Ömür (1940)

Ömür

Merdiven

Şamil Alâdin

MERDİVEN

“Siz meni unutmadıñız, meni
alâ sevesiñiz, öylemi?”
A. Ostrovskiy

I

Cumaertesi künü, aqşam qaranlığı çökip başlağan maalde, ekspress Ukraina çöllerini ozıp, Çoñğar köpürine yaqınlaşa edi. Halqara vagonınıñ kupesinde yımşaq, beyaz divan üstünde ayaqlarını haçlap oturğan yaş kişi, yerinden köterildi, pencereden tışqa baqtı.
Tışta, yeşergen keniş çöl, ufaqlı-irili göller, aşlıq ızanları tazerip tura ediler. Yaş, bu sevimli levhanı körip, seyirge dalğan arada, özüniñ endi Qırım toprağında bulunğanını duyğan soñ, qalbinde sevinç is etti:
– İşte, baba toprağı, – dedi. – Yedi yıl ola, Qırımdaki ne dostumnı ve ne de soyumnı-sopumnı körmedim. Vaqtınen, mensiz közlerine yuqu kirmegen arqadaşlarım, şimdi meni tüşünmey, meni hatırlamaydırlar. Yedi yıl... Aytması qolay... Tüşünip baq... Bu zaman içinde özenlerde nice suvlar aqtı, insanlar nice urba kiyip iprandırdılar. Ya ömür?! Ömür ne qadar deñişti. Er şey türlendi. Lâkin men. Ah, men deñişmey qaldım, men alâ balalıq esirligindem.
Yolcu pencereden tışqa baqıp, bu tüşünceler içinde dolanğan arada, onıñnen tanış olayıq.
Biz ilk defa 1924 senesi Bağçasarayda evelki gimnaziya olğan mektepte körüşken edik.
Köyden eki adam keldik, Çürük Suv kenarında, büyük binada bulunğan gimnaziyanıñ müdirini soradıq.
Qapınıñ taşında turğan alçaq boylu, uzun mıyıqlı, karakul qalpaqlı, şişman adam, bizim sözlerimizniñ iç birini qaçırmay diñlegen soñ, fışnay-fışnay, büyük zametnen içeri soquldı, arası çoq keçmey, qaytıp çıqaraq, “müdirniñ evge ketkenini ve eki saattan soñ tekrar kelecegini” bildirdi.
Bu hızmetinden soñ, qapıdaki adam iç bir söz söylemedi. O, zar-zornen qapıdan tışqa çıqaraq, indemey, divarğa tayanıp qaldı.
Bizde ondan soramağa şey çoq edi, lâkin yüzünde büyük ğurur oquğanımızdan sebep, utanıp, müdir kelgenge qadar azbarda beklemege qarar berdik.
Asma yüzüm terekleriniñ astındaki skemlege oturayıq degende, yanımızğa uzun boylu, tolu vucutlı, beyaz, tögerek, dülber yüzlü, ağızında altın tişi olğan, güzel kiyimli on sekiz yaşlarında bir yaş keldi. Keldi, qarşımızda toqtaldı, ellerini ceplerine soqıp, bizni közden keçirdi. Qaydan kelgenimizni, niçün kelgenimizni ve ne qadar bilgige saip olğanımıznı soradı.
Biz onı oca bellep, olğanı kibi söyledik. Bir talaydan soñ, tantanalı sürette yeñini yuqarı çekip, elindeki altın saatına baqtı ve ketmek niyetinen, kene şu ğururlı tavurnı qabul etip, artına aylanğanda:
– Aqılım kesmey, bu alıñıznen sizni gimnaziyağa alırlarmı? – dep taşladı da, yol qapığa doğruldı.
Biz onıñ bu sözlerinden pek sıqıldıq: Ekimiz de başlarımıznı aşağı egilttik, qasevetke daldıq.
Men biraz cesaret toplağan soñ, yanımdaki arqadaşıma aylanıp:
– Keyfiñni bozma, – dedim. – Onıñ da çoq añlağan şeyi olmasa kerek.
Arqadaşım indemedi.
Ertesi künü imtiandan soñ men mektepke qabul etildim, arqadaşımnı qaytardılar.
Oquv başladı. İlk sefer geografiya dersine kirgende, alttaki ralede, altın tişli, güzel kiyimli yaşnıñ, saatını talebelerge köstermek içün sol elini caqına tirep, közlerini ocağa tikip turğanını körgenimnen şaşıp qaldım.
Men yañılğanım. O, oca degil eken.
Aldımızda turğan orta boylu, arıq, asabiy oca bizge Mısırdaki faraunlarnıñ qulleleri nasıl qalanılğanı aqqında uzundan-uzaq lektsiya oqudı. Biz bezdik, töñüldik, közlerimiz pencerede qaldı, lâkin oca boldurıp da, balalardan birini nevbetçige yollamağancek çañnı qaqmadılar.
El saatı taşığan altın tişli yaşqa er cuma künü Qaçı boyundan onıñ entir qalpaqlı babası kele, qanfetke, qalaçqa para taşlap qayta edi.
Dört yıl bir hayal kibi keçti. Bu devir içinde altın tişli yaş iç birimizge, onı maqtaycaqday, zerre qadar güzel teessurat qaldırmadı.
Dersten çıqqanı kibi, ocanıñ evine kete, aqşam keç olğanda qaytıp kele turğan edi. Saba er kesten keç tura, qara frençini kiye, potüklerini yıltırata, azbarda, barıp da birisi ayağına basıp bulaştırğanday olsa, sürtmek içün cebine paçavraçıq qoyıp çıqa edi. O, iç birimiznen laf etmey, laf etken vaqıtta ise, mıtlaqa mısqıllamaqnı seve turğan edi. Sınıfta resim dersinden başqa, iç biriniñ aqqından kelalmay, özü de pek esapkâr edi. Onıñ Adı – Abibulla, familiyası Devletov edi. Mektepni beraber bitirdik. Ondan soñ qayda ketti? Nenen oğraştı? Haberim yoq.
Aradan yedi yıl keçti...
Bugün cumaertesi künü, aqşam qaranlığı çökip başlağan maalde Abibulla – qaydandır, – uzaqlardan Qırımğa keleyatır. Onıñ adı, endi evel menim bilgenim kibi, yalıñız Abibulla degil de, Abibulla Suleymanoviç, familiyası kene evelkisi kibi Devletov qalğan edi.
– Ebet, – dedi yolcu, – mende iç bir şey deñişmedi, yedi yılnıñ dört senesini universitette keçirdim. İlim ve fen dünyasınıñ çeşit pıtaqlarından haber bergen professorlarnıñ aldında tabiat dialektikası hususında dört sene lektsiya diñledim. Bismarknıñ Frantsiya – Prussiya cenki hususındaki felsefesini keçtim. Lamprehtniñ “Zemane tarihçısı” aqqındaki teoriyasını oqudım. Darvinizm üzerine gecelernen oturıp, baş yorulttım, imtian berdim. Altayğa ketken ekspeditsiyada iştirak ettim. Dünyadaki bütün şeylerniñ areket etkenini ve deñişkenini añladım. Bu dialektika mende özüne yer tapmadımı aceba? Öyle ise, men niçün deñişmedim?!
Abibulla Suleymanoviç vagonnıñ penceresinden çekilmey, çoq vaqıt tüşünip turdı. Poyezd Canköy statsiyasında toqtağanda, artıq tışarısı qaranlıqlanğan, perrondaki elektrik yarığı esapqa alınmasa, uzaqtaki ucsuz-bucaqsız çöl kimsesizlik içinde tınğan ve sağırlanğan edi.
– Çıqıp ortalıqnı baqmalı, – dedi, – Qırım tatarlarınıñ laqırdısını sağındım. Ola bilir, belki, tanış-biliş tapılır.
Divardaki mıhqa asılı bicagını alıp, omuzları üzerine yaptı, yolculıqta, yekâne qomşusı olıp kelgen qart agronomğa, özüniñ çemodanına muqayt olmasını rica etti, bundan soñ, yavaş-yavaş vagonnıñ merdiveninden tüşip ketti.
