün terk etesiñiz? Ne işiñiz bar?
– Niçün soraysıñız?
– Şay... özüm,– Rustem pelteklene başladı. – Aytacaq şeyim bar edi.
– Mañamı? Pek aşıqmañız. Taqdiriñiz ğayet dumanlı. Qoşudan nasıl qaytıp kelecegiñiz belli degil! – qız dülber külümsiredi.
– Şübelenesiñizmi?
– Yoq… öyle olacağına eminim.
Gülâra yüzüni tekrar fırlanta ile örtti, Zemineniñ elinden tuttı, ekisi aralıq içinde ğayıp oldılar.
Tezden çalğıcılar, soñra musafirler soqaqqa çıqıp, çeşmege doğruldı, meydanda turğan yigirmi dört atlı yigitni muasarağa aldılar. Atlılar üçer-üçer olıp tizilerek, davul ve zurna davuşları altında poçta yol betke cönediler. Qızlar, çette turıp, begengen yigitlerine işmar ete, öz araları şaqalaşa – külüşe, bir-birlerini eriştire, er biri qoşuda öz sevgilisi birinci olacağını isbatlamağa tırışa edi.
Atlılar Asma Quyu aylanmasında doğruldılar.
Çeşme ögündeki meydanda oyun başladı. Davulcı çoqmarını domp etip urdı. Yüz yaşındaki ihtiyar adamlardan başlap, bala-çağağa qadar, er kes oynadı. Seyirciler oynamaqta olğan qızlarnıñ fesleri ve yigitlerniñ qalpaqları astına kâğıt paralar qıstırdılar.
Dügünde endi bayağı şarap içip, keyflenip yetiştirgen yaş kişiler bellerindeki quşaqları arasındaki pıştavlarını çıqarıp, avada patlattılar.
Ekrem beyniñ aydavcısı Veli ve sünnetçi Osmannıñ oğlu İbraim alqağa kirip, ellerini töpege kötererek, danğalaq oyunı oynadılar. Oynar ekenler: “Aşaya en! Yukarıya kalk!” dep qıçırdılar.
Oyun-külkü esnasında, eki şaqacı köylü dügün azbarından çeşme meydanına iri çapçaq yuvarlatıp ketirdi, adamlarnı şarap ile sıyladılar.
Bu şeñlik eñ yüksek seviyege köterile yatqanda gürülti birden tındı, er kesniñ nazarı meydan çetinde peyda olğan onbaşı Abduramanğa çevirildi.
– Bu nasıl şamata? – dep cekirdi o, toqal qamçısını avada sallap. – Bu nasıl yarmalıq? Anda, cebelerde, adamlar padişa oğrunda canlarını fida etmekteler... Siz ise mında keyf çatasıñızmı? Tez.. çalğını toqtatıñız!
Çeşme meydanında qabir süküneti asıl oldı. Sükünet hayli vaqıt devam etti. Neayet, cemaat ortasındaki alqağa Salâdin aqay çıqtı.
– Abduraman! – dedi o, tüşkün sesi ile. – Epimizniñ oğullarımız qurşun astına yollanıldı... bu seniñ içün azlıq etti de, bir afta evelsi cenkten bir qolsuz qaytıp kelgen Qurtbedinniñ oğluna toy yapuvnı yasaq etesiñmi?
– Sen sus, Salâdin! – dep ayqırdı onbaşı. – Men seniñ de kim ekeniñni bilem! Sen akimiyet duşmanısıñ! Seni Sibirge aydamaq kerek.
– Ebet, siz bunı yapa bilesiñiz! – dedi dülger. – Bu siziñ içün bir şey demek degil!
– Yeter, qarabacaq!
– Oğlum! – dedi bu arada onbaşığa çal saqallı Vacip. O, yosunlı kök taş üstünde oturmaqta edi. – Yüreklerimiz keder tolu. Cemaat bedbaht Qurtbedinniñ oğluna toy yapa. Bunı da qanunğa akis deysiñ! Alla seniñ cezañnı bermezmi?
– İmperiya azap içinde, siz ise... davul – zurnağa oynaysıñız,– dep cekirdi Onbaşı, qart Vacipke,– Qurtbedin cenkten bir qolsuz keldi, bu doğru. Ama o, köyge maraz alıp keldi. O da doğru. Dağğa er kün onlap erkekler qaçmaqtalar.
