|
UKRAİNA, LEHİSTAN VE RUSİYENİÑ XVII-ci ASIR ORTASINDA QIRIM HANLIĞI İLE MUNASEBETLERİ
1648-ci senesi mayıs 22-de Belaya Tserkov Hmelnitskiyni ve onıñ askerlerini Sarı-Suvdan ve Korsunda duşman üzerinden ğalip kelgenlerni tantanalı surette qarşılap aldı. Bütün eali toplandı. Bu eki cenkte pan ordusınıñ Ukrainadaki bazı küçleri yoq etildi. Bu ğalebe bütün halqnı qozğadı. Adam Kisel şöyle yazdı: "Vatanımızda qorqunçlı vaqia yüz berdi. Türkiye imperatorı ve pek çoq monarhlar içün yeñilmez olğan bizim ordu bir munafıq kazak tarafından yeñildi. Endi qullar bizim üstümizde akim. Vatanımız içün bütün küçlerni Ukraina provintsiyalarından ala edik. Olar bu küçlerni bizden qılıç ile qaytarıp aldılar. Bu duşman Lehistan şühretini ve qıymetli vatanımıznı apansızdan, qatiyetli taptadı".
Sarı-Suv ve Korsundan soñ, Belaya Tserkovğa isyancılarnıñ pek çoq otrâdları keldi.
"Getman Hmelnitskiy şimdi serbest, Zaporojye kazakları ile beraber Dnepr artında, Belaya Tserkovda bulundı, on eki ordusı ile, tatarlardan Dnepr artında Buzavlıqta on eki biñ asker, litvalılar da Hmelnitskiyge yardımğa keleler".
1Eserniñ adı yazıcı tarafından başqaca adlandırılsa da, bu bese-belli "Tuğay-bey" romanınıñ devamıdır (neşriyat).
(Pütivl voyevodası Pleşçeyevniñ padişa Aleksey Mihayloviçke 1648-ci senesi iyün 9-da yazgan mektübinden).
İyün 3-te, Hmelnitskiyge Kisel tarafından yollanılğan Hust monastırınıñ papazı (Qarabaş) Petroniy Laska barışıq aqqında resmiy teklif ile keldi. Şu künü monahları yolğa çıqtı, getman silâ hususında Kisel ile söyleşmege azır degen cevap alıp ketti. Bogdan askeriy qıta komandalığına arbiy askerlerni toqtatuv ve tatar ordusını Qırımğa qaytaruv hususında emir berdi.
Lehistan Seymi 1648-ci senesi iyün 9-da açıldı. Matvey Lubenskiy "Pospolitov ruşeniye" ilân etilmesini acele surette Lehistanda "holoplarnı" degil, yalıñız alicenap keçmişli 36 biñ asker toplap, Ukrainadaki isyancılarğa yollanılmasını talap etti.
Bu askeriy qıtalarğa komanda etecek getmanlar tatarlarnıñ qolunda esirlikte bulunğanlarından. Seym büyük mıqdarlı bu orduğa komandalıqnı üç regimentariy1, magnatlar: Dominik Zaslavskiy, Nikolay Ostrorog ve Aleksandr Köntsepolskiyge avale etüvni teklif etti.
Birincisi — knâz Zaslavskiy ve Ostrojskiyler evinde, Sandomir voyevodası büyük imeniye saibi, bütün ayatı oyun, külküde ve ziynetli müitte keçken. Nazik, istidadı az, arbiy işten uzaq, qattı egerden ziyade puf töşekni begene. Ekinci serdar, taclı komandor Nikolay Ostrorog, Lehistanda alim kişi, özüniñ diplomatik sanatı ile belli, lâkin arbiy kişi degil. Üçüncisi — taclı genç horunjiy Aleksandr Köntsepolskiy; qızmataban ve kibar, Hmelnitskiyniñ duşmanı. Onıñ içün cenk — nevbetiy serguzeşt.
Seym bu regimentariylerge "arbiy komissar" rutbeli 32 danışman tain etti. İşke ciddiy baqqan Şlâhta kişileri, mısqıl ile: "Şu 35 komandor, bir degil, 35 cenkte yeñilmek içün kâfiy", — dep külüşe ediler. Ne olsa da, Seym qarar çıqardı.
Hmelnitskiyden kelgen elçiler ve mektüp itibarlı olmadı. Senatorlarnıñ bir qısımı: "Sulh qonuşması olsun", — dedi. Neticede "göñülli askerler toplanılsın" degen qararğa kelindi, kazaklarğa ise: "Kisel reberliginde, komissarlar yollanılsın", — denildi.
1Serdarlar, getmannıñ muavinleri.
...Han Timoşanı evge qaytarıp yibergen Bogdan pek sevindi, Demek, İslâm-Gireyniñ getmanğa işançı arttı. Kerçek, Timoşanıñ aytqanına köre, o ve eki kazaknıñ Bağçasaraydaki ayatı pek tatlı olmağan: birinci vaqıtlarda han, getmanlığa işanmayıp, kazaklar Timoşanı hırsızlap alıp keterler dep, oğlannı yabaniy közlerden uzaqta saqlamaq istedi.
Qırımda yaşağan karaimlerniñ özleriniñ dualıq kitabınıñ (Tevrat) soñunda pek müim vaqialarnı qayd etken adetleri olğan. Kezlevde karaim milliy kütüphanesinde bulunğan böyle bir kitapta tatar tilinde Hmelnitskiyniñ oğlu aqqında yazılğan. Kütüphaneniñ saibi Bagçasaraylı Qaraqaş olğan.
"Bazar yanında Avetik oğlunıñ evinde İhmeliskide oğlunı qaldırıp, Dneprge qaytqan soñ, İslâm-Girey han azretleri Suyun-ağa vastasile bizge, Bogdannıñ oğlunı özümizge emanet tarzında (zalojnik) tutmamız hususında emir yolladı. Biz, Timoşanı qabul etip olamaymız, degende, Suyun-ağa açuvlanıp, dedi: "Siz han azretleriniñ emirine tabi olmay, inatlanasıñız, öylemi? Öyle olsa, biliñiz: "Balta tiymez"ge balta tiyer!" Böyle dep açuvlanıp qaytıp ketti.
Camianıñ1 yüregine ğam kirdi. Soñra qart Erbi Hocaş ve Tohtamış ile atlarga minip ketti. Salaçıqta Suyun-ağanıñ peşine yetti ve dediler: "Suyun-ağa, bizler han-babanıñ emirlerini eda içün daima azırmız, bu sizge malüm. Lâkin biz kazaklarnıñ qan duşmanımız. Biz, gençligimiz bu yavurlarnıñ oğlunen tutuşır, qan tökülir dep qorqmaymız". Bu laqırdıdan soñra Suyun-ağanıñ yürek kederi bitti. "Han-babağa bildiririm, bekleñiz!" — dedi.
Üç kün, üç gece bekledik, Qaçı-Saraydan divanquş vastasınen bizge sevinçli haber yolladı: "Qale ealisi kazaklarnıñ qan duşmanı ise, kazak Temiş ermeni maallesinde qalsın!" Bizim camia pek sevindi. Qart Erbi dua oqudı: "Şükür Allağa, başımızdan ulu keder ve deşetli ğam-ğussa tüşti". Duşman oğlu lânetli Temiş Avetikniñ evinde qaldı. Beş biñ dört yüz sekizinci senesi (bizim devirniñ 1648 s.) yazıldı".
Timofey özüni Qırq-Yer qalesine alıp barğanlarını ve karaim camiası başlığı onı qabuldan red etkenini
1Obşçina (rus.).
