Saylama eserler Tom 2 (1977)

Saylama eserler Tom 2

ÇAUŞ OĞLU

I

Üyle maali. Küçük işçi şeerçiginde bir qatlı beyaz evlerniñ qırmızı damlarını iyül küneşi qızdırmaqta. Eali, sıcaqtan qorqıp, salqın kölgelerde saqlanğan. Soqaqlarda kimse yoq.
Biz de, müterem oquyıcı, bir-de-bir qaraltığa, yahut terekler taldasına çekileyik. Azaçıq salqında oturayıq. Eñ olmağanda, işte, şu tula divarlı evçikniñ azbarına kireyik. Onıñ pencereleri körünmeyler, çünki etrafı tereklik. Tek süyrü töpesi kökke tirelip tura.
Bunda Çauş oğlu Mustafa ağa yaşay. Onıñ musafiri olayıq. Lâkin bunıñ içün, evelâ, kanal üstündeki çoyun köpürden keçmek, soñ Ravat soqağı boyu erzaq tükânı betke... – o şimdi üylelik yapıq – erzaq tükânı betke yürip, yeşil qapuçıq ögünde toqtalmaq ve onı qattıca qaqmaq kerek. Bugün bazar künü. Tünevin hızmette yorulğan adamlar, evde istiraat eteler.
Kördiñizmi? Biz yañlışmadıq! Mustafa ağa evde. Veranda içinde set üstünde oturğan, sol ayağını yanbaşı astına tıqıp, sağ ayağını minder üstüne uzatqan. Közleri yumuq. Amma o yuqlamay. Kündüz yuqlağan adeti yoq. Şay... sükünet içinde oturmağa... nelerdir hususında tüşünmege seve. Nelerni tüşüne aceba? Kim bilsin?! Belki özüniñ uzun ömürini, belki faniy dünyadaki keder ve işançnıñ başı ve niayeti ne yerde ekeninidir!.. Amma ömürniñ niayeti uzaq. Çauş, babası ve dedesi kibi, taqatlı. Kerçek, bir vaqıtta sarışın saçları şimdi ağarğanlar. Evi ve eşyası endi torunlarına adalğan. Keçken ve kelecek ömüri terazede çekilip, esaplanıp qoyulğan.
Bu evni Çauş öz elleri ile yasadı. Buña qani olmaq isteseñiz, başıñıznı köterip, tavanda, sofadaki qapu qasnağında ve pencere pervazlarında oyulğan örneklerge közetiñiz! Böylelerni tek Mustafa ağa yapa bile. Acayip örnekler. Olar bağçadaki arıqta iñlegen suvnıñ nağmesini, qarılğaçlar çivildisini temsil eteler.
Çauş ne tüşene? Kimse bilmey. Bilmek de kerekmey.
Lâkin kişilik evden çevik ve endamlı qız çıqtı. Yavaştan Mustafa ağanıñ yanına keldi. Onıñ yumuq közlerinen oturğan adeti barlığını bilse de, bu sefer şübelendi, çünki qartnıñ kerçekten yuqlağan vaqıtı da ola edi.
– Baba!
Mustafa ağa közlerini açtı.
– Maña ketmek kerek! – dedi qız. – Yolda Şemsnurğa da kirip çıqacağım.
Genç ömürniñ soqaqları başqa. Çauşnıñki kibi degil. Seniñ ile yaşaylar-yaşaylar, soñ evden çıqıp keteler. Doğmuş kişiñ senden ayrılıp ketecegini iqrar etüv müşkül şey.
Çauş yuqlap qalğan ayağını doğrultıp, setten aşağı tüşürdi, közleri üstüne sarqqan qalpağını tüzetti.
– Zeverced! – dedi o, tınç davuş ile. Yüregini ise raatsızlıq bastı, – Zeverced, qızım! Bugün, bazar künü, evde otursañ ne ola?
Qız babasınıñ yanına daa yaqın keldi. Öyle yaqın ki, tiri, şevqlı közleriniñ etrafındaki bürüşikleri oña ap-aydın sezildiler. Qız oña yalvarır közlerinen baqtı.
– Mümkün degil, baba! Men Şemsnurnen körüşmek, bazı nazariyelerni tekrarlamaq kerekim. Tezden maden tehnologiyasından imtian berecegim.
Bir vaqıtta Çauşnıñ özü de böyle yapa edi. Dostlarınen birlikte ders azırlamaq zarurlığını mana etip, evden çıqıp kete edi. Nesil daima bir-birini tekrarlay.
– Tehnologiyadanmı?.. – Mustafa ağa kinayeli davuşnen soradı. – Öyle olsa, ket!
Meseleni ekisi de çar-çapik añladılar. Lafnı uzatmaq ekisine de oñaytsızca keldi. O sebepten alel-acele bitire qoymağa aşıqtılar. Soñ baba külümsiredi. Qızını tebessüm ile ozğardı. Zeverced tez-tez basamaqlardan aşağı enerek, bağça içinde asma yüzüm terekleri astında ğayıp oldı.
Çauş hayli vaqıt qızınıñ pervasız adımlarına diñlenip, onıñ terekler arasında cazibeli yürüşini tasavur etip, ferahlanıp oturdı.
Zeverced, şübesiz, dülber qız. Dülber ekenini er kes bile. Tek erkekler degil. Oña qadınlar da suqlanıp baqalar. Qadınnıñ dülberligi birden sezile. Amma bu dülberlik nede ekenini añlap olamaysıñ. Çeresiniñ aydın çizgilerindemi, qolunıñ yengil areketindemi, acayip tebessümindemi? Nede? Zeverced ile yüz-yüzge körüşmek, közleriniñ saf baqışlarınen hoşlanmaq dünya zevqı. Zevercedniñ yüregi baarniñ özü kibi, bunarsız.
Mustafa ağa onıñ adımlarınıñ davuşına çoq diñlenip oturdı. Qapuğace, bana bizim keçip kelgen köpürimizgece, şeerniñ merkezinece ozğardı. Adımlar endi kimsege eşitilmeyler. Amma Çauş olarnı eşite. Arıqtaki suvnıñ şırıltısı, quşlarnıñ nağmesi olaraq eşite. Diñlenip talğan soñ azaçıq sezilir keder ile derin nefes aldı, soñ öz-özüne dedi:
– Bar... bar, qızım! Adamğa... aqiqiy adamğa ne kerek, episini bil. Sevinçni de. Kederni de. İnsan başını aşağı sarqıtıp yürmek kerekmey. Babam maña başımnı töpege köterip yürmekni ögretken edi. Men onıñ degeni kibi yapqan vaqıtımda anam maña darıla edi: başıñı kereginden ziyade, sebepsiz, töpege köteresiñ dey edi. Men, Zeverced, saña başıñnı nasıl tutmaq kerekligini ögretip oturmayım... aşağı egiltip yürmeseñ, oldı!
Qart Mustafa kimerde öz-özünen, işte, böyle laqırdı ete edi. İşçi şeerçiginiñ bir-de-bir yerindeki soqaq boyu keteyatqan yahut artıq dostu ile ders azırlamaqta olğan Zeverced ile subet ete. İtimal qız... yoq, yoq. Zeverced babasını aldamaz. Yüreginde nasıldır isler doğğan ekenler, olarnı gizlemekte ne mana? Zevercedniñ sevgen kişisi yoq. Daa yoq. Ve yaqında olmaycaq. Çauş buña emin. Böyle zekkiy ve kibar qıznıñ başını kim aylandıra bilecek? Qayda öyle yigit? Qart Mustafa öyle yigitni körgeni yoq. Amma çoq yaşağan kişiniñ nazarı er şeyni seze. O sebepten Çauş raat-raat otura.