Abibulla Suleymanoviç vokzalğa kirmek istegende, qapınıñ yanaşasındaki kitap kioski ögünde turğan, başında şlâpasını yan kiygen nazik yaş bir qıznı körip toqtaldı. Meraqlanıp, kenardan eppeyi vaqıt baqıp turdı. Zaten stantsiyağa ne içün tüşkenini de unuttı.
Çañ qaqıldı. O, istemey-istemey vagonına taba adımladı.
Vagonğa yaqınlaşqanda, yanaşasından çapıp keçken şlâpalı qıznı esledi. Poyezd endi köçken edi. Qız er angi vagon da olsa, minmege qarar bererek, acele sürette basamaqlarğa tırmaştı. Abibulla Suleymanoviç yıldırım çabikliginen qıznıñ qoltuğına yapışıp, onıñnen beraber vagonğa mindi.
Qız telâş içinde, kendine yardım elini uzatqan belgisiz adamğa: “sağ oluñız”, demek içün ağızını açqan arada, şiddetli yel onıñ büyük, beyaz şlâpasını fırlatıp alıp qaçtı. Qız başına elini uzattı:
– Vay, şlâpam! – dep acizliknen qıçırdı, lâkin şlâpa çoqtan közden ğayıp olıp ketken edi.
Yel onıñ qılabdan saçlarınıñ nizamını bozdı, qarıştırdı, dalğalandırdı, de közleriniñ üstüne tüşti, de kenarğa yaldadılar. Adiy çuhadan dülber tikilgen qaftanınıñ tübünde köterilip turğan köküsleri acele-acele yükselip-alçaldılar. Efsaneli bir dülberlikke malik, yigirmi eki yaşlarında bu qız şlâpanıñ elden ketkenine yanğanı körülip tursa da, özüni elge aldı, bir daqqa qadar indemey turğan soñ, yanında, kendisinen laqırdı başlamaqnıñ çaresini tapalmay azaplanıp turğan Abibulla Suleymanoviçke baqaraq:
– Zarar yoq, – dedi ve külümsiredi. Onıñ külüşindeki sadelikni ve dülberlikni körip, bütün qalbiñnen qoşulıp saña da külmemek mümkün degil edi. – Zarar yoq. Onı yapqan adam tek bir dane yapmağandır, başqasını alırmız.
Abibulla Suleymanoviç bu laqırdını eşitken soñ cesaretlendi, közlerine tüşken saçlarını qaytarıp turğan qızğa küler yüznen:
– Doğrusını söylediñiz, – dedi. – İş yalıñız bir şlâpada olsa, zameti qolay edi. Özüñiz poyezddan qalğan olsañız, işte, o vaqıt laqırdı başqa türlü olur edi. Şlâpa ne o!
Qız saçlarını cıyıştırğan soñ, buferler üzerindeki keçitniñ qapısına közeterek:
– Maña ketmek kerek, – dedi. – Beşinci vagon ögdemi, yoqsa arttamı? Men angi vagonda olğanımnı da bilmeyim...
Abibulla Suleymanoviç nezaketnen:
– Bizimki yedinci vagon, – dep cevap berdi. – Öyle olğanda, sizge eki vagon daa ögge ketmek kerek. Canım, nege aşıqasıñız? Bu endi Qırım. Tanış memleketimiz.
Qapığa doğrulğan qız birden artına aylandı:
– Aytqanıñız doğru, – dedi, – lâkin bilmeyim…
– Siz ne dediñiz? Qırımlı degilim, demek isteysiñiz, öylemi?
– Yoq, canım. Öyle demek istemeyim.
– Şay olsa, meramıñız nedir?
– Lâkin... Qırım ziyade deñişkendir, tanılmaz olğandır demek istedim, mından ketkenim dört yıl ola.
– Dört yıl... Buña nasıl dayandıñız? Qızlar doğğan-ösken yurtlarını çabik sağına turğanlar.
– Aytmağa kelemi? Pek sağındım.
Abibulla Suleymanoviç içün endi laqırdını devam ettirmege munasebet açılğan edi. Qız qomşu vagonğa avuşmaq niyetinen qapığa doğru cürüş etkende, onı toqtatmaq içün:
– Yoluñız uzaqmı? – dep soradı. – Ne yerde tüşeceksiñiz?
Küçlü davuşnen cuvurğan vagonlarnıñ buferleri, de bir yerge sıqıla, de açıla ve sıqılıp-açılğan sayın, eki vagonnıñ arasındaki küçük demir köpürçikniñ yalpaq demirleri qıznıñ ayağına toqunacaq, onı ezecek kibi körüne ediler. Qız bunı eslep saqındı, keri çekildi.
– Amaan... poyezd o derece çabik kete, tap başım aylandı, – dedi ve soñ, – menmi? – dep soradı.
Ebet, siz.
– Süyren stantsiyasına qadar ketecegim.
– Andan soñ?
– Andan soñ maşinağa minmek kerek.
– Köyge ketesiñiz, öylemi?
– Taptıñız. – Qız onı baştan-ayaq közden keçirerek: – Ayıp etmeñiz, maña ketmek kerek, – dedi. – Kupede şeylerim bar. Çeşit al ola bilir?
– Demek, pek aşıqasıñız... Afu etiñiz... Siz maña adıñıznı söylemediñiz... Daa doğrusı – biz tanış olmadıq...
– Ya bu ne içün kerek?
– Canım, niçün böyle sual beresiñiz?
– Kerçekten de, bu sizge nege kerek?
– Belki, bir daa körüşmemiz olur.
– Yoq. Siz yañlışasıñız. Meni bir daa iç bir yerde köralmaycaqsıñız.
– Siz buña eminsiñiz, şaymı?
– Ebet.
Öz dülberliginen insannı saruşlandırıcı yaş, adiy qıznıñ közlerine baqqan sayın Abibulla Suleymanoviç özüni unuta edi.
Onıñ da kupede çemodanı bar edi, lâkin o şimdi bu hususta zerre qadar tüşünmey edi.
Abibulla Suleymanoviç köküs keçirip:
– Yoq, mümkün degil, – dedi, – biz qayda da olsa, ne vaqıt da olsa, körüşmege borclumız.
Qız ğururnen cevap berdi:
– Yoq. Bu iç olmaycaq.
– Er alda, adıñıznı söyleñiz, rica etem...
Qız vagonnıñ qapısını açtı, içeri soqulayım degende, Abibulla Suleymanoviç onıñ artından qıçırdı:
– Demek, söylemeycek oldıñız, öylemi?
Qız zembelekni tutıp, qapını yarısına qadar qapattı da, qabaatsız, bala közlerini sıq-sıq qamıçlap:
– Pek yaman meraqlanasıñız, söyleyim: menim adım – Leylâ.
– Familiyañız?!
– Familiyam? – qız toqtaldı, – familiyam: Talib-zade.
Abibulla Suleymanoviçniñ yüzünde quvanç yaşınları doğdı, alevlendiler. O, sıñırsız muabbetini bildirgen nezaketnen ögüne egilerek:
– Sağ oluñız, – dedi ve elini tutıp sıqmaq içün qızğa oñaytlandı, lâkin Leylâ endi yoq edi.
Abibulla Suleymanoviç acizlik içinde boş-boşuna uzanıp qalğan qolunen özüniñ eñsesini qaşıdı ve külümsiredi:
– Ne qadar güzel qız. Güzel olğanı içün de yanına barması – ceennem azabı! Tabiat oña dülberlikni bağışlağan, dülberlik ise oña parağa oturmağan. İnsannıñ canını yaqmasa ne ola?! Lâkin bunıñ zararı yoq...
Abibulla Suleymanoviç bu tüşünceler içinde artına aylandı. Parovoz davuş berdi. Arası çoq keçmey poyezd cürüşini zayıflattı. İçeri kirgende, kupelerniñ qapıları açılğan, bazı yolcularnıñ ellerinde çemodanlarınen qapığa doğru cürgenlerini kördi. Poyezd yavaşladı, soñra tekmil toqtadı.
Tanış-bilişlerini ve tuvğanlarını qarşılap Aqmescit perronına tüşken halq quçaqlaştı, öpüştiler. Qızlar sevgili yaşlarına sarıldı, biri-birlerine qavuştılar.
Çañnıñ toqmağı eki kere uruldı – poyezd tekrar ileri doğru yol aldı.
Bizim yolcu divanğa yaslanaraq, ağızına papirosını qaptı, dudaqları arasından çıqqan tütüni burum-burum olıp ketti.