Hmelnitskiyge ikâye etkende, Hmelnitskiy sebebini deral añladı. O, bu camianıñ qan intiqamı telükesi aqqında çoq defalar işitken edi. İş şunda ki, Ozu-Suv boyu Stefan Pototskiyge yardım içün keteyatqan baydaqlardaki adamlar Sarı-Suv yaqınlarında cenkten evel isyancılar tarafına keçken kazaklar tarafından starşina İlyaş Karaimoviçniñ öldürilüvi içün mesuliyet camia tarafından oña avale olunğan edi. Leh şlâhtası tarafdarı reyestrli kazaklarnıñ starşinası İlyaş Karaimoviç doğma qırımlı, uzunlar oğrundan olıp, Qırq-Yer qalesinde yaşağan, doğmuşlarınen ve qabilesinen bağını üzmegen. Bularğa İlyaşnıñ öldürilüvi haberi kelgende, camia azaları qanlı intiqam almaq içün ant içken ve bu hususta Hmelnitskiyge haber etken ediler. Lâkin İslâm Girey içün emanet Timofey ne demek ekenini qalanıñ karaim camia büyükleri yahşı añlay, o sebepten özlerini belâdan qurtarmağa tırıştılar, çünki Suyun-ağa olarnı "Baltatiymez"ge balta tiyer, — dep qorquzdı.
Qalege yaqın Yasafat deresindeki bu eski mezarlıkta qadimiy emenler öskenler, olarnı kesüv, öz ecdadları hazarlardan miras qalğan terekke itiqat noqtaiy nazarından büyük günah esap etile. Tatarlar oña "Balta tiymez" mezarlıgı deyler.
Bular Hmelnitskiyge malüm ve o, oğlu Qırımdan sag-selâmet qaytıp kelgeninden memnün edi.
Getman ruslarga qoşulmaq istey, ya Lehistan ve Rusiye muqavelesi ne olacaq?
"Bizim sebebimizden olmasa da, pek çoq köylüniñ qanı töküldi ve basurmanlarğa esir tüştiler. Biz buña pek acınamız, — dep yazdı Hmelnitskiy 1648-ci senesi iyün 27-de Kiselge. — Alla bersin, bu al tekrarlanmasın!"
İyün 27-de Kiselden Çigiringe kene Kseiz Petroniy Laska keldi, Hmelnitskiy onı sıtıq çıraynen muqayt qabul etti. Laskanıñ sözlerini diñlegen soñ, Bogdan oña Kiselniñ Moskvağa yazğan ve elge tüşken mektübini kösterdi. Mektüpte: "Kazaklar ealini tonamaq içün cenk eteler, bu cenk Moskva devleti içün de qaflı, o sebepten Moskva Reç Pospolitaya ile birleşmek kerek", — dep yazılı edi.
İyün 29-da Rada açıldı. Petroniy Laska Hmelnitskiyge ücüm etti. Adam Kiselge ketirgen mektüpni ve bahşışlarnı askerler komandalıgına taqdim etti. Hmelnitskiy dedi: "Biz voyevoda pan Laskanıñ sözlerini memnüniyetle diñleymiz, lâkin sözlerniñ artında satqınlıq yoqmı, aceba? Lehistan arbiy küçleri toplanğanı aqqında bizde tam malümat bar, Biz, voyevodanıñ vadesine inanıp, özümiz evlerimizge qayttıq ve Reç Pospolitayanıñ terenliklerine basıp kireyatqan tatar ordusını da zornen toqtatıp, Qırımğa qaytardıq. Ama voyevodadan, işandıruvdan başqa şey körmedik".
Şu künü Zaporojye seçinden elçiler keldi, olar Zaporojyeden yedi biñ asker kelecegini bildirdiler.
Rada toplaşuvında Moskva elçileri de bar edi. Bogdan olarğa: "Biz Moskva padişalığına duşman degilmiz, bizden qorqmaq kerekmey", — degenini Laska işitti. Laskanı qorquzğan bir şey daa bar edi. Hmelnitskiy oña: "Tatarlarnen bağnı üzdik" dese de, Bogdan tatarlarnen daima bağlı, tatarlar Hmelnitskiyge: "İç bir türlü barışıqqa razı olma", — dep tenbiledi ve avgustta kene kelmege söz berdiler. Atta tatarlarnıñ vekili genç Sultan-Mırza yüz altı tatarnen Hmelnitskiyde yaşap ve musaviy uquqlı alda Rada meclislerinde iştirak ete.
Rada öz meclisinden soñ yeñi ücümge küçlü azırlıq başladı. Maslova stavka meydanında 80 biñ göñülli toplandı. Olardan 35 polk tizildi. Polklarnıñ başlığı Bogdannıñ dostları İvan Bogun, Danila Neçay, Martın Nebaba ve digerler oldılar. Lâkin Şlâhtanı yeñmek içün bu küç kâfi degil edi. Bogdan Timofeyni hanğa yollap, yardım istedi. Tatarlar kelgen soñ, askerler seferge çıqtılar. 1648 senesi iyül 8-de Hmelnitskiyniñ askerleri Pavoloçi Mesteçkosında toqtadılar. Krivonos Gir ve diger polkovniklerniñ askerlerini beklediler. Ertesi künü olar, qalada yerleşken soñ, bir vekil kelip Pavoloçi ealisinden de bir polk teşkil etmekni rica etti. Bogdan razı oldı. Bogdan tatarlarnı beklemekte edi.
Sentâbr 8-de tatar ordusı keldi. Ortada yalıları çamurlı Pilavka özençigi aqa, Cenübiy Bugqa töküle. Mında, Starıy Konstantinovdan bir buçuq çaqırım uzaqta, İkva özeniniñ oñ yalısından biraz çette Hmelnitskiy askerlerini yerleştirdi, özü starşina ile Pilavkanıñ küçük qalesinde toqtadı. Deral çadırnı pekitip başladılar. Etrafını yüksek topraq yığını ile sardı. Ögde altı sıra araba tizip, mudafaa ve ücüm içün uyğunlıq yaptılar.
Duşman sol yalıda tura, eki yalını kazaklar zapt etken bent (plotina) birleştire. Etraf balçıqlı. Lehler, Hmelnitskiyge yaqın kelmek içün Pilavka ve İkva yalılarındaki bu çamurlarnı yoğurıp keçmek kerek. Cenk içün, hususan, Pilavkanıñ bataqlı, aylançıqlı yalıları qolaysız edi. Bu al, esasen atlı askerlerden ibaret leh ordusınıñ areketini qıyınlaştıra, topraq pekintileri yapuvnı küçlendire. Lehler, çadır quruvga eki kün ğaip ettiler.
Uruş sentâbr 11-de başlandı. Bütün kün devam etti. Leh piyade küçleri bentni üç defa zapt etti, pekinip olamadı. Künniñ soñunda atlılar uruşqa kirişti, olar bataqlıq çetlerinden keçip, flangqa çıqtılar, bentke ücüm etip, kazaklarnı sıqıştırıp çıqardılar. Ertesi künü lehler bentni pekitti ve ileride ne yapmaq hususında muşavere keçirdiler. Şlâhtiçler, Hmelnitskiyge tatarlar kelir, Bogdannıñ küçleri çoqlaşır dep qorqa ediler.
Tatarlar keldiler. Lâkin Qırımdan degil, Bucaqtan — dört biñ tatar askeri, komandanı Karaç-bey. Sentâbr 13-te tañdan evel kazaklar Bogdan ve Krivonos reberliginde duşman çadırına ücüm ettiler. Lehler, topraq yığınları arasında qısılıp qalmamaq içün, çölge çıqtılar, kazaklarnı beklediler. Küçler daa toplanğanı yoq, bir qaç sabırsız leh atlısı uruşqa atıldılar. Olar bataqlıq içinde aylanıp yetiştirmediler, kazaklar tarafından qamaçavğa alınıp, yoq etildi. Leh küçleriniñ episi qırıldı, Lehlerde nizam-intizam zaif edi. Askerler bazan komandirlerni diñlemediler.