Yürek tınç olsa... şimdi bu bağçanıñ içi kibi tınç olsa, yahşı. Dünya tunçıq ava ağırlığı altında yuqusıramaqta. Onı suvnıñ şırıltısı, yapraqlarnıñ şıtırdısı, quşlarnıñ sayravı eybetlemekteler.
Lâkin sükünet ebediy olmay. Ola bilmey. İşte, kimdir, yol qapunı açtı. Bağça içindeki soqaq boyu evge doğru yürüş etti. Çauşqa raatsızlıq keleyata. O, eleslenip, başını köterdi, deral adamnı körip, taaciplendi; çünki o, daima sevinç ketirici adam degil, kimerde onıñ kelüvi yürekni titremege de mecbur ete. Bosağa üstünde Asâ peyda oldı. Qonşunıñ qızı Asâ. Babası Nikolay... avtobazada mehanik. Lâkin ne qonşulıqnıñ, ne de avtobazada hızmet etüviniñ bunda emiyeti yoq. Asâ – poçtalyon, başlıcası bu. Qıznıñ elinde mektüp bar. Çauş Asânıñ parmaqları arasında qısılğan konvertni yahşı köre.
– Qana, oynañız! – dey Asâ. Özü de cariz külkünen küle.
Toqta, qart Mustafa niçün oynaycaq? Onıñ keyflenici adamlar arasında bulunmağanı ne qadar vaqıt. Yaşı da endi başqa. Ondan da ğayrı, saçları beyaz kişiniñ, nasıldır bir cilveli qızçıqnıñ sözünen, atılıp-turıp oynaması aqıl işi ola bilemi? Oynamaq degil, bu sepkilli bet qıznı tutıp, yahşı etip siliştirmek, baq, belki bu doğru olur edi. Amma qıznıñ bu talabı, elbette, matüvlik, yahut osal qılıq. Çauş bunı bile. Çauş özü cebede ekende, askerler poçta peyda olğanını körip, sevinçten, ayaqları töpede, elleri üstünde yürgenlerini, evden bir haberçik ketirgen konvertni elge keçirmek içün nice oşametli areketler yapqanlarını qaç defalar körgen edi. Özü bile qaç kereler quruna berip oynağan edi. Asâ eski ananege riayet ete, özüniñ bu sefer Çauşlar evine kelüvinde hususiy mana barlığını sezdirmek istey.
Mustafa ağa külmek, sevinmek kerek. O ise, közlerini azaçıq yuma berip, poçtalyonnıñ qoluna baqa. İndemey.
– Sizni, Mustafa emce, añlamaq mümkün degil. – Asâ hihıldap küle. Öyle şeñ qız ki, közlerine er şey külkünçli, zevqlı olıp körüne. – Yuqlaydırsıñız belledim, albu ise ayınıq ekensiñiz... – Çauş qızğa da yuqsırap oturğan kibi körüngen. Qart adamnıñ tüşünceli vaziyeti yuquğa beñzey. – Oynañız! Ebet, oynañız! Yoqsa, bir şey bermem. Ve aytmam. Qana, tez oluñız!
Oynamaq, bu şeñlenmek demek. Mustafa niçün şeñlensin? Konvertler içinde er vaqıt hayırlı haber olmay. Bir konvert Çauşnıñ hatirinden alâ çıqmay. Bare, iç bir şey kelmegeydi. Ey, Alla!
– Nasıl haber ketirdiñ? – dep soradı Çauş qızdan.
Asâ keleyatqanda aşıqqan. Belki de çapqan. Arıqlardan atlağan. Küneş şavleleri altında terlegen pişken. Şimdi tınç laqırdı etalmay. Nefesi tutıla. Tili kürmeklene. Sözleri üzülip-üzülip çıqmaqtalar.
– Oğluñız... oğluñız keleyata.
Qart Mustafanıñ fikirleri uyuğan ediler. Onı Asânıñ üzük, titrek sesleri birden uyanta bilirlermi? Ondan da ğayrı, Asânıñ sözleri asıl da kerçekmi? Olarğa nasıl inansın?
– Oğlum?
– Ebet!
– Asâ! Qızım, adamğa qaşanmaq kerekmey. Menim oğlum yoq. Niçün yoq ekeni özüñe malüm. Tek saña degil, bu maallede yaşağanlarnıñ episine belli.
Asânıñ çeresindeki şeñ tebessüm ğayıp oldı. Güya, o iç de olmağan edi.
– Men şaqa etmeyim, Mustafa emce? – dedi qız. Günasız, aydın közlerini qart Çauşnıñ közlerine doğrulttı. Qıznıñ baqışı ve “emce” sözüni ğurzufça aenkli etip aytuvı (çünki Asâ balalıqtan tatarlar arasında yaşamaqta ve qonşularınıñ tilinde söylene kelmekte edi) Çauşnı inanmağa, daa doğrusı – taaciplenmege mecbur etti. Amma közlerinde alâ şübe sezilmekte ve çeresi kene taş kibi areketsiz qalmaqta edi. O sebepten mulâyim davuş ile dedi: – Oğluñıznıñ adı Dilâver. Öyle demegenmi ediñiz?
– Degen edim. Soñ? Bunı esime tüşürmek içün keldiñmi?
– Yoq. – Asânıñ, yüzünde keder sezildi. Onda, elbet de, keçmişni hatırlatıp, Çauşnı qasevetlendirmek maqsadı yoq edi. – Men, Mustafa emce, yañlışa da bilem. Lâkin oğluñıznıñ adı Dilâver edi.. degilmi?
– Öyle! Öyle! – Çauş asabiy davuşnen cevap berdi.
– Ne açuvlanasıñız? Adıñızğa telegramma keldi. – Qız, niayet, Çauşqa elini uzattı. Konvert tutıp turğan elini degil, digerini... Mustafa ağa dört büklü kâğıtnı alıp açtı. O telegramma degen şeyni asıl da sevmey turğan. Çünki anda er şey qısqa ola. Er şey tesadüfiy, amansız. – Bu yerde imza etiñiz!
Asâ qarındaşını uzattı, özü kene külümsiredi. Qız memnün. O aqlı çıqtı. Qartnı taaciplendirdi, qozğadı. Çauşqa böyle sevinç içün, kerçekten de, oynamaq mümkün.
Mustafa kâğıt üzerinde çar-çabik qıyışlı qonğurlı imza çekti. Asânıñ qolundaki telegrammanı aman qaqıştırıp aldı. Aldı, lâkin açmadı, tutıp turdı, qızğa baqtı, bekledi. Ne bekledi, Alla bilsin! Belki yabaniy adam ögünde oqumaq istemeydir? Asâ yabaniymi? Qız yavaş-yavaş qapu betke çekile berdi, soñ tizleri üstündeki kâğıtnı kördi.
Mustafa ağa tekrar öz-özünen küreşip başladı. Qıznıñ sözlerine inanmaq istedi. Pek istedi! Çauşnıñ yüregi, elbette, taş degil. İnsan kimerde mücizege de inanacağı kele. Bu sepkilli bet qızçıqnıñ, şeñ, safdil ve namuslı qızçıqnıñ sözlerine niçün inanmasın? Qart adamğa kelip yalan aytacaqmı? Bu mümkünmi? Asâ doğrusını ayttı.
