|
ÇORAÇIQLAR
Yapraqlar töküldi. Otlar-ölenler sarardı, soldılar. Çürük hıyar örkenleri arasında alma tökündisi çoqçıp yürgen uzun quyruqlı savusqanlarnıñ davuşı qarıq ve ğamlı çıqmaqta. Bu hayriyetlikke degil. Ava deñişecek. Belki topraq buzlaycaq, belki qar yağacaq, çünki küz endi bitmek üzre. Bitmek üzre... lâkin bitkeni yoq. Arıq boyundaki çınarlar susa, mazün aqqan suvnıñ aenkine diñlenip turalar. Kimerde uzaqtan, Çatqal betten, küçlü yel ese. Dallar teprenip alalar.
Men şeerden uzaqça bağça içindeki qırmızı tula binada bulunam. Qomşu evlerde kimse yoq. Olarnıñ saipleri yazlıq mevsimni bitirip, şeerdeki qışlıq evlerine qayttılar.
Qart qazah Aman, bu evlerniñ qaravulı, omuzında, tüfegi, yoldan künde eki kere keçe, kimerde toqtalıp, qapumıznı qaqa: “Süt... qatıq kerekmi?” dep soray. “Kerek...” desem, ertesi künü tañda qarısı Han Babu qapu ögündeki terekniñ çatallı pıtaqları arasında bir bardaq süt, yahut qatıq qaldırıp kete. Yazda Aman bizim evni sıqça ziyaret ete. Özü bir çaqrım uzaqta, demiryol keçidi yanında yaşay.
Şimdi ava bulutlı. Tosat-tosat ruzgâr uluy... asfalt üzerindeki yapraqlarnı aylandıra-üyürildire, uzaqlarğa quvalap alıp kete. Suvuq ruzgârnıñ iñiltisi yüregimniñ terenliklerinde uyuğan ağır islerni qozğay, bir zamanlarda ayatımda yüz bergen, soñra tekmil unutılğan vaqialarnı hatirime ketire. İçimde hoş ağrı asıl ola. Bu ağrı, iç bir vaqıt tekrarlanmaycaq, qıyın ve namuslı gençligim.
Pencere ögündeki şımşır, yelden, sınıp keter kibi, aşağı egile, soñra kevdesini tim-tik doğrulta. Ebediy yeşil yapraqlı terek. Onı, küçücik ekende, toprağı taqımnen Quş Qayadan ketirip, bu yerde oturtqan edim, endi eppi vaqıt oldı. Üç dane ediler. Oturtılğan soñra ekisi qızardı, kögerdi, qurıp, elâk oldılar. Pencere ögündekisi, birden gönce attı, yeşerdi, boyğa ketti. Şimdi ev içinden baqsañ, töpesi körünmey. Şımşır – uzun ayat ve metinlik timsali esap etile. Küçlü terek. Parmaq qadar kesegi suvğa tüşse, batıp kete. Öyle ağır.