Aqşam olğanda leh komandalığı, atlardan yerge tüşmeyip, muşavere yaptılar, Hmelnitskiyniñ muasarasında qalmamaq içün keri çekilmege qarar berdiler, çünki Bogdan leh çadırını sara başlağan edi. Qaranlıq tüşkeninen, gizliden baş komandan qaçıp ketti, onıñ artından — komissarlar ve Harugva başlıqları ketti. Soñra lehlerniñ tutaş qaçuvı başlandı. Vislağa qadar qaçtılar. Bazıları Lvov qalası divarları artında saqlandılar.
Bu uruş neticesinde Volınya ve Podoliyada leh-şlâhtiç akimligi yoq etildi.
Kiyev, Çernigov, Bratslav, Podolsk, Volınsk voyevodaları, Belorusiyedeki Mozır uyezdi şlâhtiçlerden boşaldı, kazak askerleri 300 biñ oldı.
Bu vaziyette Moskva padişalıq ükümeti Lehistannı Ukraina ile uzlaştırmaq niyetinde edi, çünki oña böyle elverişli edi. 1648 senesi dekabrde Moskva Reç Pospolitayağa — Ukrainağa ücümni toqtatmaqnı ve Ukraina kazakları ile barışmaqnı teklif etti. Hmelnitskiyge Lehistandan Adam Kisel reberliginde elçilik bardı.
Türkiye ile elverişli muqavele yapıldı. Fevralde Pereyaslavlge Türkiye vekili Osman-aga keldi. Anadolu Portası teren buhranda bulunğanı Hmelnitskiyge malüm edi. Bu hususta oña İstambuldan polkovnik Filan Cecilli haber etken edi. Cecillini Stambulğa Bogdan özü 1648-ci senesi sentâbrde yollağan edi. Osman-ağa ile beraber qaytqan soñ, polkovnik, 1648-nci senesi iyülde Saray almaşçuvı olğanını ve öldürilgen Sultan İbraim yerine tahtqa küçük yaşlı Muhamed IV oturtılğanı tafsilâglı surette ikâye etken edi. Akimet oğrunda mubareze ve Venetsiya ile muarebe memleket vaziyetini mürekkepleştirdi. Türkiye ükümdarları, bu ağır vaqıtta Venetsiya ile dost leh qıralı kazaklarnı Türkiyege ücüm ettirir dep qorqtı.
Osman-ağa zengin ediyeler ketirdi, ve özüni pek muqayt tuttı, Hmelnitskiyniñ leh elçileri ile muşaveresi ne ile bitkenini körgen soñ, daa ziyade cümert oldı. Şartlar pek tez işlenildi. Türkiye kazaklarga Qara deñizde ve Arhipelagda serbest yürüv içün ruhset etmek borcunı üstüne aldı, olarğa Türkiyege baqqan memleketlerde yüz yıl devamında poşlinasız alış-veriş yapmaq uquqını berdi. İstambulda getmannıñ daimiy rezidenti olmaq kerek. Kazaklarnıñ ve starşinalarnıñ talabına binaen, getman şöyle şartlarnı da yazdırdı: sultan kazak lagerlerinden öz maqsadı içün faydalanıp olamay, Türkiyede vefat etken kazaklarnıñ eşyası olarnıñ doğmuşlarına qaytarılıp berilmege kerek, eki taraf da esirlerni satın almağa aqları bar.
Hmelnitskiyden tek bir şeyni rica ettiler: kazaklar Türkiyege baqqan memleketlerge ücüm etmesinler. Muqavele Ukraina içün büyük elverişlilik temin etmekte edi, başlıcası — o, Qırım hanlığına tesir etmege imkân bermekte edi. Ve han onı duydı. Hmelnitskiy ondan yardım istegende han deral razı oldı, Ukrainağa doğru areket etti. İslâm-Gireyniñ ordusı ile birleşip. Reç Pospolitaya ile cenk etmek kerek edi. Lâkin Hmelnitskiy, daima Ukraina ile Lehistan arasında sallanğan hannıñ daimiyetsizligini bile edi, o sebepten, bucaq ordusına Temir-Beyge, tatar starşinası Antemir-Beyge, Or starşinası Peri-ağağa, Zaporojye askerlerine yardım etiñiz degen mektüplerle adamlar yolladı. O, bu işni mecburnen yaptı, çünki Ukrainada tatarlar keçken yerlerde er şey tintilecegini bile edi. O sebepten ordu nasıl yollardan yürmek kerekligini mektüplerde kösterdi. Kösterilgen yollar boyunda eali az ve ordu olarga keder az ketire bilir.
Oña İslâm-Gireyniñ siyaseti de belli: Lehistan ve Ukraina arasında barışıq olmaması içün er şeyni yapmaq. Biri-birlerini urıp, öldürip bitirgen soñ, Girey bu devletlerniñ yekâne saibi olıp qalır.
Çoq mıqdarlı ordu toplandı. Küreş başlağan künden beri bu qadar asker olmağan edi. Yalıñız Hmelnitskiyniñ komandalığı altında 360 biñ asker bar edi.
Ukrainanı qorçalamaq içün beloruslar, moldovanlar, çöl noğayları, bucaq tatarları, qırımtatarları, Pâtigorsk çerkezleri keldiler. Türkiye altı biñ rumelini yolladı. Don kazakları ve atta çingene otrâdları keldiler. İsyancılarnıñ çoqunda silâ yoq edi, sopalar ve oraqlarnen keldiler. Şubyesiz, olarnıñ episiniñ öz maqsadları bar edi. Lâkin episini bir bayraq altında birleştirmek kerek edi. Hmelnitskiy bunı yapa bildi. O tek bir şeyden qorqa edi, duşman onıñ niyetini erte-yarıq bilmesin. Onıñ içün adamlarnı: "tilleriñizni qısqa tutuñız!" — dep tenbilledi. Lâkin tenbiye er vaqıt yardım etmedi.
Onıñ ekinci qarısı Yelena Baziliya papazı Laska ile gizli laqırdı etkenini çoq kereler körip, Bogdanğa bildirdiler. Papaz Kiselniñ mahsus yollağan adamı edi. Yelena hocasını sata edi.
Çigirinden ketmezden evel soñki gecede Bogdan qarısı ile laqırdı etmek istedi. Yelena aqşam yemegi vaqıtında (belki aselet) ziyadece içti, Hmelnitskiy bu ayneci kahpe Kiselniñ adaşına işlegenini bilmey edi. Yelena, hocası ondan bu hainlikni sezip, soraya bile, episini aytıp yiberirim, dep — qorqıp, ve Hmelnitskiy Yelenanı sarğuş ekenini körse, soramaz dep içti.
1649-nci senesi mayıs 31-de Çigirinden starşina ile birlikte kazak ve tatar otrâdları yolğa çıqtı. Yolda top arabalarını Belaya Tserkovqa yolladı, özü Qara Dağda beklegen İslâm-Gireyge ketti.
Rus ükümeti elçisi Grigoriy Unkovskiyniñ 1649-nci senesi mayıs 22 tarihlı qaitından "Getman Grigoriyni Çigirinde boşadı, Grigoriyden soñ Getmanğa Qırım adamları keldi ve Qırım hanı tatarlar, noğaylar ve temrük çerkezleri ile yaqın yerden keçip keteyatqanını ayttılar. Getman özüniñ safdaş kişileri ve Çigirin narâdı ile çöl yoluna çıqtı. Han özü de bu yolnen ketmekte edi. Bogdan hannıñ ordusına qoşulıp, şeerlerden ve köylerden keçmey, Lehistan sıñırındaki Zaporojye askeriy qısımlarına doğru cönedi. Getman leh küçleri toplanğanını aytqan soñ, Qırım padişası ve onıñ ordusı ile, Zaporojye askerleri ile olarğa qarşı ketecek".