Çauş telegrammanıñ kenarına yapışıq tar kâğıtçıqnı qaltıravuq ellerinen yırta başladı. İçinde bir şeyler, ebet, bir şeyler bar. Üç-dört söz, amma qalpte ne qadar sevinç yahut qasevet doğuruv qabiliyetine malik! Çauş endi iç bir şey körmey. Közleri ögünde arifler sekirikleyler. Közlük! Közlügi qayda? Kerek maalde iç yerinde olmay. Ey, Alla! Cıynaq Şefiqa onı daima kişilik odağa alıp kete. Endi, eki cam parçasını tapmaq içün ortalıqnı aşır-neşir etmek kerek. Amma onsuz bu kâğıt üstündeki böcek şekilli ariflerni bar da, oqu.
Elini minder astına tıqtı, közlük yoq edi. Qalqtı, sağ ayağından aqsay-aqsay içeri odağa ketti. İşte, közlük – stol üstünde yata. Alel-acele burunı üstünde yerleştirdi. Kene sofağa çıqıp, telegrammanı eline aldı. “Yigirmi üçünde Dilâver yolğa çıqtı. Poyezd otuz dört. Vagon yedi. Server”. Oqudı... bir şey añlamadı. Tekrar oqup baqtı. Soñ, birden yiberildi... közlerinden yaşlar aqıp kettiler.
– Dilâver... oğlum!
O inanmaq istedi. Kâğıtçıq üstündeki sözlerge, mücizege inanmaq istedi. Lâkin bütünley degil. Çünki yürekte şübe qıbırdandı. Çauşnıñ ögünde “niçün?”, “niçün?” degen sözler sırağa tizilip turdılar. Bular ne demek ola? Ölüler qaytıp kele bilelermi? – dep kederlendi Mustafa ağa, – olarnıñ tirilgenlerini ve tekrar qırcıman yigitler olıp ketkenlerini bir-de-bir kimseler körgenmi? – dep taaciplendi Çauş oğlu, soñ ilâve etti: – Amma men körecegim, yahut aldavnıñ qurbanı olacağım. Mecit aqaynıñ işi başqa türlü olğan edi. Bıltır oña telegramma kelgen edi. Buharadan. Furuncı Nafe onı, aptesiniñ matem merasimine davet etken edi. Mecit ağanı, ğaripni, qasevet bastı. Er şeyni bıraqıp, qışnıñ ayazında cenazege ketti. Ketti... lâkin Nafeniñ oğlu Yaqubnıñ toyuna barıp tüşti. Bu telegrammadaki sözlerniñ neticesi de aks manada olıp çıqsa... Alla köstermesin. Men deli olurım. Mende yürek yorğun ve yufqa. Endi sancım tutıp başlay.
Çauş ellerinen samaylarını sıqtı. Közleri bunarlandı, kene kişilik odağa kirip ketti. Gurs etip sandıqnıñ qapağını açtı, içinde nelerdir qarıştırdı, soñ bir top kâğıt çekip çıqardı.
– İşte, olar... – elinde eski konvertler. Olarnıñ kelgeni çoq vaqıtlar olğan. Sararğanlar, yırtılğanlar. Qart Mustafa konvertlerni töpege kötere berip silkitti, em qıçırdı: – Kim aqlı? İnsan oğlu böyle şeyni añlaya bilemi? Yoqsa, men o vaqıtta... on yıl evelsi yañlıştımmı?
Çauş tekrar... endi qaçıncı keredir, öz taqdirine taaciplenip, konvertlerni açıp, mektüplerni oqup baqtı.
“Dilâver Çauş sovet Vatanı oğrundaki cenklerde elâk oldı...”, “Deñiz astındaki çatışmalarda telef oldı”, “Cesürler ölüminen öldi...” Bular ne demek?
Qart Mustafağa kimse cevap bermedi. Onı kimse eşitmedi. Divarlar sustılar. Çauş sofağa çıqtı, bağçada açıq-aydın ava ve sükünet ükümran edi. Özü de sustı, setke oturdı, sol ayağını sağ yanbaşı astına tıqtı, tüşüncege daldı. Qalbinde oğlu sebebinden asıl olğan yanıqnı inkâr etti, işançnı tanıdı, öyle tanıdı ki, yeñi haberniñ kerçekligini is etken kibi oldı. Soñ ağlap yiberdi. Közyaşları kölmegi üstünden çıbırıp yerge tüşip kettiler. Keder ve sevinç közyaşları. O, inandı.
Adam sevinse, ya türkü ayta, ya küle, yahut da oynay. Mustafa ağa türkü aytmağa bilmey. Siyrek-serpek külümsirey. Kişige özüniñ hoş islerini ifa etmek içün, bir tebessümniñ özü kâfi. Amma gençliginde Çauş oynay turğan. Yengil, dülber oynay turğan. Madamki öyle, şimdi niçün ayaqlarına serbestlik bermesin? Barsın, sağ ayağı pek araretli işlemesin. Oyunnıñ özü, umumen, mürekkep degil ki. Qaytarmağa, yahut lezgi oyunına beñzegen şey. O-o! Çauş olarnı, oyunlarnı, daa unutqanı yoq.
– Sizge ne oldı, ev? – apansızdan Şefiqanıñ davuşı eşitildi, – Ecüz-mecüz köründimi?
Lâkin qarısınıñ sesi onı taaciplendirmedi. Aksine, daa yengil çevirile başladı. Amma ellerini, niçündir, ziyade kermekte edi. Şefiqa basamaqlardan töpege çıqtı, bosağa üstünde toqtadı. Qocasınıñ şeñlenüvi onı evelâ sevindirdi, soñ kederlendirdi.
– Sen de oyna, apaqay! – dedi Mustafa, qarısını içeri çekkelep. – Oyna! Qadalıp turma!
Şefiqa yerinden qıbırdamadı. Amma közleri yavaş-yavaş keñleşe berdi. O taaciplene başladı. Çauş tekrar apayınıñ elinden tutıp çekti. Şefiqa yenge onıñ küçlü ellerine qarşılıq kösteralmay, ortağa tüşti. Amma areketlerinde oyunğa beñzer şey sezilmedi. Nasıl sezilsin... ğarip qadın künniñ sıcağında tükânlarda zeytün qıdırıp, esi uçqan. Küneşte özü bütünley irip kete yazğan. Betinden vira ter aqmaqta, yüregi düküldemekte – oynamaq qayda? Asıl da, oppadaqtan oyunğa tüşe qoymaq, bu nasıl şey? Sebebi ne? Kerçek, qocası – sebepsiz şeñlengen adam degil. Qaqınıp başlağan eken, demek, bir şey bar. E! Barsın, onıñ degeni olsun. Lâkin qocanıñ oynayyatqan oyunı ne? Ömürinde öyle oyun körgeni yoq. Ya özü? Özü nasıl oynaycaq? Soñki sefer ne vaqıt oynağan edi? Ğaliba, otuz yıl evelsi. Özüniñ toyunda. Bundan soñ daa oynamaq sırası kelecekmi aceba? Şimdi qocası ile bir oynap, keçmişni... yaşlıqnı hatırlap alğanda ne ola? Böyle tüşünir eken, elleri öz başına köterilip ketkenlerini duymay qaldı. Soñ kerçekten oynap başladı. Olarnıñ... qadın-qocanıñ ömürinde böyle hoş ve mesut daqiqalar yaqında olmağan edi. Qart Mustafa şimdi oynar eken, özüniñ qaç yaşında ekenini unuttı. Er şeyni unuttı.
Qocasınıñ sevinçine Şefiqa da sevindi. Sebebini bilmese de sevindi. Amma sebebini bilse, belki yüregini telâş basacaq edi. Şefiqa omuzlarını oynatıp, cazibeli külümsirer eken, qocasından:
– Ne oldı şu özü? – dep soradı.
Çauş cevap bermedi. Sustı. Şefiqa qocasını türtti.
– Aplamadan saplamadan bu ne demek?