II

Qaytazan Ağa maallesiniñ Çürük Suv betke burulğan ucunda, tahtadan yapılğan araba qapılı eki qatlı evde, aqşam saat doquz qararlarında qonuşma başladı. Suleyman Devletov, kendini sevip-sayıp kelgen dost-eşlerini büyük ürmetnen qarşıladı, keyf çatmağa baylağanğa qadar, cemiyetniñ canı sıqılmaması içün, çeşit laqırdılar çıqardı, olarnı küldürdi, şeñlendirdi.
Qayışçı Cemilniñ apayı Sabe ve Devletovnıñ hızmetkârı Dora, niayet, aşnıñ azır olğanını ve artıq ziyafetke başlamağa vaqıt kelgenini gizliden şorbacığa añlatıp kettiler.
Arası bir çerik vaqıt keçkencek stol qatmerli köbetelernen, mor patılcan turşusınen ve Qoz şarabınen bezendi.
Suleyman Devletov, tatar adetince donatılğan ziynetli odanıñ ortasındaki stolnıñ törüne keçti musafirlerge:
– Rica etem, buyurıñız, – dedi, – keç olsun, hayırlısı olsun. Biz biri-birimizni añlarmız. Aydı, buyurıñız, çekinmeñiz...
Musafirler arasında evelden de aşnalıq olğanından, çoq yalvartmay sofrağa yanaştılar. Qadelerge şarap töküldi, tepsilerge zeytün qoyuldı, istegen adam, canı sevgen aşına uzandı, vilka ve qaşıqlar areketke keldi, evniñ içi birden canlanıp ketti.
Keñ cavurinli, uzun boylu Suleyman Devletov daa şimdi qırq sekiz yaşlarına barayatqan, hızmette iylekâr, ailede yımşaq tabiatlı, kişinen körüşüvinde nezaketli adam edi.
Evelde Qaçı boyu köyleriniñ birinde kooperativ reisligi hızmetinde bulunğan, soñundan şeerge artel yolbaşçılığına avuşqan, böyleliknen beşinci yılını Bağçasarayda keçirmekte edi. Yüzüne doğrulıp baqqanda, onıñ hiyanet, yahut saf qalpli kişi ekenini tayin etüvde çoq zorluq çekeceksiñ. Çünki külgen adamğa – ırcaya, şaqılday, sözüne itiraz etken insannıñ çırayında qanaatsizlik duydımı, yüzü bulutlana, laqırdısını qısqadan kesip cibere.
Kooperativdeki hızmeti, özüniñ aytqanına köre, şerefli keçip ketken. Prikazçiklikni de, buhgalterlikni de, reislikni de bir özü becergen; ne mal ğayıp olğan, ne yañlışlıq duyulğan... İş şunıñnen neticelengen ki, özüniñ altmış yedi yaşlarındaki anasını apansızdan K. köyündeki tul bir qartqa qocağa bergen, çoqqa barmay, rayon teşkilâtı Devletovnı, şeerge avuştırğan.
Beş yıl içinde Suleyman Devletov artelniñ de qurtu olıp qalğan. Ondan: “Sen kimsiñ? Bu dereceni nasıl kelip taptıñ?” – dep, kimse soramağan.
Suleyman Devletov şimdi yavaş-yavaş skemleden köterildi, şarap tolu qadeni eline aldı:
– Sevgili musafirler, – dedi, – özüñizge de malüm, biz işnen meşğul adamlarmız. Evde toplanıp şahsiy tüşüncelerimiz hususında söyleşip olamaymız. Hızmetteki körüşüvlerimiz ise qızğın iş esnasında olıp keçe. Kündüz demey, gece demey, adsız-esapsız emek sarf etemiz. Onıñ şerefine birer qade içmege aqqımız bar. Qana, köteriñiz!..
Musafirler, ev saibi sıfatınen degil de, hızmette özleriniñ büyügi olaraq Devletovnıñ sözlerini can-göñülden diñledi ve soñki teklifine iç bir itirazsız qoşuldılar. Qadeler biri-birine toquştı, sofra daa hoş ve şeñ müit teşkil etti.
Köbeteniñ lezeti baqılğan soñ, Suleyman Devletov ekinci qadeni teklif maqsadınen köterilgende, apayı Saniye sözge kirişti:
O, stol etrafında turğanlarnıñ er biriniñ laqırdısına qulaq sala, aytılğan sözlerniñ ciddiyligine ve zayıflığına köre özüniñ tavurını deñiştire, toqtamay küle edi. Bütün vaqıt aşayt hususında şikâyetlengeni kibi, boğurdaqqa qadar aşasa, toydım, dep kimsege söylemey turğan. Yaşlıq devri böyle keçken. Qırımğa bolşevikler kelgen soñ degirmende hızmet etken, yaqın vaqıtlarda ise artelniñ skladında terilerni cınıslarğa bölüv işine yerleşken.
Şimdi stol başında özüniñ tüyülgenine sıqılğanını duydurmamaq içün ince, qadın sesinen külip, şaqıldap ciberdi. Lâkin bu külküge kimse qoşulmadı. Darbali qızardı, yanındaki buhgalter – Mansurğa baqıp, özüne yardım qıdırdı, lâkin o da başını aşağı egiltti, indemedi. Turıp ketmelimi eken? – dep tüşündi. Lâkin o, böyle yigitlikni ömründe iç bir kere yapmağan edi.
Aşnı taşlap ketmek olurmı?
Suleyman Devletov skemlesini artına çekti, ayaqqa turdı, qadesini qoluna alıp, musafirlerge hitapnen:
Bu tınçlıq neden sebep? Qana, tutuñız! – dep sözge başladı. Bu arada tışta arabaqapı acele-acele qaqıldı.
Devletov pencerege barıp, soqaqqa baqtı, kimse körünmedi. “Canım, geceley qapını qaqqan. Kim ola bilir?” – dep tüşündi.
Qapı tekrar qaqıldı. Devletov ayatta işnen meşğul Doranı çağırdı:
– Bar baq, qapını qaqqan kim? – dedi.
Dora azbar qapığa cuvurdı.
Devletov tekrar sözge başlaycaqta, odanıñ qapısı yavaştan açıldı, elinde çemodanı, üstünde temiz, cıynaqlı kostümi, sevinçten közleri parıldağan kişi içeri kirdi. Musafirler belgisiz adamğa aylanıp, şübeli-şübeli baqtılar, Devletov ayaqqa turdı, dumanlanğan közlerini yolcuğa tikip, oña taba doğruldı, yer kösterip:
– Buyurıñız, – degen edi, yaş Devletovnıñ boynuna atıldı.
– Babam, meni tanımaysıñızmı? – dedi.
Devletov, Abibullanıñ sesini eşitken soñ, buz-buzladı:
– Oğlum, Abibulla! Sen qaydan peyda oldıñ? – dedi. – Oğlum!..
Karavananıñ içinden öz çanağına tataraş qoymaq içün eline qaşıq alğan Saniye, belgisiz adamnıñ sözlerini eşitken arada, qaşıq elinden tüşip ketti.
– Vay, men kimni körem, – dep qıçırdı. Oğlum, közümden uçtıñ... Bu, ne qadar bahıtlı aqşam eken!
Abibulla Suleymanoviç özüni, babasınıñ qolları arasından qurtarıp, Saniyeniñ boynuna sarıldı, eyecanlı bir alda:
– Sayğılı anam... Men bütün vaqıt sizni tüşüne edim, – dedi. – Ya bu nasıl şey? – O, anasınıñ sağ eliniñ buğumında yara tamğasını esledi.
Saniye, quvanç içinde, onıñ suallerini eşitmey, oğlunıñ közlerinden öpe, onı öz bavrına çeke edi.
Suleyman Devletov, oğlunıñ raatsızlanıp sorağan sualine:
– Qorqunçlı şey yoq, – dep cevap berdi, – Eki yıl evelsi olğan şey. Üstüne evniñ saçağından közev tüşken edi, tamğası qaldı. Aydı, yetti, Saniye. Otur... Tınçlan. “Sol közüm oynay”, dey ediñ. Kördiñmi? Yalan söylemey ekensiñ. Bitir, bitir aydı... Musafirler... menim sizge söyley turğan Abibullam – işte bu. Köresiñizmi, balaban arslan olıp ketken. Bu ne bitmegen ağlav şu?! Vazgeç şunı. Rica etem, oğlumnen tanış oluñız.
Abibulla Suleymanoviç anasını tınçlandırğan soñ, musafirlerniñ qollarını aldı, evniñ içini közden keçirdi, soñ elini-betini yıqamaq ve urbasını deñiştirmek içün Doranıñ peşinden çıqıp ketti.