Şu vaqıtta 1649-cı senesi mayısta, leh askerleri Gorın özenini keçip, eki çadırda yerleştiler. Birincisiniñ komandanı Adam Firley (qıral, çoq davalardan soñ, onı baş komandan tain etti) Zaslav şeerçigi yanında yerleşti. Ekincisi — Cenübiy Bugnıñ yuqarısında Kupayav köyünde. Ekinci çadırnıñ başlığı Firleyniñ muavini Köjemâk Kaştelânı, Bratslav voyevodası Stanislav Lantskoronskiy edi. Biraz vaqıttan soñra Podçayşiy Nikolay Ostrorognıñ komandalığı altında büyük otrâd keldi. Qıral Ostrorognı da Firleyniñ muavini tain etken. Çünki qartayğan Firley öz vazifelerini eda etalmay, toqtamay qıralğa mektüpler yazıp, yardım istep turmaqta edi, Askerlerge yüksek reberlikni qıral Kazimir özüne aldı.
Qıral, keçken seymniñ qararını qabul etmegeninden ve Vişnevetskiyni baş komandan vazifesinde qaldırmağanına darğın Vişnevetskiyni öz esabına tutulğan üç gusar horugvâsı ve biñ saylama rıtsarlıq ile özüniñ Çervona Rus mülküne cönedi.
Şlâht ordusınıñ yürekleri holop askerlerine nefret, olarnı yoq etmek, komandarını deşetli cezalamaq ve öldürmek istegi ile tolu edi.
Hmelnitskiy duşman ile körüşmek içün erte-yarıq azırlandı, sıñır boylarını pekitmek içün Sluç ve Murafi özenleri yolağına on biñ adamlıq eki polk yolladı.
Han ile körüşken soñ, Hmelnitskiy ordu ve özüniñ üç polku ile Umandan, Jivotovtan keçip, Berdiçev yanlarına ketti, mında baş qıtalarle birleşti. Mından Staraya Konstantinovka, leh-şlâht ordusına doğru ketti. Bu şeerde kazaklar lehler ile qaç kereler cenkleşken ediler. Hmelnitskiyge mında er şey, er yer tanış. Duşmannıñ esas küçleri bu şeerde yerleşkenini bilgen soñ, o sefer vaqıtında polkovnik Danil Neçayğa, Kamenets-Podolsk yolundaki Mecibojqa ücüm etmekni emir etti. Böylelikle, lehlerde kazaklar Podoliyağa ketecekler degen teessurat doğurmaq istedi. Tezden Mecibojqa Lântskoronskiyniñ özü doğruldı degen haber keldi.
"Şimdi Neçay oña aqıl qoyar", — dedi Bogdan. Akiqaten kazaklar qıral askerlerini öyle deşetli ateş ile qarşılap aldılar ki, Lântskoronskiy uruş vaqıtında Meciboj qalasındaki leh zastavasını zornen çıqarıp ala bildi.
1649-cı senesi iyün 16-da Hmelnitskiy öz askerlerini Staraya Konstantinovkağa doğurttı. Kazaklar mında öyle apansızdan peyda oldılar ki, leh askerleri şaşmalap, evelâ Podoliyadaki Çolğan Taş adlı mesteçkağa ve qalağa, soñra — Zbarjağa taba qaça başladılar.
Gnezna özeni yalısındaki üç baraknı zapt etüv Hmelnitskiy ve han askerleri içün qolay iş degil edi. 1636-cı senesi uç baraknı özüne mülk olğan İyeremiz Vişnevetskiy qalanı yañıdan qurğan, qalağa yaqın barmanıñ çaresi yoq edi. Şimdi onıñ etrafında elli top yerleştirilgen. Garnizon hızmetine reytarlar alınğan. Askerler, Vişnevetskiyniñ emiri mücibi, qalada saqlanğanlar. Pekintiler yapılğan. Mında yüz biñ askerge yer bar.
1649-cı senesi iyün 29-da saba erte Vişnevetskiy özüne pi¬sar Serakovskiyni, rotmistr Piglovskiyni çağırıp, altmış adamlıq razyezdge başlıq etip, qalanıñ etrafını közden keçirip, kazaklar barmı-yoqmı, bilip kelmege yolladı. Olar qaladan çıqqanınen isyancılarnıñ ileri otrâdlarına rastkeldiler. Olarnıñ artında çoqtan-çoq asker. Olar körgenlerini qaytıp Vişnevetskiyge aytıp olamadılar. Kazaklar dozorı ile tutuşuv qalada trevoga köterdi. Tatarlar ve kazaklar üç barak qalasına ücüm etkende, olarnı deşetli ateşle qarşılap aldılar. Cenk qızışıp ketti. Kazaklar leh okoplarına atılğanda tatarlar duşmannıñ topraq yığınları altında özleriniñ suratlı areketleri ile, ücüm etken kibi kösterdiler. Kazaklar keri çekilmege mecbur oldılar.
Hmelnitskiy, starşina ve han duşman okoplarına yaqınca kelip, olarğa köz ettiler. Okoplar qavi pekitilgen ve duşman ücümlerini aks etmege azır, han adamlarnı nafile alıp keldim degen kibi, başını qaqıttı. Bogdan öz ittifaqçısına baqtı, içinde şubye doğdı, Hmelnitskiyge haber ettiler ki, han çadırına leh lazutçikleri kelip, mırzalar ile körüşmek istegenler.
Hmelnitskiy hanğa muracaat etip, dedi:
— Lütfukâr ve faziletli Han azretleri! Umumiy duşmanımıIzğa qarşı ilerideki areketlerimiz aqqında ne dersiñ?
Mırzalar ile muasara olungan han, güya Hmelnitskiyniñ sualini işitmedi, oña yalıñız közleri ile ilekâr külümsiredi ve yavaştan:
— Qardaşım, ulu cenkçi, bunı ep özü al etkendir. Men onıñ bütün qararlarını alğışlayım.
Hmelnitskiy oña razı olıp, başını egiltti. O, qalanı nasıl zapt etecegini endi, aqiqaten bile edi. Onın öz adamlarından malümatlar ve birinci uruşuv kösterdi ki, bu işni yapmaq qolay olmaycaq. Hmelnitskiy qalanı özüniñ askerlerile sıqiy divar kibi sarıp alıp, qatiy ücümle duşmannı teslim olmağa mecbur etmege qarar berdi.
Kazaklar ve köylüler Zbarja tarafındaki bütün köylerni zapt ettiler, leh polkları yemeksiz ve yemsiz, qıral ordusı ile alâqasız qaldılar. Uruş er kün devam etti. Er birine Bogdan reberlik yaptı, o, leh çadırındaki er bir areketke közetti, zaif yerlerini esledi. O yerlerge darbeni doğrulttı. Leh pekin-tileri astına yerni qazıp, yer astından keçmekni emir etti. Onıñ yanında daima Timoşa buluna. Timoşa kazak yuzbaşı, ka-zaklarnen bir uquqta uruşlarda buluna. Onı starşinalar şurasına davet eteler. Onıñ müim teklifleri kazak askerleri işine çoq kereler faydalar ketirdi. Babası ondan pek memnün, başqalarğa bunı duydurmay.
Qalanıñ muasarası, içindeki leh askerlerini tışqı dünyadan üzdi. Kazaklarnıñ ve tatarlarnıñ toqtamaz ücümleri öz işini yaptı. Qalada açlıq başlandı, qamaçavdaki askerler ruhtan tüştiler.
İyülniñ 2-nci künü Hmelnitskiy öz çadırında polkovniklerni çağırdı. Getman ağır tüşünceli edi. O aqırından söylendi:
— Safdaşlarımız tatarlar lehler ile muqavele yapuvğa tutundılar, bizler ise, qala yanında bir neticesiz türtünmektemiz. Bugün kene ücüm etecekmiz.