Oynay-oynay taqatı tükengen Çauş ketip, set üstünde yıqıldı. Şefiqa şaşmalap, odanıñ ortasında bir talay tentirep turdı, soñ o da ketip, evellerdeki... ömürleriniñ ilki yıllarındaki kibi, qocasınıñ yanına oturdı, omuzına yantaydı ve sustı. Bekledi. İnat Çauş bu atalaq kötelek oyunnıñ sebebini aytacaqmı yoqmı? Ne qadarğace gizleycek?
Böyle tüşünip oturğanda, mavı minder üstünde basma yazılı kâğıt kördi... eleslendi.
– Bu da ne? – dep soradı Şefiqa yenge. – Qaydan çıqtı?
Mustafağa laqırdı etmek qıyın edi. O qadar sekiriklevlerden soñ yüregi boğazına kelip tıqalğan kibi oldı.
– Dilâver... – dedi Çauş ve sesi üzülip ketti. – Körmeysiñmi Dilâver keleyata.
– Nasıl Dilâver? – Şefiqa yenge oğlunıñ elâk olğanına çoqtan alışqan, onı o bir dünyağa ozğarğan, analıq yanığını, ökünçini çoqtan ağlap bitirgen edi. Öyle olsa da, şimdi yüregi birden teprenip aldı.
– Bizim Dilâver, – dedi Çauş. – Kim olacaq?
– Oğlummı? – Şefiqa qorqıp ketti. Başını qocasınıñ köküsine tüşürdi, ağlamsıradı. – Bir şey añlamayım, aqay! Qaydan kele?
– Cenkten.
Şefiqa yengeniñ mürekkep adiseler hususında tüşünmege taqatı yoq, taqdir adamnı ne tarafqa çevire, o tarafqa ketmek kerek dep bile edi.
– Cenkten? Cenk çoqtan bitti. Dilâverim elâk oldı, – qocasına inamsızlıqnen baqtı. – Telegramma ne vaqıt keldi? – Yengeniñ qafasında, nasıldır, qorqunçlı fikir doğdı.
– Yarım saat evelsi. Asâ... ketirdi, – dedi Çauş.
– Ya Zeverced? Telegrammadan onıñ haberi barmı?
– Yoq.
Şefiqanıñ yüregi azaçıq boşadı. Demek, bu – eski telegramma degil. Amma oğlu hususında tüşünmege qorqtı. Onıñ añına tiri Dilâver daa kirgeni yoq. Dilâverni yalıñız real ayat tirilte, yalıñız o, qaytarıp ketire bile, bu kâğıtçıq ise – bellisiz kişiniñ sözleri.
– Server kim? – dep soradı o, qocasından.
Çauş bu hususta daa tüşünmegen edi. Kerçekten de, Server kim? Qaydan çıqtı?
– Kim olsa olsun. Emiyeti yoq. – Mustafa şay dep, sualge cevap berüvden qurtuldı. – Qaydan da olsa, çıqqan. Dostu. Yoldaşı ola bile. Öyle degilmi?
– Şübesiz, – yenge başını salladı. Lâkin qocasınıñ aytqanlarına inanmadı. O sebepten, meselege özü izaat berdi: – Dilâver biletni, poyezd köçip keteyatqan maalde alğandır. Ebet, öyle olğandır. Telegramma yollamaqnı ise Serverge rica etkendir.
– Aysa... – Çauş, qarısınıñ sözleriniñ manasına emiyet bermeyip, razı oldı. – İş telegrammanı kim yollağanında degil. Dünyada namuslı kişiler azmı? İş onda ki... kimdir yollağan. Biz de aldıq. Ve Dilâver sağ-selâmet. Añladıñmı, Şefiqa? Sağ-selâmet.
Endi qart Çauşnıñ mücizege inanuvını kimse inkâr etalmaycaq. Dilâverni elâk del bildirgen kişi yañlışqan. Aşıqqan. Yaralı alında körip, ölü bellegen. Dilâver ise turıp ketken. Yüregi işley eken. Şimdi keleyata... vesselâm!
Mesele sade. Atta pek sade. Cenkten soñ böyle, ümütsizden canğa kelgenler çoq oldı. Bunı da öyle esap eteyik!
Er alda, bu kâğıtçıqta añlaşılmağan şeyçikler çoq.
– Telegramma niçün Penzadan berile? – Çauş kene şübede qaldı. – Dilâver anda ne yapa?
– Hucursıñ, aqay! – Şefiqa yengeniñ köz qapaqları lipildep aldılar. – Niçün Penzadan... eken! Furuncı Nafeden sora: niçün Buharada? Çünki anda yaşay. Demek, Dilâverniñ evi de Penzada.
– Seniñ, apaqay, tüşünceleriñ pek qarışıq! Menim miyimni de çıbaltasıñ, – dedi Çauş. – Adam yaşağan yerinde yaşay. Yaşamağan yerinde yaşamay. Bu belli şey. Dilâverniñ evi Penzada olsa, barsın, – anda olsun. Barsın, telegrammanı Dilâver degil de, başqası bersin. Lâkin astında oğlumnıñ imzası olmaq kerek edi degilmi? O, Server degeni, telegrammanıñ ahırında eki sözçik daa yazıp, bizni şübeden qurtarğan olsa, ne olur edi?
– Fena olmaz edi. Lâkin adamğa, alicenap hızmeti içün, öpkelenmek kerekmey. Belki Dilâver öyle istegendir! – Şefiqa yenge başqasınıñ oñaytsız areketini aqqa çıqarmağa tırıştı. – Bu onıñ idraki.
– İdraki... – Çauşnıñ çırayı küsti. O vaqianıñ tafsilâtını tüşüngen sayın, nasıldır, qolaysızlıqlar tapıp çıqara berdi. Özü asabiylendi. – Kim bile? Belki seniñ aytqanıñ kibidir, apaqay! – o, qarısınıñ omuzını taptadı. – Belki, kerçekten de, Dilâverniñ idrakidir. Amma men bu gece yuqlap olamam.
Çauş terenden nefes aldı. Oña baht külümsiredi, lâkin yüregi telâşta qaldı. “Barsın, öyle olsun, – dedi Çauş, niayet, – yürekni şübelernen yaralay berüvde ne mana? Oğlan kelgen soñ er şey añlaşılır. Üç kün beklemek kerek. Oğlumnıñ özü... menim Dilâverim nasıl eken?”
Qafada kene müsibet fikir asıl oldı. Barıpta delme teşik olsa? Telegrammanı arqadaşı berüviniñ sebebi de bunda degilmi eken? Taqdir degen şey pek daimiyetsiz. Lâkin Mustafa oğlunı bedbaht alında körmek istemey. Dilâver cebege ketkende sağlam, dülber edi. Öyle de qaytıp kelmek kerek.
– Ya, Zeynep? – yenge Çauşnıñ yeñinden tutıp silkitti.
Qadınlar, kimerde tertipke riayet etmey, sözni yersiz qıstıra qoyalar. Oğlunı tasavur etip oturğanda, fikirni böyle ürkütmek kerekmi edi?
– Zeynep! Ne? – O Şefiqağa çevirildi. Kelinniñ eske tüşüvi Çauşnı telâşqa ketirdi.
Cenk bu aileni Zeynepten de marum etken edi. Onı çoq qıdırdılar. Pek çoq. Tapalmadılar. Kelin ülkeden ülkege yürgen. Yedi yıl evelsi andijanlı bir qadın, Zeynep aqqında deşetli şeyler eşitken. Zeynep güya tankçılar brigadasında arbiy emşire eken, Kubandaki cenklerde elâk olğan. Ölgen adamnı tiriltmek mümkünmi? Çauşlar kelinniñ ölümine inandılar.