– Qurtbedin alicenap adam,– dedi Vacip. – Onı iç bir şeyde öpkelemek mümkün degil!
– O alicenap adamnıñ tili pek uzun.
– Alla yazısı. Er keske bir ölçüde til bağışlamağan. Seniñ tiliñ qısqa... lâkin bizim başımızğa ne qadar belâlar ketirdi, bilesiñmi?
– Vacip aqay! – onbaşı asabiy davuş ile qıçırdı. Öyleki, samaylarındaki qan damarları şişip çıqtılar. – Men ükümet kişisim. Beyaz saqalıñızğa ürmetim olğanına baqmadan, sizni...
– Sibirge aydarım... demek isteysiñ, bilem! Meni Sibir ile qorquzamazsıñ. Men anda oldım... eki defa. Endi aşımnı aşadım – yaşımnı yaşadım. Men, Abduraman, seniñ dedeñ Nezirniñ yaşlığını bilem.
Onbaşı elindeki örme toqal qamçını iddetle çızmasınıñ qonuçına urdı, alqa içinden çıqar eken, adamlarnı üytekledi – qaqıştırdı, Asma Quyu betke adımladı.
– Ağızıñnı tıy! – dep taşladı o, Salâdinge, yanından keçeyatqanda. – Bir daa artqaç laqırdıçıqlar eşitmeyim!
Onbaşı ketken soñ, tekrar zurna davuşı eşitildi. Adamlar tekrar oynamağa başladılar.
Ekindi namazı yaqınlağanda, köyniñ aşağısından, poçta yol betten atalaq-kötelek olıp Midat keldi.
– Qoşu kele! Qoşu...– dep qıçırdı bala.
Muzıka toqtadı. Er kes Asma Quyu aralığı soñundaki küçük qır başına yuvurdı.
Kerçekten de, atlılar Tarahçı Aliniñ tütün aranları yanından keçip, köyge yaqınlamaqta ediler. Yigitlerniñ qaysı eñ ögde, qaysı ekinci... kim artta! Qır üstünden episi körünmekte. Soqaqlar, qoşu levhasından tesirlengen seyircilerniñ sadası ile toldı.
– Cügenini tart, Veys! Cügenini!
– A-na Erecep!
– Rustem? Rustem qayda?
– Ey, Alla belâñnı bersin!
– Erecep... Yoq, o degil eken.
– Kim?
– Egilme, sersem! At yorulır, qafañ işleymi? E-ay! Veyske kötek kerek. Öyle dızman at üstünde artta qalmaq...
Atlılar Ekrem beyniñ evi yanındaki aylanmadan keçti, mezarlıqnıñ qaburğasında poçta yoldan çıqıp, qırdış boyu, köyniñ aşağı maallesine kirdiler. Olar terekler arasında ğayıp olğan arada, qır töpesindeki adamlar bir ağızdan qıçırdılar:
– Maşalla, Rustem! Aferin!
– Ebet, Rustem! Daa kim olacaq?!
– Salâdin ağa, qaydasıñ? Oğluñ...
Tekrar çeşme meydanına qaytıp kelgen cemaat birden çetke çekilip, atlarğa yol açtılar. Birinci – Rustem lipildep keçip-ketti. Aq Taban köpükler içinde edi. Ekinci – Velişa, Gaspar Halilniñ oğlu. Onıñ artından Veys ve Ekrem beyniñ oğlu Şevket... Biraz keçken soñ eki at daa yetip keldi, üstlerinde adamları yoq edi. Yedi atlı asıl da peyda olmadılar – yarı yolda qalğanlar.
Adamlar biri-birine qarıştılar. Rustem, Veys, Velişa, Şevket ve diger yigitler Cuma Cami betten keri qaytıp keldiler. Atları eyecanlı, üstlerinden buv çıqmaqta. De sağğa atılalar, de solğa. Yaş bir yosma Rustemniñ oynaqlay bergen atına yaqın keldi, yigitke küçük qadife yastıçıq taqdim etti. Bu – qoşuda ğalip kelgen kişige ediye. Rustem, adet mücibi, yastıçıqnı tişleri arasına qıstı, dostları ile at üstünde soqaq-soqaqtan yürdi. Qızlar yigitlerge deste-deste çiçekler bağışladı, atlarnıñ üstüne güller septiler.