Evniñ içi ülkün. Öyle ki, divardaki saatnıñ yelquvanı qaysı raqam üstünde ekenligi açıq seçilmey. Kündüz elektrik çırağı yaqmağa istemeyim. Yaqsam, közlerim yorula, yaşlana. Evelde öyle olmay edi. Evde bu arada özümden başqa kimse yoq. Aqırından ayaqqa turam, kibrit çertem, şamdamlar üstündeki yeşil ve qırmızı renkli çıraqlarnı yaqam. Çıraqlar yanğan soñ, odanıñ içinde azaçıq mavı, azaçıq da sarı ışıqlı efsaneviy müit ükümran ola. Bir talay vaqıt keçe. Çıraqlar qıza, alevleri töpege sozula, yelpirey... tosat-tosat küçlü etip çatlaylar. Abdırap, başımnı köterem. Ortalıq balavuz qoquy. Özüm odanıñ ortasında alçaq kürsü üstünde oturam, ayaqlarımnı ögge uzatıp, televizor baqam. Mikis Teodorakiske barışıqnı mühkemlendirüv oğrundaki müim hızmetleri içün Lenin mukâfatı berilgeni beyan etilmekte. Quvurçıq saçlı, dedil çereli kişi... Yunanistannı almanlar zapt etken devirde özüniñ faşist apishanelerinde çekken ziyetlerini yunanca ve türkçe ikâye ete. Men diqqatle diñleyim. Teodorakis acayip kompozitor. Kilim üzerinde Serovnıñ “Tatar qadınları” buluna. Keçken asır tasviriy sanatınıñ yüksek nümünesi. O, dolap içinde köşede qısılıp qalğan, yata edi. Apansızdan közüme çalındı. Çıqarıp aldım, ögümde, yerge cayıp qoydım. Oña de kürsü üstünde oturıp, de ayaqqa qalqıp, oñdan-soldan közetem. Süretten uzaqlaşıp olamayım. Eki yaş qadın, eki peri... Biri ferece yapınğan, ressam onı fırçığa alayatqanını eslep, çeresini gizlemek istep, közlerini aşağı endirgen, zira şeriat yaş qadınğa yabaniy erkekke yüzüni köstermege ruhset etmegen. Digeriniñ yüzü açıq. Başında altınlı fes ve mavı bürümçik. Eki acayip varlıq. İzaatqa kelmez tabiat serveti. Olar aqşam üstü gügümleri ile dereden suv almağa kelgenler, araretli, oynaq yürekleri sevgi ile tolup taşqanından sebep, suv başında öz aralarında dertleşüvge tutunğanlar. Gügümler unutılğan... kenarda bom-boş, yatsırap turalar. Eki peri eki taş üzerine oturğan, ayaqqaplarını çıqarıp, ayaqlarını suv içine tüşürgenler. Özende suv çağlay, aqa. Eki peri subet eteler. Ah, bu sıcaq közler! Bu cilveli baqışlar! Sizlerni qaysı hoş-baht ana doğurdı aceba?
Dereniñ bir yaqı qayalıq. Diger yaqı bağçalıq. Biraz ötede, qavehane, ögünde entir qalpaqlı qırcıman kişiler, arqa yaqta kiramet damlı evler. Bu nasıl yer? Nasıl köy? Ay Serezmi? Urkustamı? Yoqsa, menim cigerim Mahuldürmi? Siz, Valentin Aleksandroviç, ğayet alicenap adam ekensiñiz! Sanatta böyle şerefli mearet, böyle muammalı bediyet yaratmaq... taacipli şey!
İçimdeki eyecannı tutıp olamay, tekrar yerimden turdım, raftaki kitaplarnı qarıştırdım. Ulu ressam aqqında malümat qıdırdım. Araretle, idrakle qıdırdım, niayet, saran satırlarda merağımnı qısmen qanaatlendirici qısqa izaat taptım. Eyecanım yatıştı. Serov 1893 senesiniñ yazını öz ailesi ile beraber Bağçasaray civarında R. S. Lvovanıñ yazlıq evinde keçirgen. O vaqıtta etüdlar çızğan. “Tatar qadınları” o ziyaretniñ yemişi. Süret Roma ve Parij sergilerinde bulunğan, alemniñ alğışlarını qazanğan!
Hayalım sürette eken, talğın közlerimni zametle yuqarı köterdim, nazarım pencere ögündeki şımşırğa tüşti. Ruzgârdan bükülgen dalları pencereniñ camını tırnap-tırnap almaqtalar. Ebediy yeşil şımşır... diger çıplaq terekler suvuq yel altında titreyler, sınalar. Bu qaviy bedenli terek, öyle degil. Demirden yasalı gemiler suv üstünde yüzeler. Batmaylar. Bunıñ bir kesegi bata. Tabiatnıñ cilvesi!