Abibulla Suleymanoviçniñ artından qapı qapalğanı kibi, yañı baştan şeñlenip ketken sofranıñ etrafında qaç şahıs daa buluna edi ki, olarnıñ birisi Kâzim oca, digeri onıñ qarısı Selime edi.
Kâzim oca endi elli yedi yaşlarına kelgen, saçları çalarğan, közleri içke oyulıp ketken, uzun boylu, qarıq sesli edi. O, asıl da az laqırdı ete, er nasıl bir muşaverege qoşulsa-qoşulsın, – soñunda “E-e, bizden endi keçken”, – dep toqtay edi… Şay degende, adeti üzre, qarısı da mıtlaqa ögüni aldırıp – “meni mezarğa ozğarmay tura, saña bir şey olmaz”, – dey turğan edi.
Kâzim oca keçken asırnıñ soñlarında Örenburg medresesini bitirgen, esap, fizika ve diger tabiat fenlerinen haberdar olğan, Bağçasarayda on yedinci yılını ocalıqnen keçirmekte edi.
Sofra başında turıp da, adı añılmağannıñ biri de Mansurnıñ qadını Üsniye edi. Uzunca boylu, tolu ve tüzgün müçeli, qara qaşlı, qara közlü Üsniye yigirmi dört yaşlarında, sevimli bir qadın edi. Mansurğa qocağa çıqqanı beş yıl olğan. Bugünge qadar onıñ canını ağırtacaq kibi iç bir söz aytqanı yoq. Qocası yaman arekette bulunsa, indemey keçirgen, daima eyiliknen cevap bergen.
Mansur yaşlığında zıncırlıda biraz diniy tasil körgen, çoq zaman ozğan soñ, buhgalter zenaatını elde eterek, ilk vaqıtlarda vokzalnıñ eksport mallar kontorasında çalışqan, şimdi artelde hızmet ete edi. Onıñ dindar babası birden-bir oğlunı ağır tabiatlı östürgen. Mansur sekiz yıl evel tuberkulöznen hastalanğan, alâ bugün onıñ pancasında çırpına edi. Bazı vaqıtlarda derti tutqanda, aftalarnen töşekte yatıp qala turğan edi.
Üsniye 1930 senesi Aqmescit feldşer mektebini bitirip kelgende, A... köyündeki dervizada Mansurnen tanışqan. O künden soñ Mansurnıñ tasalı yüreginde Üsniye içün teren muabbet duyğusı uyanğan. Ketken sayın eki qalp biri-birine isingen. Künlerden bir kün sessiz-soluqsız, davulsız-zurnasız evlenip ketkenler. Atta qomşuları bile bu işni ekinci künü sabası apansızdan eşitip, şaşıp qalğanlar. Arslan Ağa maallesi toysuz kelinni ömründe birinci kere körgen. O kün – bu kün Mansur ve Üsniye birlikte ömür sürmekteler.
Mansur ilk baqışta miskin körünse de, aqiqatta keskin tabiatlı ve açuvlanuvı esnasında qaltırap, qızışıp ketken kişi edi.
Üç yıl evel Üsniyeniñ bir naçar oğlançığı olğan, eki aylıq ekende ölip ketken. Ondan soñ bala degen bala körmegen.
Aqşam üstleri, yañı cürip başlağan evlâtlarınıñ ellerinden tutıp, Hansaray bağçasına kezinmege çıqqan qadınlarnı körgende, Üsniyeniñ yüregi yana, hor ola. Bu hususta Mansurğa laqırdı açqanda, o indemey, sofağa çıqıp kete edi.
Hızmetten kelgen soñ Üsniyeniñ yalıñız bir eglencesi bar edi, o da – işçi klubuna barıp, bediiy-aveskârlar tögereginiñ çalışuvını seyir etmek edi. Tap soñunda, aqayınıñ: “Yaşlarnı körmege qatnaysıñ”, degen sözünden soñ, klubnı da bıraqqan edi.
Bundan eki daqqa evel qarşısında turğan Abibulla Suleymanoviçni körip, özüne uzatılğan qolnı tutqanda, Üsniye ne içündir, utanıp qızardı. O çıqıp ketken soñ ise, tüşüncege daldı, özüniñ keçken ayatını bir ande hatırlap aldı.
Üsniye yalıñız bir adam tarafından sevilmekni istegen. Bu arzuğa nail olğan. Öz taliyini Mansurnen bağlağan.
Şimdige qadar özüniñ aileviy ömrü hususında iç kimsege bir söz söylemedi ise de, soñ aylar içinde Mansurnıñ, aqşamları evge saruş kele bergenini körip, qaarlenmege başlağan edi. Qomşuları onıñ ketken sayın azğanını özüne söylegende, indemey keçire, soñundan azaplana, ağlap toqtay edi.
Bugün aqşam da, ziyafet başlağanından berli sanki iç kimsenen laqırdı etmegeniniñ sebebi de bu edi. Yalıñız Darbali tüyülgen vaqıtta külümsirep taşladı. Laqırdığa qoşulmaq istemedi.
Abibulla Suleymanoviç çıqqanı kibi, Suleyman Devletov qadelerge Qoz şarabı toldurdı, zeytün çanağını ortağa çekti:
– Rica etem, – dedi, – Abibullanıñ kelüvi şerefine köteriñiz, sağlığı içün, özü stol başına oturğan soñ da içermiz! Aydıñız, çekinmeñiz! Saniye: “Közüm oynay da, közüm oynay”... miyimni aşadı. Nafile degil eken. Qana, Saniye, sen ne deyceksiñ? İç-iç ketsin. Qorqmağa şey yoq. Keskin degil o...
Musafirler tekrar qadelerni tüpledi, soñra çanaqqa uzanıp, zeytünni maqtamağa başladılar.
Devletov:
– İçkige icat şey, – dep ğururlandı, – Köyden anam yolladı. Onda zeytünniñ bitken vaqtı asıl da olmay.
Stol başındakiler ekişer dane qapqan soñ, çanaqnıñ astında endi sanki şey qalmağan edi.
Bu sefer Elmaz aptege qade teklif etken tapılmadı ise de, zeytün hususında laqırdınıñ uzanğanını körip, çanaqnıñ tübünde qalğanlardan bir dane alıp qaptı, soñra, lezetini begenmeyip ağızınıñ içindekini çıqarıp, gizliden sofranıñ astına taşladı.
Bu arada yavaştan qapı açıldı, Abibulla Suleymanoviç kirdi. Musafirler yerlerinden köterilip, oña törden yer berdiler.
Qadeler tekrar boşalğan soñ, ondan, uzaqlardan haberler soraldı. Bu levhada baş rollerni Devletov ve Saniye oynadı, musafirler ise temaşacı oldılar.
– Men çoq yerlerde bulundım, – dedi Abibulla, – oqudım. Oqudım ve ayatnı ögrendim. Oqumay, ömürni ögrenmege talaşuv – manasız bir şey, bunı özüñiz de añlaysıñızdır.
– Oqumaq kerek, oğlum, – dedi Saniye, – lâkin yedi yıl... Tüşünip baq! Yedi yıl iç bir haber yollamamaq mümkünmi? Buña kimler dayanır!.. Seniñnen çıqıp ketken Çavuşnıñ oğlu Vadim bir yılnıñ üstüne qaytıp keldi, ondan seni soradıq, “Altayğa ketti”, – dedi. Şundan berli seni körmege telmirdik.
Birinci kere körgen bu adamları ögünde, anasınıñ öpkelevi yengil bir al degil edi. Ne içün kelalmağanını bir arada añlatacaq, amma şimdi sofra başında uzun tarihnı söylemege acet barmı edi?
Anasına yalvarır kibi baqıp:
– Sabır et, ana, er şey añlaşılır, – dedi. – Köresiñ, men ğayıp degilim. Sağ-selâmetim.
O, bu sözlerni söylegende, qarşısında indemey oturğan Üsniyeniñ nazlı baqışlarına ve saf körünişine diqqat ete edi. Anasınıñ öpkelevleri onıñ göñlüni hırpalağanı kibi, aldındaki mazun qadınnıñ nefes aluvında da özü içün bir samimiyet seze edi.
Kâzim oca elindeki sigar tüpçigini küllükke taşlağan soñ:
– Oquğan yeriñ qayda edi, Abibulla? – dep soradı. – Peterburgdamı?
Abibulla külümsiredi;
– Canım, nasıl Peterburg? – dedi. – Siz, Leningrad demek istediñiz, ğaliba?
– Ebet, ebet, – dedi Kâzim oca. – Aqılımdan çıqa kete... Leningradda oqudıñ, öylemi?