O, nazarını sağlam kevdeli polkovnik Burlaynıñ üstünde toqtattı. Burlay, vaqıtı ile, Qara deñizde Sinopnı zapt etken edi, Tsarigradnı qorqızğan edi: — Sen, Kondrat, bugün birinci olmaq kereksiñ. Qalanıñ sol yaqından keçersiñ, anda pekintiler daa yasalıp bitmegen, qalağa urıp-yıqıp kir, seniñ artıñdan başqalar da keterler. Sen, Morozenko, sen Boguns, Burlâyğa yardım etiñiz! Lehler Burlâyğa qarşı öz askerlerini toplap yibermezligi içün, başqalar da öyle yapsınlar.
Sol yaqnı, yaqında qıral aqça ile tutqan saylama macar piyade askerleri qorçalamaqta ediler. Burlaynıñ nakazları deşetli sadalarle macarlar ögünde peyda olğanda, olar saflarını sıqlaştırdı, kazaklarnı silâlardan ateş ile qarşılap aldılar. Lâkin kazaklar saqınmay ücümni devam ettiler, macarlar qorqtılar. Bu arada macarğa Vişnevetskiy otrâdı yardım etti. Onıñ darbesi öyle küçlü edi ki, kazaklar çıdap olamadılar. Burlay yaralanıp, yıqıldı. Onı zornen cenk meydanından alıp çıqtılar. Morozenko atlı polku ile yardımğa atıldı. Şiddetli uruş başlandı. Askerler arasında Morozenkonıñ qılıçı yaltıramaqta edi. Lâkin onıñ atı qaltıradı, yaralanğan ög ayaqlarınıñ tizleri üstüne yıqıldı. Lehler deral Morozenkonıñ üstüne atıldılar. Kazaklar özleriniñ polkovniginiñ vucudını zornen qurtarıp aldılar. Cenk muvafaqiyetsiz ve ağır ğaiplernen bitgi.
Askerler sevimli komandanı içün çoq yanıqladılar. Hmelnitskiy çoq ağladı. Diger uruşta Ukrainanıñ birinci qılıçı Vinnitsa polkovnigi İvan Bogun ağır yaralandı. Hmelnitskiy açuvlanmaqta, qala daa alınğanı yoq, han özüniñ memnüniyetsizligini açıqtan-açıq bildire başladı. Cenk reberliginde müim hatalar barlığını ayttı. Lehler ile muşaverege razı oldı. Lehler onıñ çadırına qatnap başladılar.
Memlekette ve orduda açlıq zuur etmekte. Köylüler köyge qaytuvnı talap etmekteler. Hocalıq ile oğraşmaq kerek. Qış yaqınlaşmaqta, cenk sebebinden bir şey saçılğanı yoq, Hmelnitskiy bir şeyni tanımay, qala etrafındaki qamaçav alqasını ep tarlaştırmaqta, oña ep yaqınlaşmaqta. Leh qıralı qalanı qurtarmaq içün çoq askerlerle özü cenkke çıqtı. Doğru yolnen qamaçavdaki askerlerge baruv yerine, qıral çetke. Brodı mesteçkosına aylandı. Beyaz taş yanında toqtadı. O, yardımcı küçni ve litva knâzı Radzivilladan haber bekledi. Qıralnıñ fikirince, Radzivilla endi Kiyevni zapt etken olmaq kerek. Lâkin polkovnik Kriçevskiyniñ ve Nebabanıñ, Bozbanlonıñ askerleri Radzivillanıñ yolunı kestirip çıqtılar.
1649-cı senesi iyün 7-de Radzivilla Zvâgil köyü yanında Golotanıñ otrâdlarını qırıp taşladı. Golota özü de elâk oldı. Litva askerlerini toqtatmaq küç oldı. Hmelnitskiy Golota yerine, özü şlâhtiç, lâkin Kiyev polkovnigi ve Bogdanda hızmet etici işançlı polkovnigi Kriçevskiyniñ komandalığı altında otrâd yolladı. O da muvafaqiyetsizlikke oğradı. Mayıs 21-de onıñ polku Los yanında Radzivillanıñ polkuna rastkeldi, bütün kün cenk oldı, kazaklar qılıçle ağır yaralı Kriçevskiyni dağ içine alıp kirdiler, özleri de anda saqlandılar. Saba essiz Kriçevskiyni getman jolnerleri elge tüşürdiler, Radzivilla onı dopros yaptırdı. Kriçevskiy, Bogdannıñ planları aqqında bir şey aytmay, öldi. Qıral Yan-Kazimir qaladaki leh askerlerine tez yardım etmege aşıqmadı. Hmelnitskiyni qanundan tış ilân etti, onı tuttırğan adamğa on biñ zlotıh mukâfat tain etti.
Qıral Zbrov qalyesine yardımğa doğrulğanda Bogdan özüniñ bir qısım askerleri ve tatar ordusı ile çıqıp Stripa özeniniñ bataqlıq yalısında dağda saqlanıp, qıralnı bekley. Yağmur yağdı, etraf duman. Bogdan yalıdaki emen teregi üstüne çıqıp, közete. Uzaqta leh askerleri köründi, bu arada Mesteçkada kilse çañı qaqıldı. Bogdan ücümge emir etti. Tatarlar ve kazaklar qıralnıñ ögüne çıqtılar. Ateş açtılar. Ümütsizden başlanğan bu ücüm lehlerni pek qorquzdı, lehler keri qaça başladılar. Qıral olarnı toqtatıp olamadı. "Meni taşlap ketmeñiz, panlar! Vatanıñıznı taşlap ketmeñiz, ecdadlarıñıznıñ şüretini hatırlañız!" — dep yalvardı Yan-Kazimir.
Arqadan Danil Neçaynıñ polku da ateş açqan soñ, lehler qıralğa qulaq asmay qaçtılar.
Qıral ayrette qalıp, avgust 5-te Hmelnitskiyge mektüp yazdı. Duşmanlıqtan vazgeçip, cenkni toqtatıp, qıralğa vekiller yollanılmasını, ne istegenlerini aytmasını talap etti, olarğa serbestlik ve üriyette yardım etmege azır ekenini bildirdi.
Bogdan mektüpni aldı, oqudı, razı olmadı. Askerlerni soñki cenkke azırlağan vaqıtta, kantsler Osoplinskiy han İslâm-Girey ile bağlanmağa ve ne olsa-olsun, hannı özleri tarafına celp etmege tırıştı.
Daa, Zoloçev yanında bulunğanda, han tarafından lehlerge yollanılgan tatar mırzası ile qıral İslâm-Gireyge barışuv ve dostluq aqqında acele surette mektüp yollağan edi. Qıral çoqtan beri hanğa toplanıp qalğan harçnı1 ve leh çadırında muasaranı lâğu etüv içün eki yüz biñ taler tölemege işandırdı, hanğa, cenkten soñ Qırımga qaytqanda, Ukrainada şeerlerni ve uyezdlerni zapt etmeyüv ve esirlikke adamlar almağa aq berdi.
1 Türkiyede eskiden musulman olmağanlardan askerlik hızmeti ödevge qarşılıq alınğan vergi.
İslâm-Girey qıral Yan-Kazimirniñ tekliflerine razı oldı. Han bu cenkte bir de bir yaqnıñ qatiyen ğalip kelgeninen meraqlanmay edi. Aksine, Ukraina ile Lehistan arasında cenkler daimiy surette devam etüvini özü içün elverişli köre edi. O sebepten pey olaraq otuz biñ taler alğan ve starosta Dengofnı özünde tutaq olaraq qaldırğan soñ, İslâm-Girey (Hmelnitskiyden gizli) Yan-Kazimir ile barışıq yasadı.
