|
TUĞAY-BEY
(Tarihiy roman)
Tuğay-bey degen bir zat var idi,
Şecatta namlı serdar idi.
Ta, evepki dert haraçnıñ birisi
Erlik içre güya arslan yavrusı!
Şarqa-ğarba gitmişti şanı,
Şeref ile añılırdı onıñ namı.
Ol dedi atamana: "Şimdi niçün duralım?
Durmayalım, lehlere qılıç uralım!"
Ol Tuğay-bey qazaq ile bi-keman,
Kâfiri qırışa çıqtı eman!
Tuğay-bey ortalap yürür idi,
Leh yüzünde hainlik körür idi!
Eline elmaz qılıç almış idi,
Dünya varlığını unutmış idi!
Canmuhammed.
1649 s.
Men, Sahib-Nazar oğlu Erdene, baş komutan1 mırza Tuğay-beyniñ ekinci yaveri2 olam. Özüm Tatar-Bunarda doğdım, anam Bibigul — Durdı Murad qızı, Qırımda Qanlı Yamaç kalesinden on üç çaqırım batıda İhsan-efendi qariyesinde dünyağa kelgen. On altı yaşında ekende küzniñ ahırında çarşenbe künü saarde qalqıp, qartbabam Durdı-Murad ile bir molı mögedekli arabağa oturıp, gülgulli çarus3 satmaq içün Akyar yarmalığına kelgenler. Bazarda alış-verişniñ eñ qaynak maalinde, qızı Bibigul terazi başında işini felemenk kibi çevireyatqanını körip, soñra qalbindeki qanaat ile meşur tuccar karaim Çaylaqnıñ qave-hanesine kire, eki yanbaşını minder üstüne qoyup, eski aşnası, hızmetçi arnaut Şah-Abbasqa bir filcan sütlü qave sımırlay.
1Komutan — serdar, polkovodets.
2Âver — adyutant.
3Çarus — yüzüm.
Qaveni zevqle içken soñra, uñqurlı pantolonınıñ cebinden bir manat çıqarıp kilim üstüne bıraqaraq, qave-haneden çıqa. Yüzüm selesi yanına kele, Bibigul yoq. Bir sele boş. Yüzümi satılğan, üç sele tolu, toqunılmağan.
Durdı-Murad qomşu satıcılardan soraştırıp baqa, olar: "Bilmeymiz!" "Körmedik!" — diye omuzlarını qısalar. Terzi-hanege kire, usta Güreviç eki rum kişisi qızle laqırdı etip turğanını körgenini ayta. Qart yürekten urula, qave-hanege kirgenine biñ peşman ola, boş seleni yerge qapaqlap, üstüne otura, başı köküsi üzerine tüşe, özü iñlep, ah çekip qala.
Tuna1 neeri sailindeki Akkerman skelesinde sarı komzollı eslice kişi qıznıñ gemi merdveninden aşağı tüşe yatqanda, polis hadimleri, şeerde portaqal alış-verişçisi dep bilingen Frangapulosnı, qız hırsızlap ketirgenini bilmeyyerek, lâkin qırımtatarlarından doğravlı dübek tütüni ketirgeninden haberleri olıp el-astı2 işleri içün yaqalap, tevqif3 eteler. Anam, qaysı memleketke kelip tüşkenini bilmey, polis kişileri Frangapulos ile meşğul esnada bu yerden acele surette kaçıp, saqlanmaq kerekligini aqılı keserek, eki adım atar-atmaz, yanında aq saçlı, batıq mañlaylı ihtiyar qadın peyda ola. Qıznı belâdan qurtarmağa istegen olıp, onı piyazlay, oplay, özüniñ evine alıp kele. Büyük-anam Raqibe sağ. Babam Sahib-Nazar o vaqıt daa yaş sağlam kişi, qıznı tesadüfen köre qalıp, güzelligine ayretinden esini ğaib ete yaza. Qartiy qız içün ateş pahası4 talap ete. Sahib-Nazar qartiyniñ fiyatını bermey. Qartiy ise sözünden qaytmay, qıznı evde saqlı tuta, babama köstermey. Hırcıman kişi açuvlana, cadınıñ qıqırdagından tuta, sıqıp başlay... qartiy telâşqa tüşe, polis idaresine çaqar diye qorqıp, Bibigulni yarı qiymetinde sata. Sahib-Nazar ve Bibigul evleneler. Men, Erdene 1626 senesi bu fani dünyaga kelem.