– Dilâver onı pek seve edi. – Şefiqa ağlamsıradı. – Kelse, ne dermiz?
– Aqiqatnı söylermiz.
– Ya, sağ-selâmet olsa?! O da, Dilâver kibi, Rusiyeniñ bir-de-bir şeerinde oturıp qalğan olsa? – Yeñi haberden eyecanlanıp ketken yenge çeşit şeyler tüşündi.
– Sen taqdirden çoq şey isteysiñ, – dedi oña Çauş. – Onı darıltma. Hucur laqırdımıznı eşitip, bizni eñ soñki sevinçimizden merum ete qoymasın.
– Ey, Tañrım! – yenge ellerini tönege köterdi, – Ana, balasını tiri körmek istey. Bu – günamı?
– Yoq. Niçün? Lâkin eki mücize birden yüz bermey, – dep taşladı Çauş. – Men Zeynepni cenkten evel bir kere kördim. Amma özüni seve edim. Ondan yahşısını tapalmaz edik.
Şefiqağa Zeynep hususında tüşünmek ağır. Yuvaş ve dülber Zeynepni o da pek begene edi. Amma ne yapsın?
– Qaç yıl qıdırdıq? – yenge hatırlap baqtı. – Zeynepniñ yoqluğı esime tüşse, yüregim parça-parça ola.
– Yalvaram saña, meni qaarlendirme! – dedi Çauş qarısına. – Telef adam keri qaytmay. Dilâver kelsin. Ne yapılacağını özü al eter.
– Oğlum bir daa evlenmez, – dedi Şefiqa.
– Niçün? – Mustafa taaciplendi. – Yaş kişi. Qarısız, balasız!..
Şefiqa başını tersine salladı.
– Sen Dilâverni bilmeysiñ, – dedi oña. – Azaçıq işançı olsa, Zeynepni qıdırır, bütün ömüri bekler. Dilâver kim? Ondaki er şey Çauşnıñ özü.
Yenge qalqtı. Ellerini yanbaşlarına tirep, qocasınıñ qarşısında turdı.
– Seniñce, men Dilâverniñ anası degilim. Oña ayat bağış etmedim, onı terbiyelemedim, öylemi?
– E! E! – Çauş iddetlendi. – Pek aleketleme, qadın! Sanki oğlannı sen asradıñ da, men Babuğan Yaylada gizlenip yürdim. Eger bilmek isteseñ... – lâkin o, qarısını darıltmaq istemedi, lafını kese qoydı.
– Ayt! Ayt! Soñuna qadar ayt! – yenge köz qapaqlarını tez-tez oynattı, beklep turdı. – Baltanı siltediñmi, pıtaqnı kes! Kesmey qaldırma!
– A! – Çauş işaret parmağını köterdi. – Oğul öz işini özü çezer. Men, Zevercedke nasıl inansam, Dilâverge de öyle inanam.
Şefiqa ilekâr külkünen küldi.
– Sizler... kontorada oturıp ne bilesiñiz?
– Ya sizler? – Mustafa qulağını Şefiqağa yaqın ketirdi, – evde oturıp... neniñ başını teştiñiz?
Şefiqa yenge buña cevap bere bile edi. Bermek istemedi.
– Baqayıq, – dedi o, bir talaydan soñ. – Belki Dilâverniñ yerine başqası evlenir.
– Kim? Zevercedmi? – Mustafa qarısına şübeli-şübeli baqtı. – Oña toqunma! İnstitutnı bitirsin.
– Qız seniñ içün pek tatlı e? Menim içün de öyle. Lâkin aytqanlarına köre, Zeverced birevnen mektüpleşe eken. Moskvadamı, qaydadır, oquy, deyler.
– Ne? Ne? – Çauş, biy çaqqan kibi, sıçrap ayaqqa qalqtı. – Sen çıldırdıñmı?
– Zevqlı şey... – dedi Şefiqa yenge. – Niçün men çıldıram?
Mustafa ağa eñsesini qaqıtıp aldı. Bu asabiylenüvden delâlet edi.
– Maña bir filcan qave ber! – dedi o, qarısına. – Tez ol! Başımnıñ ağrısı tuttı.
Bir filcan qave! O, bir qade şarap kibi keskin, yaz gecesi kibi qara ve qoyu... lâkin adamğa ne yapa bile? Tek yürekni eyecanğa ketire bile ki, Çauş şayna da eyecanlı. Qafadaki fikirler qaydalarğadır yuvura, qart Mustafa olarnıñ peşine yetalmay. Közleri ögünde de kelin peyda ola, de oğul, de Zeverced. Oğlu ile körüşüv oña aqiqat olıp körünmey. Kim bilsin... belki Dilâver bu vaqıtqace qaydalardadır bıralqılanıp yürgen, susqan, şimdi türtip çıqqandır. Böyle ola bilemi? Ola bilse, Çauş bunı iza etüv içün sebep asıl da tapalmaycaq.
Elâk olmaq, bu – belli. Oğlunıñ elâk olğanını eşitüv – ağır, ölüm haberi yürekni yaralay, saçlar ağaralar, omuzlar aşağı çökeler, közler sönükler. Lâkin elâk oluv kederi, acizlik ve aqaret kederi degil. Oğlan cesürlikte telef olğan! Duşman ile yüz-yüzge kelip cenkleşken, soñki daqiqağa qadar qattı turğan. Çauş öz Dilâverini öyle bile. Zeininde oğlunı öyle saqlay. O sebepten, yüregi saf, parıldaq. Qart Mustafa bu vaqıtqace adamlarnıñ yüzlerine iftihar ile baqa keldi.
Şimdi ölüm – ayat ile deñişti. Aceba oğul bunı nasıl elde etti? Yeñiden ömürge qaytuv içün ne berdi? Erlikmi, yoqsa qorqaqlıqmı?
Çauşnıñ yüregi qopıp-qopıp ketmekte. O bir oğursızlıq sezeyatqan kibi. Adam duşman üzerinden ğalip kelgen, anası-babası ve doğmuşları sağ-selâmetler. Evine kelip yetmek içün on yıl yürmek kerek oldımı?
Mustafanıñ özü göspitalni, cenk bitkenden eki ay soñ terk etti. Arqasında eşya çuvalı ile merdivenden aşağı tüşeyatqanı alâ hatirinde. Taqatı yoq. Yarası enüz qapalmağan. Sağ ayaqtan aqsamaqta.
Birinci sefer yaralanğanı deşetli olğan edi. Mozdokta qurşun qaburğasını sındırdı, öpkesini deldi. Göspitalde eki buçuq ay tedaviy etilgen soñ tekrar safqa qaytıp bardı. Qırq beşinci yılda Vengriyada ayaqtan yaralandı. Yarım yıl koykada yatmağa mecbur oldı. Ğalebe top sadaları yañğırağan maalde Çauş göspital penceresinden azbarğa, şeñlenici adamlarğa, baqıp, közlerindeki yaşlarnı silmekte edi. Onıñ yüregi sevinçli ve azaçıq da kederli edi – arqadaşlarınen beraber Berlinge barıp yetalmadı.
– Efkârlanma! – dey ediler oña palatadaki arqadaşları. – Sen öz işiñni yaptıñ. Sen çoq qan aqızdıñ.
Öz işini yaptı. Bu doğru. Elinden kelgenince. Duşman qurşunına oğramağan olsa, daa çoq yapacaq edi. Er alda, evge temiz yüreknen qaytıp keldi!