Bu qalabalıq içinde adamlarnıñ nazarına birden Ğafar ağanıñ qızı çalındı. Gülâra, elinde bir top qaranfil, adamlar arasından çıqtı, közleri aşağı enik alda, yavaş-yavaş Rustemniñ yanına keldi.
– Bu çiçeklerni sizge samimiy yürekten taqdim etem, Rustem! – dedi o, külümsirep ve gizliden ilâve etti: – Siziñ ozacağıñızğa iç şübem yoq edi. Maña ıncınmañız, Rustem!
Rustem sağ közü üstüne sarqqan qalpağını tüzetti. Bir top quvurçıq saçı ruzgârdan yelpirep aldı. At üstünden aşağı egilip, Gülâranıñ elindeki çiçeklerni alır eken, cilveli közlerine eşq ile baqtı.
– Teşekkür, Gülâra! – dedi o, yavaştan. – Doğrusını aytsam, saba atımnıñ ciazı aqqındaki sözleriñiz içün azaçıq kederlengen edim, bu qaranfilleriñiz qalbimni sevinçke toldurdı. Gülâra...– dedi o, daa ziyade egilip. – Men bugün aqşam siziñ ile Tesellide körüşmek isteyim.
– Siz? Menim ilemi?
Rustem utandı. Çeresi qızarıp ketti.
– Kelirsiñizmi?
Qız cevap bermedi. Fırlantasını çekip, yüzüni örtti, aqırın-aqırın keri qayttı. Bu ne demek edi... Rustem añlap olamadı. Tekaran tüşünceli alda turdı, soñ qamçısını köterip atnıñ sağ yanbaşı üstüne endirdi, çaptırıp Cuma Cami betke ketti.
Çalğıcılar tekrar toy azbarına kirdiler. Adamlarnıñ bir qısımı olarnıñ artından ketti. İçmek istegenler çapçaq yanında qaldılar.
Rustem, özleriniñ evi aldında attan tüşti, qapu ögünde turğan Salâdin ağa Aq Tabannıñ ayıllarını boşattı, cügeninden tutıp, teri qalğance yol boyunda o, yaqqa – bu yaqqa yürsetti, soñ üstündeki egerini ve başındaki cügenini alıp, nohta taqtı, ahırğa kirsetip, istegeni kibi raatlansın diye, öz başına bıraqtı. Baba, Rustemniñ yanına kelgen soñ, onı biraz maqtadı, ama qataları içün öpkeledi.
– Qaç kereler ayttım... eger üstünde doğru ve qaviy otur, dedim. At çapqanda ögge egilesiñ. Niçün? Ondan ne fayda? Tizleriñ ile atnıñ qaburğalarını sıqıp oturmaq kereksiñ ki, üstünde adam barlığını sezsin. Çuval kibi oturmaq kerekmey. Ondan soñ, cügenni niçün boş tutasıñ? Qısqa tutmaq kerek. O, vaqıtta at sürünmez. At üstünde, ileride de bugünki kibi oturacaq olsañ, bir daa saña qoşularda çapmağa razılıq bermem.
– Men episini bilem, baba! – dedi Rustem. – Ama qızışam... hatirimden çıqa-kete.
Kelecek qoşularda, Aq Taban üstünde oturğanda, qaidelerge tam riayet etecegi içün söz bergen soñ, Rustem yuqarı sofağa çıqtı,
“Toyğa keteyimmi eken?” dep tüşündi o, pencere ögünde toqtalıp. Qaranlıqlar içine kömüle başlağan dağlarğa baqtı, anda... dağlarda, Gülâranıñ acayip közleri köründiler. Qulaqlarında qıznıñ utansırap aytqan sözleri çıñıldadılar. “Siz... menim ilemi?” Dudaqlarında hoş tebessüm asıl oldı. “İşte, sen nasılsıñ, Gülâra!” dep fısıldadı Rustem.