Avgust 6-da yeñi uruş başlandı. Kazaklar bütün cebelerde lehlerni urmaqta, Hmelnitskiy: "Eger qıral tezden andan cenk toqtatılmasını istemese, aqşamğace er şey bitecek", — dep tüşündi. Bu esnada handan atlı keldi, İslâm-Gireyniñ uruş toqtatılmasını talap ile mektübini ketirdi, Aks taqdirde qıral tarafından kazaklarğa qarşı cenk başlaycağını bildirdi. Hannıñ bu adeti Hmelnitskiy içün yeñilik degil edi, lâkin arqasına böyle haince darbeni ümüt etmegen edi. Bu iş, ğalebe endi Bogdannıñ elinde ekende yapıldı. Hmelnitskiy atını keri çevirip, yel kibi qızışqan ve kederlengen getman hannıñ çadırına yuvurıp kirdi ve, aynı zamanda, hannıñ ayqıruvından qulaqları tındı.
— Menim qıral ile muqavelem bar, sen ise, bunı bile turıp, muqaveleni bozmaq isteysiñ, qıralğa ücüm etesiñ, — dedi han. — Sen, cenk etmek degil, qıralğa öz elçileriñni yollap, muqavele yapmaq kereksiñ!
Hmelnitskiy qıralğa mektüp yaza başladı. Onı açuv boğmaqta. Çadırda bir özü oturıp, küçsüzlikten iñlemekte, vaziyetni qurtarmaq içün ne yapmalı. Lâkin başqa çare yoq. O, can ağrısı közyaşlarını yutaraq, mektüpte — qıralğa itaatnı ifade etti, miyinde ise: "Er şey elâk oldı. Muqaddes iş içün ne qadar küç ve insan ayatı ğaip etildi, episi nafile olıp çıqtı".
Qıralnıñ cevabı şu künü keldi. Yan-Kazimir şöyle yazğan edi: "Menim merhametim o qadar büyük ki, Hmelnitskiyniñ mektübini qabul ettim. Alla çoq kişilerge eñ büyük cinayetlerini bile afu etkeni kibi men de sizge qabaatıñıznı bağışlamağa ve şu Getman vazifesinde qaldırmağa qarar berdim. Lâkin sen özüniñ qıralğa sadıqlığıñnı köstermek, bundan soñra yabancı devletler ile iş körmemek ve başqalarnı da yoldan çıqarmamaq, askerleriñni darqatmaq kereksiñ. Biz ise merametli olıp, bizim qardaş Qırım padişası seniñ aqqında ne rica etse, episini eda etermiz".
Hmelnitskiy mektüpni sürip taşladı, curanı çağırdı, starşinanı çağırmasını emir etti.
— Bizim içün han rica etmesin, o, şubyesiz, rica eter. Biz özümiz qıralnıñ ögüne talaplar qoymaq kerekmiz. Ukrainanı qorçalamaq ve bunıñle küreşni devam etmek kerek. Bu — işniñ soñu degil. Yoq!
Starşina toplaşuvı qıralğa öz talaplarını yazıp yolladı. Qıral mektüpni alğan soñ getman yemin etmekni talap etti. Avgust 9-da Hmelnitskiy çölge ketti, anda onı Kiyev voyevodası Adam Kisel ve taclı kantsler Ossominskiy beklemekte edi. Hmelnitskiy, attan tüşmey, qıralğa sadıqlıq içün yemin etti.
Ertesi künü Timoşa ve yüzlernen belli kazaklarle leh çadırına keldi. Mında tantanalı surette muqavele imzalandı.
Qıraldan qaytqan soñ, cuma künü avgust 10-da, künniñ ekinci yarısında, han ile beraber askerlerni tursattı, şarqqa doğru cönedi, özü Çigiringe ketti, han — qıralğa.
Hmelnitskiy taze ava almaq içün bir kölmekte azbarğa çıqtı. Merdiven basamağı üstüne oturdı, tüşüncege daldı. Evge kirmek istemey, bağçanıñ terekligi arasına kirdi.
Timoşa oña, analığı Yelena, şlâh elçileri, Lvov saatçısı ile sevgi alâqaları barlığı aqqında çoq aytqan edi. Hmelnitskiy Yelenağa episini aytmaq istey, aytıp olamay, qarısını (ekinci) pek seve. Şahsiy işlerni bıraqıp, ilerideki işlerni tüşündi.
Bu ne vaqıt başladı. Elbette, evel de laflar olğan edi. Lâkin açıq laf Zbrovtan soñ oldı. Bogdan ve han çadırda laf ettiler. Darqap ketmezden evel köz-közge kelip kelecekteki işler ve munasebetler hususında qonuştılar. Bogdan Zbrov yanındaki munafıqlığı içün hanğa canı pek ağırgan ve açuvlı edi.
İslâm-Girey ise, Bogdannı böyle elverişli şartlar ile barıştırğanından memnün edi. Bu qonuşuvda han oña Moskva devletine qarşı cenk başlamaq kerekligini ayttı. "Çünki şimdikinden kelişikli vaqıt olmaz".
Bogdan oña "Moskva devletine qarşı qılıç köterme", — dep çoq yalvardı. Han: "Kötermesem, o maña köterecek, men bidem", — dedi. Lâkin Bogdanğa ruslar kerek edi. Tekrar hanğa rica etti: "Moskva devletinen cenkleşme", — dedi. İslâm-Girey, istemey, razı oldı. Bogdannıñ israrından memnün olmay, atqa minip orduğa ketti.
Soñundan han Bogdanğa yollağan mektüplerinde bu fikirge çoq kereler qayttı. Atta Don kazakları ile cenkleşti.
Bogdan, Timofeyniñ ve Zaporojye atamanı komandalığı altında, Donğa asker yolladı. Tatarlarğa yardım kibi yolladı, aqiqatta, tatarlarğa qarşı uruştılar.
1650-ci senesi sentâbrde, Moskvada ekende, Don askerleriniñ atamanı Andrey Yevseyev elçihanede dedi: "Donğa kelgen Zaporojye kazaklarından: siz, Qırım padişasınıñ emiri ile Don kazaklarına, ekiñiz de bir dinde pravoslavye dindeki qardaşlarğa qarşı cenk eteceksizmi dep soralğanda, Zaporojye kazakları: cenk etmeycekmiz ve bunıñ içün bizge kimse bir şey yapıp olamaz. Han bizge yalıñız Don kazaklarına qarşı degil, başqa şeerlerge ücüm et dese de, ketmemiz". Zaporojye kazakları Don kazaklarına qoşulıp, tatarlarğa qarşı uruştılar. Aşaytları bitken soñ, Don kazakları, özlerinde açlıq olsa da, getmannıñ oğluna ve atamanğa birer avuç çüy kürpesi, boğday ekmegi peksimeti, ekişer meşrebe şarap yolladılar.
1650 senesiniñ sıcaq yazında çölde otlar qurudı, askerlerniñ atlarını yemden marum etti, han seferden red etti. Bir yıl keçti, İslâm-Girey Bağçasaraydan Çigiringe, Moskvağa qarşı cenk başlamaqnı teklif etip Bogdanğa mektüp yazdı. Öz qardaşı qalga künü Çerannı seferge yollağanını yazdı. Zaporojye ordusı oña qoşulmasa, Bogdan ile "dostluqnı" bozacağını bildirdi.
Qırım hanınıñ böyle israrı yalıñız özüniñ şahsiy istegi neticesinde degilligini Bogdan farqına bardı. Onı Rusiye ile cenkke Lehistan ükümeti üyteklemekte ki, Hmelnitskiy ile Moskvanı mutlaqa biri-biri ile toquştırıp, Zaporojye kazaklarınıñ Lehistan ile küreşinde küçüni zaiflatmaq istey edi.