Ordenleri ve medalleri sandıqta yatalar. Dostlarından ve doğmuşlarından kelgen mektüplernen bir yerde. Amma o, vaqıtta... göspitalden çıqqanda, olar Çauşnıñ köküsini yaraştırmaqta ediler. Ğalip asker olmaq – güzel şey.
Mustafa şu alında dostu Ebu-Bekir Matrabasnıñ evine sürip keldi. Sovhozda temelleşip qaldı. Yüzüm bağlarında ve meyva bağçalarında hızmet etti. Evelâ dostunda yaşadı, soñ bu işçi şeerçigine köçip keldi. Mında özüne ev qurdı ve bağça yasadı. Onıñ babası da, dedesi de bağçivan ediler ki, pencereleri tübünde terek ösmese, yaşap olamay ediler. Yeşil terekler çiçek aça, öse... közlerni ohşay ediler.
Mustafa alma tereklerini keser ve yüzüm çubuqlarını bağlar eken, oğlu aqqında çoq tüşüne, öz başında onıñ ile subet ete turğan. Taqdir adaletsiz iş yaptı. Yaş ömürni ğayıp etti.
Taqdir endi öz hatasını tüzetmek istey. Mustafağa oğlunı qaytarıp bereyata. Dilâver kelmekte. Lâkin endi sevinç yerine – keder doğdı. Yürekni tüşünceler ve şübeler bastı.
Çauş bir filcan qave içti... fayda bermedi. Yüregini ne yeñgillendirdi, ne de raatlandırdı. Filcannıñ astında qoyu, qara telbe qaldı. Çauş filcannıñ içine diqqatnen baqtı. Güya bu hucur qara örnekler oña bir şeyler söylemek isteyler. Rametli anası... bu örneklerden añlay turğan. Keleyatqan adam kim? Niyeti ne? Edisini aytıp añlata turğan, Çauş añlamay. Amma filcannıñ içine baqıp, köküs keçirdi. Yüregi bir şeyler duydı.
– Men endi yuqlap olamam, – dedi Çauş, tekrar, – Yoq. Olacaq şey degil.

II

Zevercedniñ tseh ustası ile ilki körüşüvi zevqlı olğan edi. O, qıznıñ sözlerini eşitkende, hahıldap yüksek davuş ile küldi. Samimiyetnen degil, mısqıllap küldi. Öyle yüksek sesnen hahıldadı ki, tsehniñ o bir yaqındaki adamlar bile eleslenip baqtılar.
Külmek asıl da kerek edimi? Zeverced oña, er keske belli adetiy şeyni ayttı. Özü uydurıp çıqarğanı yeq. Ariza degen şey, nasıl olsa olsun: “Meni işke qabul etiñiz!..” degen sezlernen başlay.
– Bu – bala bağçası degil, – dep cevap berdi oña tseh başlığı. – Sen adaşqansıñ!
Hucur adam edi tseh başlığı. Oña işke qadın yiberilse daima hahıldap küle turğan. Anter kiygen işçilerni iç de sevmey. Zeverced ise – daa yaş qız. Tıpqı mektep talebesi... tsehke işke kirmek istey.
– Men qayda kelgenimni bilem, – dedi Zeverced, tseh başlığınıñ külküsi toqtağan soñ. – Ve siz meni işke qabul eteceksiñiz.
Zevercedniñ özü de küldi.
– Qabul etmem. Direktornıñ özü emir etse bile qabul etmem.
– Qabul etersiñiz. – Qız sabırlı, tınç davuşnen öz sözlerini tekrarladı. – Direktor emir etmese de...
Bu endi adden aşıq edi. Tseh başlığı artıq külmege istemedi, aksine, qıçırmağa, qaba sözler aytmağa, atta sögünmege istedi. Amma Zeverced qaba sözler eşitmedi. Tseh başlığını açuvlı niyetlerinen birlikte qaldırıp, çıqtı.
Qızğa komsomol komiteti kâtibine kirmekni tevsiye ettiler. Kâtip Zeverced ile laqırdı etkende külmedi. Qıznıñ qıyın tsehke, qadınlar işlemegen tsehke kirmek istegenine ayretlendi.
– İşlemege pek avessiñizmi? – dep soradı o, Zevercedten.
– Ebet. Nasıl iş olsa olsun, farqı yoq.
– Ya, kranda çalışmaq... yük kötermek kerek olsa?
– Kerek olsa... çalışa beririm.
Kâtip eñsesini qaşıp aldı. Turğan yerinde qız başına belâ açtı.
– Bir daqiqa sabır etiñiz!
Kâtip ketti. Qaydalardadır ve kimlernendir laqırdı etip keldi. Bir daqiqada degil, on daqiqada da degil, bir saatta. Lâkin memnün çere ile keldi.
– Bahtlı ekensiñ, – dedi o qızğa. – Kranda şakirt olacaqsıñ. Lâkin bir şart ile...
Zeverced şart-mart tanığan kişi degil. Birev-birevge eyilik etse, oña qarşılıq olaraq deral soqurcasına eyilik yapmaqnı yahşı adet dep bilmey.
– Bizde zavod Medeniyet Sarayında aveskârlar tögeregi bar. Onıñ işlerinde iştirak eteceksiñ, – dedi kâtip.
Zeverced elbette, bu “men saña – sen maña” degen şeyge birden patlar edi. Lâkin hususiy bir sebepten ötrü razı ola qoydı.
– Özüñiz qıymetli kâtip, aveskârlar tögereginiñ bediy aqşamlarında bulunasıñızmı?
Kâtip qıznıñ sualini ğaliba başqa manada añladı... bir sebep tapıp, menimnen körüşmek istey dep tüşündimi... Alla bilsin. Çünki yigit özü yaş edi.
– Şübesiz... – dedi kâtip. Bunıñnen, zavoddaki içtimaiy ömür yalıñız özüniñ üstünde qurulğanını añlatmaq istedi.
– Meni anda iç körmediñizmi?
– Bizde... medeniyet sarayındamı?
– Ebet, sizde... men balet tögereginde eki yıldan beri iştirak etem.
Qız, yigitniñ yüzünde acizlik sezse de, indemedi. Onı utandırmaq istemedi.
Ertesi künü Zeverced kranğa çıqtı. Töpede turar eken, avada uçqan... ayaqları astındaki yañğıravuq tseh bir yaqlarğa çıqıp keteyatqan kibi keldi. Kran ögge, artqa, sağğa, solğa areket etmekte. Er şey maşinistniñ maareti ile olmaqta. Zeverced te işlep başladı. Manivelâğa bastı, krannı tseh töpesindeki eki yaqlama relsler üzerinde yürsetti, amma tecribeli, sabırlı usta onı kimerde toqtattı. Bilmegen şeylerini ögretti. Ustanıq özü, er şeyni tüşünip taşınıp yapqan adam, krannı köçürse, qaqındırmay silkindirmey alıp kete, yükni tayin etilgen yerine alıp barıp qoya. Zevercedke de öyle yapmaqnı ögretti. Qız ğayret etti, tez vaqıtta aqiqiy krancı oldı. Bir talay vaqıt keçken soñ Şemsnurnı özüne şakirt etip aldı. Şimdi ekisi bir-birini deñiştirip çalışalar. Tseh başlığı anterli işçilerge alıştı. Lâkin qatiy ve inat qızlarğa külümsirep baqqan vaqıtı az ola – daima küsip yüre. Atta istisal muşaveresinde Zevercedni maqtağan maalinde bile qaşları çatılğan ola: “ögüñde yüregim irip ketkeni yoq... haberiñ olsun...” demek isteymi... niçün, belli degil.
Zeverced bugün zavod qapusından içeri hoş isler ile kirdi, yüregi eyecanlı edi.