– Yeq, evelâ Moskvada, soñra Sverdlovskta.
– Dersler ağırdır, degilmi?
– Yengil edi, dep olamam. Aristotelniñ bütün felsefe mektebini keçmek kerek oldı. Bu, qolay hızmet degil.
Felsefe sözü çıqqanı kibi, ocada, laqırdı içün meraq artqanı duyuldı. O, metafizikanen müsbet ilim arasındaki farqnıñ neden ibaret olğanı hususında adsız-esapsız sualler berdi ve bu meselege özüniñ nazarını bildirdi.
Laqırdı Abibulla Suleymanoviçni artıq terletip başladı. Böyle halq arasında özünen felsefe saasında muşaverege qalqışacaqday adam tapılır dep iç ümüt etmegen edi. Sofra başındaki adamlarnıñ yüzlerini körip yetiştirmeden, ocanıñ soravları onı raatsızlay edi. Çünki Abibulla Suleymanoviç felsefe fenlerinden keçken derslerini bütün inceliklerinen hatırğa tüşürip olamay, sıqıla ve “bu ocağa qaydan rastkeldim bilmem”, dep öküne edi.
İlmiy şekil qabul etken laqırdı, Suleyman Devletovnıñ canını sıqtı. Saniye özüni tutıp olamadı:
– Kâzim oca, – dep sözge kirişti, – buyursañız. Er kes içti, sizniñki tura. Sıradan artta qalmaq olurmı?
Kâzim oca qadesine uzanayım degende, qarısı – Selime elinden çekerek:
– Yeter endi, – dep qıçırıp ciberdi. – Çıldırğan ekensiñ, canım aqay. Evge seni kim alıp qaytacaq? Maña ışanasıñmı?
Kâzim oca bala kibi külümsiredi:
– Saña ışansam ne olğan ya, apay? – dedi. – Yolğa çıqsañ, on sekiz yaşında qızçıq kibi ketesiñ, cürip artıñdan yetmekniñ çaresi olmay, meni qoltuqlap alıp ketalmaycaqsıñmı?.. Qana, içecek yoqmı?
Devletov qadelerni tekrar toldurdı:
– Aydıñız, musafirler, – dedi ve Abibulla Suleymanoviçke işmar etti, – tutuñız! Kâzim oca, siz qorqmañız, saruşlansañız, maña ışana bilirsiñiz. Evde törümiz boş; Selime apte, qasevet etmeñiz, sizni de yerleştirmege yer taparmız. Laqırdığa kirişmey, susıp turğan Darbali:
– Ya meni ne yapacaqsıñız, men endi çoqtan saruşım, – dep ince sesinen şaqıldadı. – Kâzim ocanı bir minder üzerine çekip taşlarsıñız, tınar qalır. Ya meni?..
– Seni klerge cıyıştırırmız, – dedi Devletov, – şarap şişeleriniñ yarısından çoqusı klerde tura, yüregiñ sıqılğan sayın, azar-azar aça berirsiñ.
Devletovnıñ sözleri Üsniyeniñ merağını qozğağanından, yarı utanır bir şekilde:
– Siz çoq merametlisiñiz Suleyman ağa, – dedi. Bu arada közleri apansızdan Abibulla Suleymanoviçniñ közlerinen rastkeldi, ekisiniñ baqışları biri-birine doğruldı, Üsniye qızarıp, başını aşağı egilterek: – er keske yer ışandırsañız, elvermez, – dep ilâve etti.
Abibulla Suleymanoviç, bir melâike baqışınen közetip alğan yaş qadınnıñ yüzünde bir yaqınlıq is etti. Onıñ qalbi sıqıntı içinde çapalandı, şarap içmek içün köterilgen eli birden zayıfladı, az qaldı, qadesi yerge tüşecek ve parça-parça olacaq edi. “Bu ne qadar dülberlik, canım”, dep tüşündi ve birden, onıñ yanındaki aqçil betli, kiyik baqışlı kişige közetip: “Ebet, onıñ aqayı olmalı”, dedi.
Kâzim oca, Selimeniñ, “içme” dep israr etüvine tabi olmay, qadeni büyük hoşnutlıqnen köterip, içip ciberdi.
Darbali ve Mansur öz qadelerinen oña yardımğa keldiler. Abibullanıñ ise, elindeki qadesi kenarğa qıyışqan, içindeki şarabı yerge aqayım dep tura edi.
Devletov taacipnen:
– Abibulla, qadeñe toqunılmağan, bu nasıl şey? – dep soradı. – Hayır ola! Ayıptır, böyle şeñ bir cemiyette özüñe kösterilgen nezaketni red etmek mümkünmi? Qana, ya siz, qomşu! Siz niçün içmediñiz? – Devletov, Üsniyeniñ aldındaki qadeniñ de üstünden bir yutum şarap eksilmegenini körgende, yüzünde zayıf külkü alâmetleri peyda oldılar: – aramızdan qartlarnı saymağanlar bar, – dedi.
Abibulla sözniñ kim hususında ekenini birden farqlap olamay, evelki alında qaldı ise de, soñundan, stol başında asıl olğan tınçlıqnı duyıp, birden seskendi:
– Maña aytasıñızmı, baba? – dep soradı. – Afu etiñiz, nedendir bilmem, tüşünip qalğanım. – O doğruldı, qadeni yuqarı köterdi, içmek içün oñaytlandı, lâkin Selime yenge onı toqtattı.
– Madamki keçiktiñ, qardaşım, o alda, keçik-kenlernen iç, – dedi. Qana, sıradan qalğan kim edi?
Bu laqırdılar arasında közüni almay, Üsniyege baqıp turğan Saniye özüni bir şey bilmegen kösterip:
– Üsniyeden ğayrı keçikken olmadı, – dep cevap berdi. – Yaramaz, Üsniye, bizni aldamaq istediñ. Şimdi cezañnı bulacaqsıñ. Qana... tut, menim oğlumnen içeceksiñ. Yoq-yoq. Saqın laqırdı eteyim deme. İlle içeceksiñ. Men añlamam.
Üsniye içmeycek olıp israr etti, lâkin Saniyeniñ zorundan qurtulamadı. Tamam bu arada keskin öksürikler içinde çırpınğan Mansurnıñ divar kesilgen yüzüne baqıp aldı da:
– Ne yapmalı, içecektirim daa, – dedi, sofranıñ üzerinde özüne doğru uzatılğan Abibullanıñ qadesine qadesini toqundırıp, yarısına qadar içip, yerge qoydı.
Şimdi onıñ közleri kimseni körmey, kimseniñ davuşını eşitmey ve ne yerde oturğanını bilmey edi.
Saniye özüniñ becergen bu işinden pek memnün qaldı, başları eppeyi dumanlanğan musafirler Üsniyeniñ qızarğan çeresinde iç bir türlü sır oqup olamadılar.
Yalıñız Kâzim oca sarımsaq kibi tiri qaldı, şeñlendi, laqırdılarğa can-göñülden qoşuldı, lâkin evelde canlı körülgen Mansur, köşedeki divar yastığınıñ ucunı yerge yıqtırıp, üstüne başını qoyaraq, hırıldap, yuqlap qaldı.
Abibulla Suleymanoviç, bu esnada, Üsniyenen laqırdığa kirişti, oña özüniñ ömründe müim esap etken vaqialarnıñ bazılarını ikâye etti, Üsniye başta utansıramaq istedi, musafilerniñ biri-birlerine köz qoymağa aveslikleri bitkenini duyğan soñ, komplimentlerge muqayt ve qısqa cevaplar berip başladı.
Yarı gece zamanında musafirler qaytmaq içün yerlerinden köterildi, ayattaki ayaqqaplarını tapıştırıp kiydi ve sağlıqlaşmağa başladılar. Üsniye, teren yuquda bulunğan Mansurnı uyantmaq istep, elinden-ayağından çekkelep baqtı, lâkin iç bir şey kâr etmedi.
– Tiyme yatsın, raatlansın, özüñ de qal, – deseler de, o teşekkür etip, qapığa doğruldı.
– Sağlıqnen qalıñız, geceñiz hayır, – dedi, – sofağa çıqtı, bu arada abdezlik yanında indemey turğan Abibulla Suleymanoviçni esledi. – Siz de keliñiz, Saniye apte, musafiriñizni de alıp keliñiz, – dep ilâve etti, aqırın-aqırın merdivenden aşağı tüşip ketti.
Tahta araba qapı qapalğan soñ, Devletov ve Saniye içke kirdiler.
Abibulla Suleymanoviç yerinden qıbırdamay, çoq vaqıt azbardaki tereklerniñ dallarına ve uzaqta Top-qaya üzerinde sarqqan bulutqa baqıp turdı.