Hmelnitskiy ep bağçada kezinmekte. Ciddiy vaqialar hususında tüşünmekte. Tünevin oña gizli habercisi dedi: "Leh magnatları sadıq itifaqçısı Moldaviya gospodarı Vasile Lupu ile birlikte Ukrainağa qarşı bir şeyler azırlaylar. Bogdan bu ilekâr adamnı İstambuldan bile edi. Arnautlıqta dogğan, istambullı tuccar, Moldaviyada Moisey Mogilanıñ yakimdarlığı vaqıtında mında yerleşken ve büyük aqça yardımı ile ulu kantsler rutbesini qazandı. Onıñ erte vefat etken, Venetsiyalı qarısı oña eki qız qaldırdı. Yelena ve Roksanda. Lupu türk sultanından ve onıñ dairesindeki adamlarğa paranı ayamadı. 1634 senesi oña Moldaviç gospodarı unvanı berildi. O sultanğa altınnı şimdi de yollamaqta, lâkin başqalardan alınğan altınnı yollay. Lupu ep zenginleşmekte. O, Leh şlâhtası ile dost. Üyken qızını Litva knâzı Radzivillağa berdi. Roksandağa evlenmek istegenler de çoq edi. Lupu aşıqmadı. Türkiyege qarşı han, qıral, atta Moskva padişasına, böyle şahslarnen ittifaqçı olmaq içün kence qızını hocağa bermey turdı. Bu meselelerde Ukraina onıñ içün faydalı memleket olmağanından, Lupu Lehistan ile birlikte Ukrainağa qarşı cenk etmege azır edi.
Kantsler Ossomlinskiy vefatından soñ Reç Pospolitaya ükümeti başına Vişnevetskiy ve Pototskiy keçtiler, ükümet Ukrainağa qarşı cenk ilân etti. Elli dört biñ asker topladı, Moldaviya da qoşuldı".
"Bu işni toqtatmaq kerek, — dep tüşündi Bogdan, — ve tezce. Tatarlarnen laqırdı etmelimi eken? Çigirinde elçi otura, hannıñ talabı ile kelgen. Moskvağa ücüm etmek istey. Red etsem, İslâm Girey aramızdaki munasebetni üzmek ile qorquza, atta Rusiyege qarşı cenk başlavnıñ vaqıtını tain etken — 1650-ci sene avgust 15. Bu qanlı cenkke yol bermemek içün bir çare bar — tatarlarnıñ cenkke tırışuvını hain Lupuğa doğurtmaq kerek".
Ertesi künü han elçisine, han Moldaviya gospodarına qarşı seferge azırlanmaqnı bildirmekni teklif etti. İslâm-Girey evelâ razı olmadı, soñra: "Özüniñ zenginligi ile şanlı Lupuğa qarşı sefer, büyük telüke ile bağlı Rusiye devletine ücümden oldıqça elverişli", — dedi ve Hmelnitskiyniñ teklifine razı oldı.
Padişa elçisi Arseniy Suhanovnıñ 1650-ci senesi noyabr 6-daki qaidından: "Pisar İvan Vıgovskiy yemin etip ayttı ki, Qırım hanı bütün ordusı ile Moskvağa qarşı seferge çıqmağa azırlandı, ve Bogdan ile beraber olmaq içün getmanğa üç defa elçi yolladı: "Eger menimle Moskva ücümine ketmeseñ, men seniñ sözüñni de diñlemem", — dedi. Getmannıñ canı ağırdı ve dedi: "Ölerim, lâkin Moskva devleti ile cenkleşmem", — böylece, ulu küçni, hannı, Moskva seferinden vazgeçtirdi.
Han Bogdannıñ teklifini begendi. Avgustta onıñ ordusı Turladan keçti. Hmelnitskiy de öz askerlerinen oña doğruldı. Getmannıñ polklarında 70 biñ adam bar edi.
Lupu ücümni beklemegen edi. Zornen Yassıden Suçavağa qaçıp yetiştirdi. Pek çoq moldovan askerleri kazaklar tarafına keçti. Tatarlarnıñ ve kazaklarnıñ taziqına dayanmağan Lupu taclı leh getmanı Nikolay Pototskiyden yardım istedi. Bundan haberi olğan Hmelnitskiy, Ukraina sıñırına yaqın bulunğan Pototskiyge öz vekili İvan Kravçenko ile mektüp yolladı, taclı getmannı tenbiledi, eger o, Lupuğa yardım etse, bütün Zaporojye askeri küçleri ve Qırım ordusı ile iş körecek. Pototskiy qorqtı ve Lupunıñ ricasını red etti.
Yardımsız qalğan Lupu Hmelnitskiyge mektüp yazıp, barışıq istedi. Getman qonuşuvğa razı oldı. Polkovnik Cecillini elçi tain etti. Ketmezden evel getman onı özüne çağırdı. Bu eski dostlar biri-birlerini tez añladılar, Hmelnitskiy oña dedi:
— Sen, Filone, Lupuğa añlat, o cenkni özü-özüne başladı. Allanı, hristian dinini unuttı, lehler ile qoqlaştı ve maña, getmanğa köz qoydı.
Hmelnitskiy elçi ile, oğlu Timoşa Lupunıñ küçük qızı Raksandağa evlenmek kerekligini ayttırıp yiberdi.
Ukraina Rusiye elçileri P. Protasyev ve G. Bogdanovnıñ qaitlarından, 1690-cı senesi noyabr: "Valahiya gospodarı getman Hmelnitskiyge oz elçilerini yollap, secde ettirgeni, getmanğa sansar terisinden ton, bütün taqımınen cüyrük at, altın pervazlı qılıç bağşış yollağan. Valahiya gospodarı qızını getmannıñ oğluna hocağa bermege razı ekeni getman ile ekisi arasında ebediyen dostluq ve muabbet olacağı içün yemin etip, moorlı kâğıt yibergen. Er türlü fenalıqqa beraber qarşı turmağa, biri-birine yardım etmege yemin etken. Valahiya gospodarı bundan soñ lehler ile işi olmaycaq ve Zaporojye askerlerine yamanlıq yapmaycaq".
Moldaviya knâjnası Raksanda, zamandaşlarınıñ aytqanlarına köre, pek dülber eken. Babasınıñ esassız zenginligi "qızınıñ dülberligini doğurğan". Raksanda leh magnatlarınıñ birine hocağa çıqmağa borclu edi, qız Timoşağa hocağa çıqacağı, Lehistanda işitilgen soñ, şamata çıqtı, qavğalar çoqqa sürdi. Soñ yatıştılar. Hmelnitskiy Lupuğa mektüp yollağan: "Qızıñnı oğluma bermeseñ, saña yüz biñ quda yollarım", — dep yazğan. İş bunıñle yoluna qoyulğan.
Bogdan, tatarlar Moldaviya toprağından ketkence beklep, soñ evine qayttı. Bu ğalibane sefer ile Hmelnitskiy em türk sultanı ögünde itibar qazandı, em tatarlarnı Velikorusiye devletine seferden alıp qaldı.
1651 senesi yanvarniñ başında Yan-Kazimir cenk başlaması aqqında emir berdi. Fevral 9-da Leh askerleri getman Martın Kalinovskiyniñ ve Bratslav voyevodası Stanislav Lantskoronskiy başlıgında Krasne şeerine ücüm ettiler. Neçaynıñ kazakları ücümge qarşı ücüm etip, lehlerni qala içinden urıp çıqardılar. Lehler şeerni yaqtı ve tekrar ücümge keçtiler. Bu cenkte Hmelnitskiyniñ safdaşı Danil Neçay öldürildi.