O, qalbindeki sırını yolda ğayıp etmemek içün, kimsege baqmadı, kimsenen laqırdı etmedi. Fevqulade vazifeni eda içün keteyatqan kibi aşıqtı. Azbar içinde toqtalıp, kelgen keçken er kes ile meraqlanıcı qızlarnıñ yanında da eglenmedi. Tünevin bazar künü edi. Belki adetten tış bir adise yüz bergendir? Birev-birevnen tanış olğandır, birevge evlenmek içün teklif etilgendir, niayet, qaydalardandır nasıldır yaş kişi peyda olğandır? Onıñ kim ekenini bilmek kerek. Bu qız sürüsiniñ yanından indemey keçip ketmek mümkünmi? Lâkin Zeverced qızlarğa qulaq asmadı.
– Zeverce-ed! – qızlar taaciplenip, onıñ artından qıçırdılar. – Qayda aşıqasıñ? Toqta!
Zeverced aylanıp baqmadı. Tez-tez tsehke kirip ketti. Anda, tsehte, Şemsnur bekley. Zeverced onı körmek kerek.
Lâkin qulağına birden darğın ses kirdi.
– Bu ne demek ola, qıymetlim? Keçikip başlaysıñ... birevge daa aşıq oldıñmı?
Bu sözler şaqa sırasında aytıldımı, ciddiy olaraqmı? Zeverced añlap olamadı. Qızlarnıñ episi azbarda. Niçün eldirekte men keçikem? Adamnıñ yüregi böyle etip qırıla, sevinçi böyle öldürile. Onı da yapqan kim? Eñ yaqın dostu, Şemsnur.
– Saña ne oldı, qıymetlim? – dedi oña Zeverced tınç davuş ile.
– Saatqa baq! Yoqsa, seniñ içün bir smena daa çalışayımmı? – Şemsnur kabina qapusını tars etip açtı, dostuna anahtarnı fırlattı. – Menim de şahsiy ayatım bar. Tek seniñ degil!
Zevercedniñ keleyatqan maalde çeresinde sezilgen tebessümi irip ketti. Közlerinde ise alâ sevinç yanmaqta edi. Şemsnur bunı sezmedimi aceba? Dostundan: “Ne yeñilik bar”, dep soramaycaqmı?
Yoq, öyle niyet sezilmedi. Keteyatqanda koftasınıñ yaqasını dögmeledi, saçlarını tüzetti, aylanma demir merdivenden aşağı aqırın-aqırın tüşe başladı. Tüşmekte eken, ağır pötüklerini basamaqlarğa aselet qattı-qattı urdı... öyle tasırdattı ki, tseh tavanı astında akis sada yañğıradı.
Zevercedniñ qalbindeki sevinç kederge çevirildi.
– Şemsnur! – kiyik sesnen qıçırdı o. Qız toqtaldı. Çevirilip baqmadı.
– Soñ?
– Telegramma keldi.
– Mektüpleri azlıq etti... telegramma da yolladımı? – dedi Şemsnur.
– Nasıl mektüpler? – Zeverced taaciplendi. – Biz onı elâk oldı dep bile edik.
Şemsnur, söz Zeverced ile mektüpleşken student üstünde ketmegenini añlağan soñ, qaz kibi, boyunını töpege sozdı.
– Men sizniñ eviñizdeki sırlarıñıznı qaydan bileyim? – dep taşladı o.
– Şaştıñmı, ne?! – Zeverced, içindeki eyecannı tıyalmay, sağ elini araretle qaqqaladı, – Telegramma ağamdan!
– Ağañdan? Nasıl?
Zeverced keçken küzde oña ağası aqqında bazı şeyler aytqan edi. Şemsnur öz babasından da eşitken edi ğaliba. Bir vaqıtlarda Şemsnurlarnıñ evi Çauşlarnen qonşu eken. Şemsnur özü de olarnıñ evinde bir defa yaş bir bariyeli körgeni esinde. Bu çoqtan olğan şey. O vaqıtta episi küçük balalar edi. Demek, telegramma ondan.
– Dilâver tiri... añlaysıñmı? Tiri! – Zeverced eyecanlı davuş ile añlata başladı, – Endi keleyata.
Arbiy bariyeli, dülber yaş kişi. Bularnıñ şeerine keleyata. Zevqlı şey. Şemsnur bir vaqıtlarda, evde öz başında olğanda, özüni ofitser qadını tasavur etmek istegen edi. Taaciplenmege şey yoq qaraman yigitten qoca aqqında qızlarnıñ episi hayallanmağa seve. Öyle eken, Şemsnur tüşünip baqmaq, ölçep biçmek kerek. Aysa?! Zeverced qaç yıllar evelsi, ğaliba, onıñ qarısı cenkte ğayıp olğanını aytqan edi. Ebet! Ğayıp oldı degen edi. Ğarip! Yaş ekende ölip ketken. Lâkin endi iş başqa... qarısı ölgen, özü sağ. Kişi aqqında böyle tüşünmek, elbette, yahşı degil. Amma Şemsnur tüşüncege daldı. Fikir degen şeyden qaçıp qurtulmaq mümkün degil. Ne yapmalı? Yigirmi beş yaşında ekende öz bahtıñnıñ peşinden avlanmaq kerek ola.
Şemsnur endi merdivenniñ astına tüşken, qapu ögünde toqtalğan edi. Bosağadan atlap tışqa çıqıp ketmedi.
– Bunı çar-çapik aytmağanıñ ne? – dedi o Zevercedke.
– Üstüme atıldıñ. Ne yapmaq kerek edim? Qorçalandım, – Zeverced kederini birden ayta qoydı,
– Meni afu et, tuvğançığım! Pek yoruldım. – Elinen mañlayını sıypadı, – Ağañ... ne vaqıt kelecek dediñ?
– Burskun.
– Güze-el. Barıp qarşılaycaqmız! Öylemi? – Şemsnur bayağı yazılğan kibi köründi – Baq, maña haber etmege unutma!
Zevercedniñ yüreginde de ıncınuv qalmadı. Külümsirep başladı.
– Ağam pek sevinir, – dedi o ve közüni qıptı.
Aqşam Şemsnur kiyinip quşanıp Çavuşnıñ evine ketti. Zeverced smenadan qaytıp kelgende o, sofada Şefiqa yenge ile laqırdı etip turmaqta edi.
Azbardaki çiçekler suvarılğan, yüzümler tübündeki soqaq sipirilgen, suv sepilgen. Çıraq yarığı yeşil yapraqlar arasından keçip, yerni aydınlatmaqta.
– İşte, qızıñız da... – Dedi Şemsnur, dostunı eriştirip.
Şefiqa yenge yağbez ile savut sürtmekte edi.
– Bu nasıl qıyafet? – dep qıçırdı o qızına. – Sen qaydan kelesiñ?
– İşten... – dedi Zeverced ve nazarı Şemsnurnıñ üstündeki yeñi anterge tüşti. – Ne vaqıt tiktirdiñ?
– Baarde. – Şemsnur eteklerine baqındı, – Nasıl?
– Hucursıñ. Niçün bu vaqıtqace indemediñ?
– Alemni taaciplendirmek istedim! – dedi Şemsnur.