III

Ertesi künü quşluq maalinde Abibulla Suleymanoviç Hansaray azbarında kestane teregi altındaki skemleniñ üzerinde yapa-yalıñız otura edi. Elindeki ince ayva fışqınınen topraq üstünde bir daire çızıp, onıñ üzerine dalğın-dalğın baqaraq, teren tüşüncelerge kömülgen edi.
Küneş şavleleri ziynetli saraynıñ divarlarını aydınlatqan, bağçanıñ ortasındaki qadife çeçeklerini şeñlendirgen. Erılğanlarnıñ gönceleri açılğan, qaysı terekleri çeçeklengen, otlar-ölenler yeşergenler. Gürdeli dallarnıñ üzerinde bülbuller sevimli nağmelerini töke, ortalıqnı şeñlikler içine ğarq ete ediler.
Abibulla Suleymanoviç çoq vaqıt susıp turğan soñ, başını köterdi, çevre-çetine köz taşladı.
“Bağçanı ziyaret etkenler çoq ola ekenler”, – dep tüşündi.
Halqnıñ yüzünde azamatlı hızmetten soñ bir hoşnutlıq sezile, er kes bayramdakisi kibi şeñ edi. Küneşten yanğan, kökrekleri açıq, sağlam yaşlar qızğın laqırdılar etip, sıra-sıra olıp kezine, arttan küler yüzlü qızlar adımlaylar. Qarşıdaki skemlelerde oturğanlar saraynıñ yüksek minarelerini seyir etip, onıñ tarihına ve arhitekturasına teren qıymet kese ediler... şeerniñ eski ömrüne alışqan Abibulla Suleymanoviç içün bu yañılıqlar hucur olıp körüne edi.
Paynına oturıp bezerek, endi skemleniñ diger ucuna çekilip, saraynıñ italyan örneklerini seyir etken Abibulla Suleymanoviç apansızdan, uzaqta, qaya üstünde çapqalağan balalarnıñ davuşını eşitti. Olar töpede, yelemlik yerde sazağan uçura ediler.
“Balalıq ne qadar güzel şey, – dep tüşündi. – Men eñ tatlı künlerimni balalığımda keçirgen edim. Qoşuğa çapqan bir cüyrük kibi keldi-keçtiler. Ebet, cüyrük kibi kelip-keçtiler. Şimdi olardan eser qalmadı. Eñ saf tüşüncelerimni göñlümniñ terenliklerine kömdim, olarnı ebediyen unuttım. Babamnıñ qaraltısında sade ömür keçirgen edim; men eybetli edim. Balalarnen “Doldu” oynağanda, elimnen yaqalanılmağan kimse qalmay, cemiyetlerge barsam, Devletovnıñ oğlu dep, meni elleri üzerinde kezindire turğanlar. Men ğururlı edim. Ğurur... qudretli ve metinli söz... Ğarip Abibulla! Unut! Episini unut. Çünki babañ, Suleyman Devletov şimdiden soñ iç bir vaqıt evelki derecesini tapalmaycaq. Sen ise, Qaçı boyunıñ yeşil bağçalarında serbest, bir bülbül kibi kezinmeyceksiñ. Rayon kooperativ birliginde işlegen dayım yardımğa kelmegen olsa, biz ğayıp edik. Babamnıñ canını o qurtardı. Şimdi sağ-esenmi, bilmeyim...”
Abibulla Suleymanoviçniñ közleri aldında, bütün ayat yolu canlandı, bir tüş kibi keldi. Soñra, köküs keçirdi.
Altın şavlelerini saçıp turğan küneş isar taldasından çıqıp, kestane teregi pıtaqlarından qurtularaq, Abibullanıñ celkesine töküldi, terletti.
O, yorğun başını köterip, büllür kibi açıq kök yüzüne baqtı da:
– Ne qadar can sıqısı, – dedi. – Aceba mında menim ömrüm böyle keçecekmi? Men dayanıp olamam. Keterim. Uzaq, eski bir köyge keterim.
Skemleden köterilip, elindeki ayva fışqınını sağğa-solğa sallay-sallay, zornen eşittirip sızğıra-sızğıra qapıdan çıqtı. Saray aldındaki köpürden keçti, sol taraftaki qaldırımğa ayaq basayım degende, ögünde eki qadın peyda oldı.
Olarnıñ birisi, Üsniye edi. Qomşusınen beraber poçtağa kete edi. Tüşüncege dalıp keleyatqan Abibulla Suleymanoviçni körgeninen, yüzü azaçıq qızardı, birden adımlarını çabikleştirdi.
– Canıñız sıqılsa kerek, öylemi? – dep söz qattı ve yoluna devam etti.
Eyecan içinde, Üsniyeniñ sözlerini zornen eşitken Abibulla Suleymanoviç:
– Ebet, can sıqısı, – dep cevap berdi.
Yaş qalpke ateş taşlağan qadın, Hancami aralığında közden coyuldı.