Toyğa ketmedi. Set üzerine sozulıp yattı... sustı. Tesellide ola bilecek körüşüvni tasavur etti. “Kelirmi eken? – dep soradı öz-özünden ve özü cevap berdi: belki kelir! Kelse... evel-evelden muqaddes dep bilingen şeriatnı bozmağa nasıl cesaret eter? Yoq, böyle tüşünmek kerekmey. Gülâra cail qorantada ösken qız degil. Babası Ğafar ağa, darulmuallimini bitirgen, soñ Peterburgda oquğan ve çalışqan. Qarısı ve balaları çoq defalar anda barıp kelgenler, çoq vaqıtlar yaşağanlar. Kelir! Kelir!
Teselli köy kenarında, dağ içinde, salqın suv çoqrağı. Körüşmek içün ğayet oñaytlı yer. Gülâra şimdi gügümini bilegine alır, çoqraqtan suv almağa keter. “Qayda ediñ?” – dep sorar ondan anası. “Suv almağa bardım”,– dep cevap berir qız. Vesselâm!
Köz yaşı kibi arınçıq, çini kibi parlaq, buz kibi suvuq pak suv içmek istegen adamlar bir çaqırım uzaqtaki Tesellige barmağa erinmeyler. Vay, o suv! Yerniñ terenliginden ufaq çaqılçıqlar ile qaynap, gizliden seslenip çıqqan acayip o, suv! Böyle suv yalıñız Bademlikte bar. Ve oña... o, çoqraqqa ekindi ile aqşam namazı arasında barıla.
Buyka ve Gotfrid üzerine qaranlıq çöke başlağan maalde Rustem Tesellige cönedi. “Daa ertece, lâkin sabırım qalmadı...” dedi o, öz-özüne, tar soqaq ile keter eken.
Lâkin nafile öyle tüşündi. Süyrü qaya yanındaki tar aralıqtan keçkende Gülâranı kördi. O, sılaq qum ile gügümini ağartuv ile meşğul edi. Ayaq davuşları eşitip, arqasına çevirildi. Rustemni çoqtan beklegenini sezdirmemek içün, gügümni çar-çapik uluq astına qoydı.
– Keldiñiz, öylemi, Gülâra? – dedi Rustem, özü içindeki eyecanını gizlemege tırıştı. – Men qorqtım... kelmezsiñiz belledim. Çeşme meydanında ricama cevap bermediñiz!
Qıznıñ qaşları çatıldılar. Közlerinde qorqu sezildi.
– Lâkin red de etmedim...– dedi o.
– Ebet, red etmediñiz. Onıñ içün teşekkür sizge, Gülâra!
– Men edepsiz oldım. Erkek ile körüşmek içün Tesellige keldim. Bu şeriat işi degil.
– Şeriat... ebet! Lâkin men sizni pek körmek istedim! – Rustem, şaşmalağanından, sağ potüginiñ ökçesi ile yerni qazğaladı, soñ üstünden taptadı. – Şeriatnı men bozdım!
– Siz er kesni ozdıñız,– dedi Gülâra,– yastıçıqnı qazandıñız. Siz qaramansıñız!
– Men bahtlım. Yastıçıqnı qazanmağan olsam, elleriñizden o, çiçeklerni de alamaycaq ve maña söylegen o, hoş sözleriñizni eşitamaycaq edim. Qısqası, sizni tapamaycaq edim.
– Meni qıdıra ediñizmi?
Bu sual Rustemni çıqımsız vaziyette qaldırdı. Ne deycegini bilmedi. Qız köyniñ çetinde doğdı ve on sekiz yıllıq ömürini anda keçirdi. Rustem bu vaqıtqa qadar Gülâranı tüşüngenmi, oña ıntılğanmı edi? Yoq! Ne Gülâranı ve ne de başqasını qıdırmağan, qafasında evlenüv degen fikir asıl da doğmağan edi. Salâdin ağanıñ sert qolları altında ösken Rustem sevgi aqqında daa tüşünmegen edi. “Dağğa ket! Odun ketir! Atlarnı çayırğa ayda!” Bir-biri artından er kün olıp turğan bu işler romantik tüşünceler içün vaqıt qaldırmay ediler. Rustem nazik islerni qaydan bilsin? Onıñ isleri yuquda edi. Ama, er şeyniñ vaqıtı ola. Oña qaranfil destesi bağışlağan qız Rustemniñ yüreginde birinci olaraq tatlı eyecanlar uyanttı. Qalbinde susıp turğan sevgi közlerini açtı ve ilkide Gülâranı kördi.