Güya Dilâver bu vaqıtqace Şemsnurnı beklep oturğan da, şimdi onı bahtlı etmek içün keleyata. Şefiqa qıznıñ meramını deral bildi. Bildi ve eti teni çimirdedi. Savusqannıñki kibi tögerek közlü bu, idrakli ve mustaqil qız Çauşnıñ ailesi içün telükeli edi. Erkekler böyle piç qızlarğa deral urunalar, cilvelerine qapıla qoyalar. Olar körünişte ziyansız, içleri erkek asreti tolu ola. Kimerde qaşlarınıñ birisini töpege köterip, digerini aşağı endire, kişige öyle araretli ve eyecanlı nazarlar atalar ki, eñ suvuq qalpniñ özü alevlenip kete. Dilâverniñ yüregi alevlenmek kerekmi? Ya Zeynebi? Yuvaş Zeynebi? Onı qıdırsın, tapsın. Başqa şey tüşünmesin. Kerçek, Şemsnur Şefiqanıñ yanında bir quşçıq kibi sayramaqta, lâkin Dilâverni Şemsnurnıñ quçağı içine atmaq olmaz.
Yenge öz açuvını öz qızı üstüne töke başladı, güya Şemsnurnıñ bu qılıqları içün Zeverced qabaatlı edi.
– Ekiñiz de pek ilvanlısıñız, – Şefiqa közleriniñ qıyığından Şemsnurğa baqıp, ast dudağını qıyıştırdı. – İşke ketkende sadece kiyinmek de mümkün!
– Kene begenmedi... – dedi Zeverced, ökelenip. – Menim ne yerim ilvanlı?
– Üstüñdeki o pullu anter ne? İlvan degilmi? – yenge iddetlendi. – Eskice anter, yahut bluzka kiygen olsañ, beliñ sınacaq edimi? Sen maşinistsiñ, işçisiñ. Öperetta artistkası degilsiñ.
– Yahşı... yarın pamuqlı ştan kiyip keterim... – Zeverced verandağa köterildi, asabiylenip, sumkasını stol üstüne attı.
– Ebet! Qızıñıznı biraz tertipke çekiñiz! – dedi Şemsnur, özü Şefiqa yengege köz qıpıp aldı. – İşke de, Medeniyet Sarayına kelgen kibi, yaraşınıp kele. Er kesniñ közü onda.
Zevercedniñ qaşları çatıldılar.
– Sen sus! – dedi o, dostuna, – Anamnı küşküşleme!
– Men doğrusını aytam.
– Doğrusını aytsañ, özüñ aqqında da ayt!
– Maña er şey mümkün. Men musafirlikke keldim, – dedi Şemsnur yasama nezaket ile, soñ ilâve etti. – Siziñ evde bayram.
Şemsnur ilâkâr qız. Yapqan er şeyi samimiy olıp çıqa, er şeyi yürekni areketke ketire. Yenge qıznıñ tıqıla bergeniniñ sebebini endi sezdi, amma oña bir şey aytıp olamadı. Suvuq qız olsa, oña asıl da qulaq asmaz edi, amma bu sıcaq, ayneci.
Çauş bağçada vişne teregi tübünde oturır eken, verandada olğan laqırdınıñ episini eşitken. Kiyim aqqında bu qadar iddalaşmaq kerekmi aceba, dep tüşündi o öz başında, soñ qaqına berip skemleden turdı. Terrasağa doğruldı.
– Yüreklerimiz sevinç ile tolu, bu doğru, – dedi o, quru davuşnen. Öyle degende qadınlar eleslenip oña çevirildiler – hususan menim ve Şefiqanıñ yürekleri. Zevercedniñ degil. Zan etsem, ağası hatirinde yoq.
– Hatirimde bar! – dedi Zeverced.
– Menim de esimde, – Şemsnur közlerini azaçıq yumıp, külümsiredi. – Babamnıñ da esinde. Dülber yigit edi dey turğan.
– Öyle edi. – Mustafanıñ davuşında asret ve şefqat duyuldı, – Matrabas oğlumnı bilmek kerek. Ta, balalığından. Kerçek, babañ nasıl? Yahşımı?
– Güzel. O şimdi baş agronom.
– Öylemi? – Çauş hoşnut alda başını köterdi, – yazıq... yaqında körüşmedik.
– O, kelecek, – dedi Şemsnur. – Bekleymiz.
– Demek, tek oğlannı degil, dostumnı da körecegim. Kelsin... mor-patilcan turşusı da ketirsin.
Çauş böyle dedi, yüregi ise, niçündir, sızlap aldı. Qart Mustafanıñ yüreginiñ sızlavı Şemsnur içün ne demek ola? Qıznıñ meramı – bariyelini körmek... özüni de körsetip, soñ yigitniñ başını noqtalamaq. Gençlik, dülber çere ve naz... bular ile yigitni delirtmek küç degil? Tasavurında belki oğlan endi bu qıznıñdır.
Ne aqkı bar? Çauşnıñ açuvı qozğalıp ketti. Şefiqa ile ekimiz bahtımıznı soñunace bekledik, oğlumız adam olsun dep, oña er şeyni berdik. Dilâverniñ özü de adamlarnıñ saadeti oğrunda cenk etti, devlet mesut ayat kördi. Şemsnur ise ayın-oyun ile oğlannı elge alacaq. Alacaq, lâkin bir şey bermeycek, ne közyaşı, ne keder, ne marumiyet.
Çauş gece kerçekten de, yuqlap olamadı, sabağace oğlunı tüşünip çıqtı. Qasevetlendi, eyecanlandı. Şemsnur başqası yaratqan bahtqa saip olmaq istey. Niçün? Qadın ve... yaş ekenligi içünmi?
Yoq. Dilâver evelki Dilâver olsa, namuslı qız fedakârlığına lâyıq. Qız onı dülber ekeni, ofitser ekeni içün degil, er şeyni cemiyet oğrunda fida etkeni içün sevmek kerek.
Çauş hayalında oğlunı elsiz, ayaqsız, soqur körmege qorqqanından, közlerini qapattı.
– Dülber yigit edi, – dedi Mustafa, ağır tüşüncelerden qurtulmaq, Dilâverniñ yaşlığını tasavur etmek içün.
– Ebet, – Şefiqa terenden köküs keçirdi. – Tali bizge acayip oğul bağış etken edi. – Onıñ tasavurında da, eski evlerinde yaşağan vaqıtta qapudan kirip keleyatqan yaş deñizci köründi. – Ah, menim Dilâverim!
Çauş terrasağa, bu qadınlar cemiyetinde ah-vah dep, köküs keçirip turmaq içün kelmedi. Oña söngen çubuğını yaqmaq kerek edi. Kibrit qıdırır eken, yüzüni Şemsnurnıñ közlerinden saqladı, çünki özüniñ közlerinden yaşlar bürkmekte ediler. Kibritni çoq qıdırdı. Kibrit qıdırğanını unuttı. Niayet, tapqan soñ sustı, çubuqnı şırqıldataraq, tutandırdı, basamaqlardan aşağı tüşip ketti.

III

Üç kün, eki gece keçti. Çauş, Şefiqa yenge ve Zeverced – üçevi avtobusqa minip, Dilâverni qarşılap almaq içün stantsiyağa kettiler. Şemsnurğa haber etmediler. Dilâverni qızğanıp degil, şay... oğul sevinçini de, kederini de tek özleri körmek istediler. Mustafa tüşkün edi. Soñki üç kün içinde azdı tozdı, közleri sönükti. Ayağı ziyade sızlay başladı.
– Balalar evge keç kelseler ana-baba azaplana, – dedi o, avtobusqa miner eken. – Balalar içün ise bunıñ iç emiyeti yoq.
Zeverced bu sözlerni özüne çekti. Keçenlerde Medeniyet sarayında estrada kontserti oldı. Evge yarı gecede qaytıp keldi. Şimdi babası onı öpkelemek istedimi, Alla bilsin. Lâkin Çauşnı eyecanlandırğan şey, ğaliba, başqa.
Stantsiya pek uzaq köründi. Yolda benzin bi