Vaqıt keçe. Ailemizde bir oğlan ve bir qız daa doğa: Qurt-Nafe ve Qurt-Şerfe. Eñ küçügimiz, qız qardaşım doquz yaşında ekende anamnıñ çehresinde teren tüşünceler
1 Tuna — Don.
2 El-astı — kontrabanda.
3 Tevkif — qapatuv.
4 Pahası — pek çoq para "beşennıye dengi".
sezilip başlay. Kimerde közleri yaşlı. Oturışı, turuşı, yürüşi kederli ola. Niayet, bir kün aqşam sofra başında bizlerge çezildi: "Biz epimiz, İhsan efendi qariyesine barıp, evimizni, anamnı ve babamnı körip, özleri ne alda oldıqlarını körip kelmek kerekmiz, — dedi. — Meni öldürdilermi? Adana bazarında esirlikke sattılarmı? Evde kimse bilmey. — Ve babama hıtaben ilâve etti: — Balaqlavalı qayıqçı ile haber yolladım, degen ediñiz! Haber köyümizge barıp yettimi, yetmedimi... yalıñız tañrı bile".
Babam onıñ acizane sözlerine cevap bermedi. Berip olamadı. Çünki özü de işniñ eyi aqibetine emin degil edi. Men on sekiz yıl zarfında anamnıñ agızından siyrek-serpek çıqa berip, afizamda cıyılıp qalğan elemli laflarınıñ keseklerini quraştırıp, Bucaqta aileviy ayatımıznıñ başlanğıçını ikâye ettim.
On dört yaşıma kelgen vaqıtımda babam: "Çiftçilikte tarlada ögüz aydağanıñ yetti, endi Qurt-Nafe işlesin! Sen cail qalma!" — dep, meni Quran oqumağa ögrenmek içün mollağa berdi. Mollam Frederik Kije, otuz altı yaşında fransız edi. Cezairde doğğan. Parijde tasil körgen, fenlerni ve tillerni benimsegen. Onıñ ögünde dört yıl oqudım. Frederik Kije maña yalıñız Quran oquvnı degil, tatar ve türk tillerinde edebiy imlâ ile doğru yazuvnı da ögretti. Menimle yalıñız arap ve fransız tillerinde qonuştı.
Bir defa, dersler bitken soñra, defterlerimni cıyıştırıp, yerimden qalqtım, evge qaytmaq niyetile qapuğa doğrulğanda, muallim meni toqtattı:
— Biraz sabır etiñiz. Siziñle münferiden (hususiy) la-fım bar! — dedi. Çehresinde ne qanaat ve ne de narazılıq alâmeti sezmedim. Qaytıp yerime oturdım, sustım. — Derslerge başlağanıñ dörtünci yıl, — dedi Kije, — münever kişi içün zarur bilgini aldıñ. Özüñ de östiñ, tanılmaz oldıñ! Eminim ki, Sahib-ağa seni bundan soñra ökutmaycaq. Sen alacağıñnı aldıñ! Bir müim amil bar ki, onıñ aqqında sende açıq tasavur yoq. Lâkin olmaq kerek. Özüñni: "Bucak tatarım",— deysiñ. Albuki, sen Bucaqta doğğan qırımtatarısıñ. Arada farq bar. Senden başqa, mende üç talebe daa oqumaqta. Sizler biri-birleriñizni körmeysiñiz, çünki oquv künleriñiz başqa. Olar: "Qırımtatarlarımız",— deyler. Özleri aqiqiy noğaylar. Qırımnı ne babaları ve ne de özleri körgenleri yoq. Bucaqta kimse özüni: "noğayım" demey, nitekim ealiniñ bir çerigi noğaylıq. Eki millet qırımlı tatar isimi altında yaşay. Bu al Bucaqnıñ özü içün elverişli. Ealisi içün zararlı, çünki Moskvanıñ bu eki milletke — eki türlü nazarı bar. Ekisi de eki milletke zıt!
Muallim divarğa asılı coğrafiya haritası yanına bardı, meni de yanına çağırdı. Elindeki qara qarındaş ile Tuna neeriniñ aşağı eteginden başlap, Tatar-Bunar, Akkerman, Benderler ve Dubasarğace qalın çızıq çızdı, soñra Turla1 neeri boyu aşağı yürip, Akkerman üstünde toqtadı. Kün-doğuşta Turla, şimalde Lehistan2, cenüpte Qara deñiz, künbatıda Bucaq memleketi qaldı.