Qız uluq astındaki gügümini alıp, üstünde qalğan sılaq qumnı yuva başladı.
– Yoq. Men sizni birinci kere bildim,– dep cevap berdi Rustem, niayet.
Gülârağa bu sözlerni eşitmek ğayet hoş ve biraz da oñaytsızca keldi. O, utandı. Utanğanı içün başqa laqırdığa keçti.
– Ağam sizge pek açuvlı,– dep taşladı Gülâra,– oña ne yaptıñız?
– Bir şey de... şaqa ettim. Artta qalmasın dep, atına eki qamçı urdım. Bunıñ içün darılmaq kerekmi?
– Atı abdırap, sürüngen, özü yıqıla yazğan.
– Öyle şey sezmedim,– dedi Rustem.
Qız sustı... ağası aqqında laqırdı açqanına peşman etti.
– Gülâra,– dedi Rustem. O, laqırdı ne üstünde ekenini endi unuttı. – Qızılçıq cıymağa barasıñızmı?
– Niçün soraysıñız?
– Men yarın dağğa ketem. Belki siz de qoşulır ediñiz! Veys, siz... men – üçümiz.
– Fena olmaz edi. Lâkin anam ile añlaşmaq küç.
– Niçün?
– Dağda qaçaqlar çoq eken.
– Qorqasıñızmı? Episi köyümizniñ yaşları. Eger bizge rastkelseler, tek aşayt isterler.
– Siz olarnı kördiñizmi, Rustem?
– Kördim. Babam ile dağğa ketkende, yanımızğa ötmek alamız. Körüşsek, Asan ağanıñ qoruvı yanıdaki qıyış emenniñ quvuşında qaldıramız. Andan özleri kelip alalar.
– Kişilerni er kün cenkke aydaylar,– dedi qız tüşünceli alda. – Tek yaşlarnı degil. Babamnı da alırlar dep qorqam. Ekrem bey köyümizden qırq adam daa yollamaq içün söz bergen, deyler. Rus padişasınıñ közüne kirmek istey. Alla o, danğalaqnıñ belâsını bersin.
– Cenkke qırq adam daa ketse, onıñ tarlalarındaki tütünni kim qıracaq? Kim qurutacaq? Sabaları onıñ çayırlarında işlemek içün köyniñ yarıdan ziyade ealisi çıqa. Mevsimli hızmetke yüzlernen ukrainalı kele. Cenkke kimni yollamaq istey?
– Onıñnen memnun olmağanlarnı.
– Memnun bir Kâzim bey, o, ise tütün qırmay.
Bu arada qaya artından at tuyağı davuşı eşitildi. Gülâra seskenip ayaqqa qalqtı ve, gügümini alıp, uçurım astındaki soqaq boyu tez-tez evge cönedi.

II

Muarebe devam etmekte edi. Köyden cebege adamlar ketken sayın, eali içün yaşamaq qıyın oldı. İtiyac dülger Salâdinniñ evine de daldı. Rustemni de Ekrem beyniñ tütün tarlasında işlemege mecbur etti. Bademlikte urâdnikler ve pristavlar sıq-sıq peyda oldılar. Volost idaresi köylülerniñ atlarını ve sığırlarını tutıp aldı. Rustemni Aq Tabandan marum etti. Bütün qoranta dört ay, gece demey, kündüz demey çalışıp, tamaqlarından qıtıp, para toplap, niayet, kemane biçimli bir at aldılar. At öyle arıq ki, üstündeki bütün qaburğalarını sayıp çıqmaq mümkün. İnce boyunı, kemikli başını zar-zoruna köterip turmaqta. Salâdin ağa atnı azğana taqatqa ketirgence, besley-besley, canı yandı.
Küz keldi. Onıñ artından qış. İtiyac Bademlik ealisiniñ ğırtlağını küçlü sıqa başladı.
Baarde ise dağlarda terekler tekrar yeşerdi, çiçek açtılar. Çiçekler adamlarnı sevindirdiler.
Sabadan aqşamğa qadar hızmet etici Rustem qız ile siyrek körüşe, lâkin onı sıq-sıq körip turacağı kele... o, sebepten tarla soqaqları aylanmalarında, yarlar başında añdırıp yürip, iyün aqşamlarınıñ birinde Gülâranı rastketirdi.