IV

Şeerniñ üzerine aqşam qaranlığı çökti. Küçük evlerniñ pencerelerinde ve açıq sofalarda yarıqlar köründiler.
Bu vaqıtta Üsniye aqşamlıq yemekni çoqtan pişirgen, azbardaki dut tereginiñ tübündeki tapşan üstünde oturıp, Mansurnı bekley edi. Sarı balçıqnen sılanğan ocaqnıñ üstünde gügümniñ suvu qaynay, dut terekniñ üstünde çır-çır mazinler söylene, sofanıñ ögünde yelqanatlar uçuşa ediler.
Mansur, Devletovnıñ evinden bugün üyle avğanda qaytıp kelerek, biraz oturğan soñ, baş avrusını çezeyim dep soqaqqa çıqqan, dört saattan berli daa körülmey edi. Üsniye alevlenip yanğan ocaq içindeki ateş başında onı bekley edi. Odunlar yanıp bitken soñ, qorları qızarıp turdı, hayli vaqıttan soñ, olar da kögerdi, aqibeti sönip başladılar.
Üsniyeniñ yüreginde azap uyandı:
“İnsannıñ ömrü tıpqı bu ateş kibi, – dep tüşündi. – Qalbiñ bir arslan yüregi kibi ura, ömrüñ perişan alğa kelgen soñ, yana-kül ola. Men yaş edim, er külgen yüzge küldim, küskün çereni acıdım. İnsan-insanğa sadıq dep bildim. Buña qarşılıq alğan mukâfatlarım ne oldı?
Raqı davası... üstüme cekirüvler... Başqa şey körmedim.”
Yavluğınen közlerini silip aldı, lâkin yüzünde tekrar ökünç köründi.
Saat doquz qararlarında Mansur taqattan tüşken bir alda, küçük qapıdan içerige soquldı, adımlarını nizamsız sürette alaraq azbar boyu evge doğruldı. Merdivenden aqırın-aqırın sofağa tırmaşayatqanda, dut teregi astında sesini çıqarmay oturğan Üsniyeni esledi:
– Sen mındasıñmı? – dep soradı. – Öz başıña oturğanıñ ne?
Üsniye közyaşlarını gizleyerek:
– Ya ne yapayım? Kimnen oturayım? – dep cevap berdi ve yerinden qalqıp, ocaq üstündeki gügümden çaynikke suv tökmege başladı.
Merdivenniñ yarısına çıqqan Mansur, entir-tentir tekrar aşağı endi, tapşannıñ üzerine çökerek:
– Aqşamlıq ne pişirdiñ? – dep soradı. Bu arada eki elinen başına yapıştı. – Uff... Başım fena ağıra – dedi, rafçıq üstünde dünden qalma yarım şişe olacaq, ketirse!..
Üsniye, Mansurnıñ yüzüne baqqanınen, kene içip kelgenini farqladı, lâkin indemedi. Tavağa qoyğan tataraşnı aldına yerleştirdi.
– İşte aqşamlıq yemek, – dedi. – Bu vaqıtqa qadar bir şey aşamayıp, şimdi raqı qıdırğanıña şaşam. Evni-barqnı unutıp kettiñ. Mansur, tüşünip baq, men de seniñ kibi insanım. Meni çekiştirmekte ne tapasıñ? Şeerde menim de tanışlarım-bilişlerim, ve niayet, menim de dostlarım barlar. Qapıdan paynıma çıqsam, darılasıñ. Ya, özüñ... özüñ bunı niçün unutasıñ?..
Tavanıñ içindeki aşlarnı qarıştırıp, maddesiz tarzda zornen aşap başlağan Mansur, bütün ömründe qarısınıñ arzularını añlamağanı kibi, şimdi de söylegenlerini añlamay, onı aldında bulutlar içinde kibi köre edi.
– Men azaçıq... azaçıq içmek isteyim, – dedi. – Barmı? Olsa, ber içeyim. Olmay eken, ketem – yatam. Uff... Başım ne fena ağıra.
Qaç daqqalar evel dut teregi tübünde, kelse beraber aşarmız, dep, telmirip, Mansurnı beklep turğan Üsniyeniñ maddesi endi qapaldı. Bavrına bir oq saplanğan kibi oldı.
Aqırından turdı, şişeni qıdırmaq içün mağazğa kirdi.
Qaytıp çıqqanda, dut teregi tübünde endi Mansur yoq edi.
“Kene içmege ketse kerek, – dep tüşündi. – Canım, bu ne demek?”
Yuqarı evge kirdi. Mansur, urbalarını taşlamay, minder üzerine sozulğan, cansız kibi yata edi. Üsniye kederlenip, sofağa çıqtı, başını direkke tayandırdı, avlaqta kök yüzüne uzanğan Han Cami minarelerine baqaraq, susıp qaldı.
Közüniñ aldına, Hansaray azbarından tüşünceli-tüşünceli qaytayatqan Abibulla Suleymanoviç keldi. Tünevin aqşam musafirlikte ekende, onıñ mulâyim ve sıcaq baqışlarını, nezaketli sözlerini hatırladı.
– Yoq, yoq. Ayatım ileride böyle devam etalmaz, – dep köküs keçirdi. – Gül kibi yaşlığım bu divarlar arasında örselendi; ğarip Üsniye, saña yazıq oldı. Lâkin sen daa ğayıp degilsiñ. Yaşlığıñnı qaytarıp eliñe berecek kişiler belki, tapılırlar. Yoq, sen daa ğayıp degilsiñ. Közleriñni açıp, ufuqqa doğru güzel baq. Daa keç olmadı.
Üsniyeniñ qafasını bu tüşünceler çoq vaqıt boşamadılar. Vazgeçeyim, bu fikirlerni terk eteyim dep baqtı, lâkin olarğa tekrar kelip qapılğanını duymay qaldı.