— Bir zamanlarında mında Bucaq degen köy olğan, bu ülke onıñ namını alğan. Tatarlar da o köyniñ adı ile añılğanlar. Soñra noğaylar kelgenler. Olarğa da Bucaq denilgen. Qırımtatarları mıqdarca çoq. Qırımnıñ özünde sığmaylar. Kuban çöllerinde, Ozu-Suvı3 cenübinde ve Bucaqta ömür süreler. Episiniñ ayatı Qırım hanlığınıñ qanunları ve emirleri altında bulunmaqta. Er şey Qırım hanına tabi. Biri-birileri arasında daima cenk. Bir yerde toqtadı degen de, ekinci yerde başlay.
Bucaq evelde tutaş Qırım tatarı olğan.
— Noğaylar mında qaydan kelgenler? — dedim ocaga.
— Buña Türkiye sebepçi, — dep cevap berdi Frederik Kije. — Osmanlı devleti 1566 senesi bir yaqtan — Macaristan, diger yaqtan İran ile cenkleşip turğanda, Kefe beyleriniñ — beyi Qasım-paşanıñ qafasında yeñi ğaye doğğan: "İdil ile Don neerleri birleştirilse, Türkiyeniñ dünyeviy devlet olması mümkün!" — degen fikirge kelgen. — Qara deñizden ve Azaq deñizinden keçilip, İdil boyu şimalge doğru yürülse. Rusiyeniñ merkezine barıp çıqmaqtan küç olmaycaq. Bu ğayege Sultan da qızışqan, yuzbiñlerle askerlerniñ qollarına qazma-kürek tuttırıp, özlerini gemilerge toldırıp, Rusiyede kanal qurucılığına yollağan.
1Turla — Dnestr.
2Lehistan — Polşa.
3Ozu-Suvı — Dnepr.
Kanalnıñ aman-aman yarısı qazılğan malde, qattı qış kele, belden qar yağa, suvuq ruzgârlar ulup başlay. Yufqa kiyimli türk askerleri suvuqqa çıdap olamay, isyan kötere, qazma-küreklerni kanal içinde bıraqıp, zabitlerniñ yasaq emirlerine tabi olmay, evlerine qaytıp kiteler. Bir qısımı Kefege barıp yetken soñra gemilerge minip, vatanğa cöney, diger qısımı çıplaq, suvuq Don çöllerinde adaşıp yüre-dolana, açlıqtan telef ola.
İdil ve Don kanalı qazılğanı taqdirde, Qara deñizde qaraullıq hızmetinde daimiy surette büyük arbiy küçler tutmaq kerek olacaq, Bu ükümetniñ yelkesine ağır yük olıp asılacaq. Qara deñizde qaraul küçleri art-tırılmasa, duşman Şap deñizden Aq deñizge çıqıp Suriye yalılarını zabt etecek. Bu sebepten, Sultan İdil ve Don kanalı hayalından vazgeçe.
Bu devirlerde Tuna ile Turla saillerinde çeşit qabileler arasındaki cenkler Bucaqnı hırpalaylar, ülke tekmil ealisiz qala yaza. Kefeden Türkiye elçisi Qasım-paşanıñ emirine binaen, kanalda işlegen yerli adamlardan otuz biñ astrahan noğayı Bucaqqa köçürilip ketirile, olar mında tatarlarğa qarışıp yaşaylar. Noğaylarnıñ tili deñişe, qırımlılarnıñkine beñzep başlay. Lâkin noğaylar Bucaqqa avesliknen kelmeyler, osmanlılarğa yaqın memlekette yaşamaqnı istemeyler, çünki türkler — noğaylar ile kibar munasebette bulunalar. Ondan da başqa Bucaq tüm-tüz kurğaq çöllük. Anda bir kuçara teregi bile doğmağan. Dağsız-taşsız ülke. Toprağı bereketli, ama suvu yoq. Suvdan
pek fuqare.