Qız, qaya artından apansızdan peyda olğan yigitni körip, şaşmaladı.
– Bu maalde mında ne yapasıñız? – dedi o Rustemge titrek sesi ile. – Vay, öyle qorqtım ki... qaçaqnıñ biri belledim.
– Men çoqtan mındam. Sizni bekleyim.
– Bir şey oldımı?
– Sizsiz... maña pek küç!
– Ah, Rustem! Maña küç degilmi?
Rustem qızğa özleriniñ vaziyetini ikâye etti.
– ...Fikret ise künler boyu qaydalardadır yüre. Kimerde gecelein evge kele, tañda coyulıp kete. Aftalarnen körünmey. Kimsege bir şey söylemey. Hucur menim ağam. Onı dağlarda gizlenip yüre belley edim. Eki kün evelsi gece bizge Settar ağa keldi. Fikretni o da yaqında körmegen.
– Öyle olsa, Fikret qayda?
– Bilmeyim. Kene Şevketke qoşulğandır dep qorqam.
– Ekrem beyniñ oğlunamı? – Gülâra taaciplendi. – Onıñ ile nasıl işleri ola bile?
– Bıltır Fikret Şevketniñ qardaşı Zeynepke evlenmek istegen edi. Babam razı olmadı.
– Zeynep dülber qız. Ve aqıllı,– dedi Gülâra. – Tabiatça da ağasına beñzemey.
– Şimdi evlenüv vaqıtı degil.
– Siz deñiştiñiz, Rustem. Men sizden qorqa başlayım.
– Qorqunçlı oldımmı?
– Soñki vaqıtlarda sizden qauflı sözler eşitem. Akimiyet ile razı degil kibi laqırdı etesiñiz.
Yanaşadaki çayırnıñ qorası artından apansızdan Fikretniñ başı köründi. Gülâra, abdırap, kiyik davuş ile ayqırdı ve deral gügümine yapıştı. Qaçacaq oldı, Rustem qıznı toqtattı. Gülâra, niayet, tınçlanğan soñ, gügümi içindeki suvnı yerge tökip, tekrar uluq astına qoydı.
– Keç maalde mında ne yapasıñ? – dedi Fikret qardaşına, özü azbardan sıçrap yerge tüşti. Gülâranı körgen soñ, qurnaz közleri ile külümsiredi. – A-a… sevgi... asretlik! Selâm aleyküm, Gülâra!
– Aleyküm selâm, Fikret ağa!
– Sesleriñiz çıqmay. Teselli susulğan yer degil. Adamlarnıñ biri-birlerine nazik isleri beyan etilgen yer.
– Men Gülâranıñ gügümi tolğanını bekleyim,– dedi Rustem.
– Gügüm endi tolu...– Fikret mısqıl ile cevap berdi.
Rustem ağasınıñ sözlerini eşitmegen oldı, oña cevap bermedi.
– Qaydan kelesiñ? – dep soradı o, Fikretten, birazdan soñ. – Anam seniñ içün pek raatsızlana.
Gülâra bilegini gügümniñ sapına keçirip, yolnıñ ağızına çıqtı, ağa ve qardaş ile sağlıqlaşıp, evge ketti. Fikret güya qıznıñ davuşını eşitmedi, cevap da bermedi.
– Anama raatsızlanmaq ne içün kerek oldı? – dep soradı o, qardaşından. – Özleri ket, dediler, men kettim. Daa ne yapmaq kerekim? Aytsınlar, onı da yapayım!
– Anam... raat oturamay. Bunı añlamaq kereksiñ.
– Öyle eken, meni anda-mında aydaştıra bergenleri ne?
– Cenkte elâk olğanıñnı istemeymiz.
– Niçün meni mıtlaqa elâk olur dep belleysiñiz?
– Yoq... niçün? Men padişa içün qan tökülgenine qarşım... tek men degil.
– Padişa içün?..– Fikret taaciplendi. – Ya kim içün tökmek kerek?
– Bizni itiyacdan qurtarmaq istegen ğaye içün!
– Öyle ğaye barmı?
– Settar ağanıñ fikirince, bar!
– Settar sandıraqlay. Fuqareler akimiyeti, zenginler akimiyeti... bularnı qaydan qazıp çıqara, bilmeyim! Babamnıñ qafasına bedaat şeyler qıntay bere.