Tışta avtomobil davuşı çıqqan kibi oldı. Eleslendim... bir talay diñlenip turdım, ses-soluq yoq. “Belki menim eşitkenim başqa davuştır, çünki bizim evniñ töpesinden Moskvağa ketici tayyareler uçıp keçken adeti bar. İtimal, onıñ gürültisidir” dep, öz-özümni durultmaq istedim. Men böyle tüşüngence avtomobil düdük çaldı. “Demek, evge musafir buyurdı...” Ögümdeki süretni alel-acele çetke, divar betke çekip taşladım, özüm sofağa çıqtım, nalınğa beñzer alçaq, qattı tabanlı çablalarnı ayaqlarıma iliştirgen soñ qapunı açtım. Ev ögünde yeşil “Lada” turmaqta edi. Dümeni başında ince mıyıqlı, yaş kişi... dudaqlarınıñ kenarında tükürikten sılanğan, yalpanğan sigar. Ekinci bölmede, yaş deseñ, pek yaş degil, qart deseñ, qart degil, münever çereli adam otura. Maşinanıñ tışında, açıq qapusı yanında, yüzüm sergisi diregine tayanğan qara qalpaqlı, ihtiyar adam, azaçıq ögge çıqıq mañlayı astındaki kirgin közlerini beñzime doğrulttı, maña baqtı-baqtı, içten külümsiredi, tıştan, belki, taaciplendi. “Men bu suvuq avada biñ çaqırım yerge kelip, seni qıdırıp, qulübeñde taptım. Vicdan degeniñ bu qadarlıq olur. Köreyim, meni tanıycaqsıñmı?” – dep tüşündi kişi: “Közlerime yahşı baq. Meni tanımasañ, kim ekenimni aytmaycağım. Bu avtomobilniñ dümeni başında torunımnıñ oğlu... meni bekley. İstesem, tekrar maşinağa oturıp, qaytıp kete bilem! Ebet! Öyle yapmağa erligim yetişir. Bizde, tatarda, hucur qılıqlar az degil. Olardan saña bir nümüne köstermek mümkün. Men seni körmek içün keldim ve... kördim. Eñ müimi – bu! Diger şeylerniñ menim içün emiyeti yoq”.
Kişi aqlı. Nezaket sıñırsız degil. Bunı añlamaq kerekim. Albu ki, men, qapunı açıp, tışqa közetkenimnen, kişini tanıdım. Tanığanımnı sezdirmedim. Men yalıñız onıñ özüni tanıdım. Maşina içindekilerni ilki körüşim.
– İzzetli ocam! Maña keldiñizmi? – dedim ihtiyar adamğa. Davuşım eyecanlı çıqqanını duydım. Eyecanlı çıquvınıñ sebebi bar... ve büyük. Adamnı tanımağan olsam, menim içün pek ayıp olacaq edi. Tanıdım... adam ayrette qaldı. Yüzü birden aqçıl renk aldı, maña yarı sevinçli, yarı kederli nazar taşlağanını körip, göñülini almaq, özümniñ bu körüşüvden memnün ekenimni bildirmek içün: – Siz ğayet alicenapsıñız! – dedim.
– Men öz ziyaretimle sizni taaciplendirmek istedim, – dedi kişi, – Albu ki, aksi olıp çıqtı. Meni unutmağansıñız!
– Sizni unutmaqmı? Bu mümkün degil! – dedim men. – Çünki siz birinci ediñiz. Birinciler unutılmay. Rica etem, evge buyurıñız!
Keri çekildim, içeri kirmesi içün musafirge yol berdim. O, bosağadan atlap, sofağa ayaq bastı, degende, toqtaldı. Arqasına çevirildi.
– Son, Selâmet, ket, bare! Çarvaqta işleriñni baq! – dedi maşinanıñ ekinci bölmesindeki kişige. – Qaytqanda meni alıp ketersiñiz! Mında işim, zanıma qalsa, tez bite qoymaycaq.
– Afu etiñiz, ocam! – dedim men, – Selâmet mıtlaqa ketmek kerekmi? Evimizge kirip, bir filcan qavemizni içse, Nu-Tufanı qopacaqmı? – dep baqtım. Oca indemedi, güya sözlerimni eşitmedi. Mıyıqlı yigit maşinanı biraz artqa berdi, art köpçeklerini solğa aylandırdı, soñra küçlü surat ile demir çabaqlı qapu betke aydap ketti. Oña ne “bir filcan qave”, ne de eki ihtiyar kişi arasında olacaq qonuşma kerek degil edi. Selâmetniñ dünyası başqa. Selâmet gidrogeolog. O, Çarvaqnı qurğan. Şimdi bent divarlarını pekitüvniñ yeñi usulınen meşğul.
|