Martın Kalinovskiy Mirgorod, Yampolni zapt etti. Soñra, Lântskoronskiy komandalığı altında Vinnitsağa atlılar polku yolladı. 1651-ci senesi fevral 25-te polk Vinnitsağa ücüm etti. Bu vaqıtta Vinnitsada İvan Bogunnıñ üç biñ adamlıq kazak görnizonı bulunmaqta edi. Ücüm etken leh askerleri yigirmi biñ edi. Bogun lehlerge qatiy qarşılıq kösterdi. Hmelnitskiy Bogunğa yardım içün Uman polkovnigi Ösip Gluh ve Poltava polkovnigi Martin Puşkarnıñ polklarını yolladı. Bu husustaki haber leh askerlerinde örkmek (panika) doğurdı, keri çekile başladılar, kazaklar Yanuşintsı şeeri yanında artlarına yetip, yoq ettiler. Sağ qalğanlar Bar ve Kamenets-Podolskke qaçtılar.
Yañı cenk başlandı. Leh Prikarpatyesinde halqnı cenkke Aleksandr Kosta köterdi. O, isyancılar otrâdı toplap, 1651-ci senesi iyün 16-da Çorştin qalasını zapt etti. Leh qıralı eki biñ asker daa yolladı. Qala oğrunda cenk bir qaç kün devam etti. İyün 28-de qalanı lehler aldı, Aleksandr Kostka ve Kosta Naperskiyni öldürdiler. Biriniñ başını kestiler, digerlerini qazıqqa oturttılar.
Hmelnitskiy yardım istep Qırım hanına qaç kereler elçi yolladı, han aşıqmadı. Niayet, han öz veziri ile asker yollay: "Cenkke kirişmege aşıqma, eger lehler kazaklarnı yeñgenini körseñ, tez-tez keri Qırımga qayt", — dep tenbiley.
1651-ci senesi fevral 6-da Hmelnitskiy askerlerinen Çigirinden lehlerge qarşı uruşqa ketti. Göñülsiz edi, çünki özüniñ kişileri, Çaplınskiyniñ Yelenaga yazğan mektübini kösterdiler. Çaplınskiy Yelenağa: "Elde ete bilecek bütün baylıqnı, aqçanı acele yerge kömmekni ve Hmelnitskiyni zeerlemekni", — tevsiye etmekte edi.
Tamam bu vaqıtta tatarlarğa, yardımları içün aqça bermek kerek edi, Hmelnitskiy haznağa özü bardı. Hazna lvovlı saatçı olıp, onı Yelena namuslı adam dep ketirgen edi. Bogdan haznada onarlıqle tolu olğan çapçaqnı tapamadı. Haznacı ile Timoşanıñ da işi ola edi, o şimdi Litva sıñırında edi. Oña atlı yiberdi. Tezden atlı qaytıp keldi: "Atta çapçaq barlığından haberim yoq", — dep yazıp yollağan. Bogdan bu işni teşkermekni Timoşağa avale etti. O tezden Çigiringe qaytacaq edi. Bogdan özü cenkke ketti. Tamam bu arada Yelena gizli Çigirinden qaçıp ketkenini ve Lehistan faydasına casuslıq yapqanı içün cezalanacağını bildi. Qıralğa bildirildi. Timoşa ve Bogdannıñ kantselâriyasınıñ adamları Yelenanı tapıp, elge tüşürgence, çoq küç sarf ettiler.
Han yardımğa daa kelgeni yoq. Onıñ işandırğan askerleriniñ bir qısımı şimdi Belaya Tserkovğa keldi. Hanğa kene rica mektübi yazıp, aqça işandırmaq kerek.
Bu vaqıtta Moskvadan haber keldi. Padişa Aleksey Mihayloviç 1651-ci senesi fevral 19-da Zemskiy Sobor meclisi çağırılması aqqında ferman çıqardı. Mecliste, Zaporojye getmanı ve kazakları "Rus devletiniñ yüksek qolu altında onıñ uyruqlığına (poddanstvo) keçmek istegenlerni" ilâr etilmesini buyurdı. Lâkin meclis bu aqta bu sefer iç bir türlü qarar çıqarmadı. Demek, hannıñ öz iradesi ile iş körüvine tabi olacaqmız. Mayıs yigirmide Bogdan askeriy şuranı toplay. O şübelene: "Ne yapmalı? Duşmanğa ücümni devam ettirmelimi, yoqsa barışıq imzalamaqmı?" Şura azaları dediler: "Pane getman! Alla ve askerlik lehlerge ücüm etkenimizni isteyler. Bizge ordu qoşulmasa bile, biz seniñle beraber elâk olmağa azırmız: ya epimiz elâk olurmız! Yahut bütün lehlerni qırıp taşlarmız".
1651-ci senesi iyünde köylü-kazak ordusı Volınyada Beresteçko şeerçigi yanında yüz elli biñlik leh ordusı ile körüşti. Qıral, askerlerini Beresteçko yanına ketirgen soñ, olarnı on polkqa böldi. Qıral birinci polknı özüne aldı, bu polkga leh ve ecnebiy memleket piyade askerleri, gusarlar ve toplar bulunmaqta. Polkta on üç biñ asker. Başqa polklarnıñ ba¬şında taclı getman Nikolay Pototskiy, getman Martin Kalinovskiy, voyevodalar Şiman İzavinskiy, İyeremiya Vişnevetskiy, Stanislav Pototskiy, Stanislav Lântskoronskiy, taclı Horunjiy Aleksandr Köntsepolskiy, Vitebsk voyevodası Pavel Sapega ve ulu marşal taclı Yeji Lübomirskiy ediler. Mında öz otrâdı ile Adam Kisel, knâz Köretskiy de bulunmaqtalar.
Hmelnitskiy de çoq asker topladı. On altı polku olıp, er birinde üçer biñ asker bar edi. Beresteçko yanındaki uruşta Hmelnitskiyge Don kazakları ve Moskva oqçuları yardımğa keldiler. Beresteçko yanında olacaq cenk meydanı Stır özeniniñ aquvından asıl olğan dört köşe tüzlükten ibaret edi. Küçük adalar, yarlar, bataqlıq askerlerni yerleştirüvni qıyınlaştırdı, o sebepten Hmelnitskiy yerni körmek içün otrâd yolladı. Polk komandirleri lehlerge yerleşmege imkân bermedi, deral ateş açmaqnı israr ettiler. Hmelnitskiy özü de bu fikirde edi, ama şimdi qatiyetsizlik kösterdi. İttifaqçısı İslâm-Gireyni beklemek istedi, han mına-mına kelmek üzre edi. Bogdan öz askerlerini Kolodne köyü yanında topladı, lâkin tatarlar ep yoq. Duşmanğa darbe endirmek içün vaqıt tatarlar sebebinden qaçırıldı. Hmelnitskiy Beresteçkoğa ücüm içün orduğa emir berdi. Şu arada, iyün 16-da han keldi, o açuvlı edi. Gizli adamları oña, Lehistan ordusı çoq mıqdarlı ekenini aytqanlar. Bu haber onıñ keyfini bozğan. Bogdan çoq mıqdarlı ordu ile uruşqanımız birinci sefer degil dese de, han kederli ve inamsız alda sustı, soñra öz çadırını Hmelnitskiy askerlerinden çette qoyulmasını emir etti. Tatar askerleri 80 biñ edi. Qıralnıñ polku Stır özeni çetinde yerleşti, kazaklar Plâşevki özeniniñ künbatı yalısında. Solonev köyü yuqarısında yerleşti. Hannıñ askerleri ayrı çadır olıp yerleşti.
Lehlerde bu seferge qadar çoq asker iç olmağan edi. Bu Hmelnitskiyni qorquzmadı. Lâkin qafasında bir ağırlıq oña raatlıq bermemekte. Bir kazaknıñ oña aytqan sözleri onı ep qıynamaqta: "Baş-ağa (sofracı-başı)1 Yelena ile yaşağanını tanıdı. Hmelnitskiyni zeerlegen soñ, beraber qaçacaq ekenler. Şu maqsad ile altınnı saqlap
|