– Sen ne aytasıñ, Fikret, başıñda aqılıñ barmı?
– Bar... özüme yeterlik. Settar nasıldır fuqareler akimiyeti tüşünip çıqarğan. Köyde çıplaq bacaqlar çoqluğını bile... olar arasında şerefli olmaq istey.
– Özüñ kimsiñ? Fuqare degilsiñmi?
– Fuqarem. Lâkin öyle oluvdan bezdim. Yaşamaq isteyim.
– Nasıl? Köylülerden tutulıp alınğan bağçalarnıñ, bağlarnıñ saibi olıpmı?
– Niçün köylülerden? Özüm de elde ete bilem!
Çoqraq başındaki bu subet vaqıtında Rustem doğmuş ağasınıñ dünyağa ve ayatqa nazarını añladı. Pek taaciplendi.
Fikret daa yaş. Rustem ise sanki bala. Ama fikirleri bir degil.
– Zenginlik yahşı şey,– dedi Rustem. – Lâkin başqasınıñ emegi ile qazanılğanı degil. Sen Şevketnen çoq yıllar dost oldıñ, Zeynepniñ etegini qoqlap yürdiñ. Cam sofalı saraydaki ayat ile tanış oldıñ. Demek, begendiñ!
– “Saraydaki ayat...” – Fikret azarlap qardaşınıñ sözlerini tekrarladı. – Bu qadar ülema ekensiñ… bilmedim. Burunıñ boqlı, özüñ mulaaza etesiñ!
– Menim burunımnıñ mında alıp – berecegi yoq,– dedi Rustem. – Ama seniñ qafañda ne bar – ne yoqnı bilmek içün asıl da ülema olmaq şart degil. Daa eki yıl evelsi özüñ Şevket ile İstambulğa ketip, darilfnunda oqumağa azırlanğan ediñ. Niçün ketmediñ?
– Ketmedim... o, menim işim! – dedi Fikret, açuvlanıp,– lâkin Zeynepke toqunma! Gülârañ onıñ bir tırnağı etmeycek. Gecelein dağlarda bıralqılanıp yüre. Şeriattan qorqmay.
Rustemniñ içinde nedir qıbırdandı, yüregine nedir sançıldı... ve sındı. Yumruqlarını sıqtı, az qaldı, ağasınıñ üstüne atıla yazdı.
– Men Gülâranı sevem...– dedi o,– ve bunı kimseden gizlemeyim. Vaqıtı kelir, qıznıñ babası ve anası uzurına barıp, razılıq isterim. Ama seniñ kibi, Ekrem beyniñ sarayında qoqlanıp yürmem.
– Sen maña ahlâq oquma! – dedi Fikret,– oña ihtiyacım yoq. Omuzlarım üstünde özümniñ qafam bar.
– Bar... lâkin boşça körüne!
Fikret oña tiklendi... baqtı, baqtı, soñra ellerini ceblerine tıqtı, dere boyundaki aylançıq soqaq ile ketti. Kölgesi ğayıp olğan soñ, Rustem taş üstüne oturdı, tüşüncege daldı. Fikret ile böyle iddalaşqanı içün ökündi. Er alda, ağası...
Hayli vaqıt keçti. Artında, nasıldır, şıtırdı eşitip, aylandı. Fındıq teregi pıtaqları arasında Gülâranı kördi.
– Siz ketmediñizmi? – dedi Rustem ayretle. – Demek, ağam ile laqırdımıznı eşittiñiz!
– Yoq…– dedi qız. – Men evde edim. Sofadan soqaqqa köz etip turdım. Evge qaytqanıñıznı körmek istedim. Lâkin aşağı soqaq boyu tek Fikret ağanıñ özü keçti. Çıdayalmadım, sizge keldim.
– Fikret qayda ketti, kördiñizmi?
– Kördim. Evge ketti!
– Oturıñız, Gülâra! – Rustem çetke çekildi, taş üstünde oña yer berdi. – Azaçıq da olsa, yanımda oluñız! Men pek efkârlım.
Gülâra onıñ yanına oturdı.