Maalleniñ yarıqları yavaş-yavaş sönip başladılar. Uzaqtan siyrek-serpek köpek davuşları keldi. Şeerniñ ket-kete teren yuquğa tedarik körgeni duyuldı.
Ortalıqnı basqan tınçlıq içinde apansızdan azbarnıñ qapısı seslendi, Üsniyeni birden qorqularğa daldırdı:
“Bu nasıl ses ola bilir? – dep tüşündi. – Geceleyin bekli qapını açqan kim?”
Yüzüm asmalarınıñ tübünden egilip azbarğa köz taşladı. Sallana-sallana kelgen kişiniñ merdivenge yaqlaşqanını esledi.
– Kim o? Ne isteysiñ? – dep qıçırdı.
Belgisiz adamnıñ:
– Menim... men, – degen ince sesi eşitildi. – Mansur yattımı?
– Yattı... kene kerek oldımı?
– Menim ricam bar edi. Tfu!.. Ağızıma aq-balçıq tiygen. Tfu!.. Tfu!..
– Nasıl rica?
– Bizim apay qapını kilitlegen, meni içke almadı. Tfu!.. Bu da qaydan tiygen ya... Sizde geceleycek edim.
Keç maalde azbarğa soqulğan kişi – Darbali edi. Onıñ laqırdısı, qaarlenip turğan Üsniyeniñ iddetini alevlendirdi:
– Evniñ qapısını açıq körmek içün vaqtında qaytmaq kereksiñ, – dep cevap berdi. – Bu han azbarı degil de...
Darbali cevap bermedi. Aqırından keri aylandı, abına-sürüne, indemey, qapıdan çıqıp ketti. Yaqın yerde, yüz sürmege baznası ötkenday dostu-eşi yoq edi. Kene evge doğru yol tuttı. Qapığa yaqlaşqanda, tekrar cesaretsizlendi:
– Apaynen añlaşılmaz. Aqibeti, kötek aşap toqtarım, – dep ıñırdandı. – Ketmeli, geceni yelemlikte keçirmeli.
O, şeerniñ künbatısındaki yüksek qırğa tırmaşqan tar soqaq boyu çölge cöneldi.
Darbaliniñ kölgesi azbardan yoq olğanı kibi Üsniye kene dut tereginiñ yanına keldi, bir vaqıtta Aqmescit mektebinde keçirgen ömrüni ve özüne sadıq dostlarını hatırladı, ökündi.
Keç maalde Top Qaya betten ay doğdı, nurlarını evlerniñ saçaqlarına saçtı, yer yüzüni aydınlattı.
Maallede er kesten keç yata turğan Nazime qartananıñ penceresinde yarıq söndi. Üsniye yuqlamağa ketmek içün yerinden qalqtı, merdivenden yuqarı köterilgen vaqıtta, toqtalaraq, kök yüzüne baqıp turdı:
– Ne qadar dülber gece.

V

Han azbarınıñ ögünde, eki toru at yekili, lineyka toqtadı. Lineykanıñ üzerinde, yeşil şalğa bürüngen esli bir qadın, yipek galstuklı, uzunca boylu, qırmızı, uzun betli bir yaş ve bir de, çal mıyıqlı, semiz aydavcı buluna ediler.
Yaş yerge tüşti, aydavcığa egilerek, soqaqnıñ aylanmasındaki tahta araba qapığa doğru elini uzatıp:
– Köresiñizmi? – dep soradı.
Aydavcı, yaşnıñ eli uzanğan tarafqa baqtı:
– Sarı qapımı? Körem, – dedi.
– İşte men anda kirecegim.
Bu sözlerni aytqan soñ, yaş, lineykadan ayırıldı, aqırın-aqırın tahta qapığa kelip, qaqmağa başladı. Evelâ cevap bergen olmadı. Biraz öttürgen soñ, terenden:
– Kim bar anda? – degen qadın davuşı keldi.
Yaş, yorğun sesinen:
– Saniye apte, açıñız! – dep qıçırdı.
Merdiven üzerinde ayaq davuşları eşitildi. Çoqqa barmay, küçük qapınıñ zembelegi qıbırdadı, qapı yavaştan aralıqlandı, Saniyeniñ külümsiregen, hoş yüzü köründi. Aldındaki adamğa baqqanınen, ereslenmek istedi, lâkin deral tanıdı:
– Bekir, sensiñmi? Buyur! Nasıl olıp tüştiñ? Hayır ola... Buyur! Yoq, yoq. Bu yaqqa. Biz şimdi mağazda oturmaymız. Töpedemiz. Ya, anañ niçün kelmedi?
Bekir, Saniyenen yan-yanaşa merdiven boyu yuqarı köterileyatqanda:
– Pek aves etti, lâkin ne çare? – dep cevaplandı. – Yaz keldimi, tarladan yaqanı qurtarmaqnıñ imkânı olmay.
Saniye:
– Fidege qatnaymı? – dep soradı.
– Ebet, fidege qatnay!
Sofağa çıqtılar. Saniye, musafirge oturmaq içün yer teklif etti. Özü abdezlik yanındaki kürsüge oturayım dedi, bu arada, ocaqnıñ üstünde qaynap, köpürip turğan süt taşıp ketti. Saniye abdırap, ocaqqa çaptı.
Bekir külümsiredi:
– Farqına barasıñızmı, Saniye apte, – dedi. – Kelecek musafirler daa barlar. Sütüñiz çoyunda turmay.
Saniye öglüginen çoyunnıñ eki qulağından tutıp, ocaqnıñ yanaşasındaki qazanayaqqa yerleştirerek:
– Maña köre, eñ müteber soyları endi keldiler, – dep cevap berdi. – Abibullanıñ qaytqanından haberiñ bardır, degilmi?
– Nasıl Abibulla?
– Bizim.
– Siz şaqa etesiñizmi, Saniye apte?
– Yoq, canım. Şaqa etmeyim. Sağ-selâmet kelip çıqtı. Körseñ, tanımazsıñ