– Sizge aytacaq şeylerim çoq, Rustem! Ama biz daima aşıqamız! Qonuşmağa vaqıt tapılmay. Tezden cenk bitecek, deyler. Bitse, biz Peterburgqa ketmek isteymiz. Lâkin babam... menin ğarip babamdan haber yoq. O da cenkke alındı. Ne yaparmız, bilmeyim!
– Cenk bitecek? Kim ayttı?
– Settar emce. O, tünevin, qaydandır, uzaqlardan keldi. Cenk bitse, bizim ile Peterburgqa kelirsiñizmi, Rustem?
– Men anda ne yaparım, Gülâra?
– Enver... Menim ögey ağam ne yapsa, siz onı!
– Enver – oqumış adam. Men ise... cenk başlağanınen mektep qapaldı.
– Babama yardım etersiñiz. O, özüniñ antikvar tükânını tekrar açacaq.
– Babam razı olmaz,– dedi Rustem. – Qaçıp ketsem, anam qasvetinden öler.
– Bu köyçikte, bu qayalar arasında ebediyen qalacaqsıñızmı?
– Cenk bitse, ayat başqa olacaq deyler. Lâkin kim içün? Babam: muarebelerden soñ akimiyet deñişe turğan... dey. Bunı babam ayta. Aqiqatta, ne olacaq? Kim bilsin? – Rustem sustı, geceniñ hoş iñiltisine diñlendi. – Eşitesiñizmi, Gülâra? Bu şefaf suvnıñ gizli nağmelerini, onıñ qaynaq ve cazibeli nefes aluvını şitesiñizmi? Bu yamaçlarğa ve qayalarğa baqıñız! Ketseñiz, bularnı köramaycaqsıñız! Böyle güzellik başqa yerde yoq. Biz bu güzel yerde doğdıq.
Dereniñ aşağı çetinden, uzaqtan tınıq davuş eşitildi:
– Gülâra! Aqız Gülâra!
Qız abdırap yerinden turdı.
– Bu anam,– dedi o. – Sağlıqnen qalıñız, Rustem! Siz aşağı yol ile ketiñiz. Bizni kimse körmesin!
Gülâra acele-acele ketti. Rustem biraz daa oturdı, soñra o da evge qayttı. Ama ağası ile körüşip olamadı.
Fikret araba qapuğa yaqınlağanda babasına rastkeldi. Salâdin ağa qomşu azbarda onbaşı Abduraman barlığını bildirip, oğlu tekrar gizlenmesini talap etti.
– Tavşan Deredeki çayırğa bar! – dedi oña dülger. – Çalaşta bekle. Men gece arabanı yekip yolğa çıqarım. Süküt gecede taş yolda köpçeklerniñ tasırdısını eşitkeniñnen, Tarahçı - Aliniñ tütün aranları yanındaki köpürge tüşersiñ, beraber yarmalıqqa ketermiz.
Fikret evge kirmedi. Közev Mustafanıñ bağçasında tar soqaq boyu çayırğa ketkende, yüksek emen astındaki çoqraq başında Settarğa rastkeldi. O, dağdan tüşken. Öz evlerine gizliden bir kirip çıqmaq içün fursat beklemekte edi. Oña biraz ekmek ve bir çift çıraq kerek.
– Sensiñmi, Settar? – dep qıçırdı Fikret qaranlıq içinde qavfsırap. – Keç maalde bu yerde ne yapasıñ?
– Yavaş ol! – dedi Settar açuvlanıp. – Adımnı aytmasañ, olmaymı? Kimni qıdırasıñ?
– Kimseni de... Çayırğa ketem
– Niçün çayırğa? Evde bir şey oldımı?
– Onbaşı Zeytulla ağanıñ azbarında dolana,– dedi Fikret yaqın kelgen soñ. – Kimnidir qıdıra.
– Ondan qaçtıñmı?
– Babam Qızıl Yarğa keteyik, dey.
– Yarmalıqqamı? Bu mümkün degil. Süyren boğazında zastava bar. Seni yaqalarlar.
– Babam aylanma yolnen ketmek istey.
– Aylanma yol Süyrenden soñ,– dedi Settar. – Süyrengece ise tek bir yol. Tuzaq.
– Bilmeyim. Babamnıñ emiri öyle! – dedi Fikret.
– Babañ emir etse... sen yaş bala degilsiñ. Özüñ bilmek kereksiñ.
– Ne bilmek kerekmi? Cenkni nası