Qırım hanı Bucaqnı idare etici (zabitçi) vazifesine Ğazı-Gireyni tain ete. Ğazı-Girey dogmuş ağası Devlet-Girey han ile uzlaşıp olamay, Bucaq ve Yenisey noğayları ve tatarlar ile añlaşıp, Bucaqtaki Qırım hanlığını ve Türkiye tertibini yıqıp, mustaqil devlet qurmaq maqsadı ile, eki defa silâlı isyan kötere. Bağçasaraydan kelgen askeriy qıtalar isyannı bastıralar.
Bucaqnıñ ealisi kettikçe arta. Devlet-Girey Bucaq memleketini endi qardaşı Ğazı-Gireyge işanmay. Bucaq ordusına Yusuf Sultannı komutan tain ete. Bu sayede Bucaqnıñ arbiy qabiliyeti küçlene. Cenkler vaqıtında Bucaqtaki Qırım ordusına qırq biñ silâlı asker qoşıp yibere.
Siz bu topraqta zuhur etken facialı vaqialardan haberdar olmaq ve olarnı unutmamaq kereksiñiz! — dedi Frederik Kije.
Turla sailinde suküt, yımşaq baari ükümran vaqıtta babam, anam ve qız qardaşım Qurt-Şerfe ögüz arabağa oturıp, Qaçibeyge1 yol tuttılar. Anda türk gemicileri ile añlaşıp olsalar — çünki gemiciler aqça almağa sevmeyler, altın isteyler, uzun bazarlıq neticesinde, aqiqaten altınnıñ yoqluğına qansalar, eki qat qıymetinde aqça alalar. Qırımğa ketecek Ehsan Efendi qariyesinde qartlar sağ selâmet olsalar, körüşip, olarda biraz bulunıp qaytacaqlar.
Men Qurt-Nafe ile evde qaldım. "Bostannı çapalañız! Suvarıñız!" — dedi babam, ögüz araba köçeyatqanda, qaraltını ekimizge emanet etti. Biz sevindik. Lâkin olar ketken soñ, bostannı çapalamağa pek aşıqmadıq. İş qaçmaz, "yarın"... — dedik, "bursukun", — dedik, mustaqil ayattan faydalanıp qalmaq istedik. Qurt-Nafe sofadaki set üstünde yataqladı, kimerde bazarğa barıp, mısır boğday unı alıp keldi, bekmez elva pişirip aşadıq. Frederik Kijeniñ diger talebesi dostum Ğazı-Mambet ile beraber buzahanede maqsıma içtik. Neerde yuvundıq, toylarda oldıq.
Bir kün üyle avğan soñ, evimizge qırmızı fesli kök kiyimli eki adam keldi. Sağ yeñleriniñ bilekleri üzerinde tar bezler, yaqalarında ay ve yıldız tamğaları tikli edi. Meni sofada körip, azbar ortasında toqtaldılar. "Sahib Nazar-oğlu Erdene! Yarın saba egerli at üstünde askerlik şubesine kelmek kereksiñ!" — dediler. "Niçün?" — dep soradım, qırmızı fesli kişiler cevap bermediler. Arqalarına çevirildi, indemey çıqıp kettiler.
"Belki talim içündir?" — dedi set üstünde dört büklenip yatqan Qurt-Nafe. Onıñ er adise hususında felsefesi azır buluna. "Bilmeyim! Bilmeyim!" — dedim men, biri-biri artın-dan. Artıq asabilenip başladım.
Ertesi künü atqa minip askerlik şubesine bardım. Meni Zeytulla-Bey Qurmaşnıñ süvari bölügine2 qoştılar. Bizim alay3 Turla sailine doğru cönedi. Qurt-Nafe evde bir özü qaldı. Anam, babam ve qız qardaşım üç aftadan soñra kelecekler...
1Qaçibey — Ödessa şeeri.
2Süvari bölük — eskadroy.
3Alay — polk.
Üç küñden soñra Kuñdoguş Noğayda Qara Burçaq köyünde toqtadıq. Komutanımız İlyas Tufan Or-Qapu kumandanı Qaraç-beyden emir bekledi. Biz raatlandıq. Emir kelgen soñ Buzavlıq betke cönedik. Bütün gece arekette oldıq. Tañ maalinde Ozu-Suv çatallaşıp, Qara deñizge tökülgen yerinde ufaq dağlıq etegine kelip yettik. Atlar terli, yorğun ediler. Arqalarındaki egerlerini alğanımıznen aman, yeşil otlar üstüne yatıp, de oñğa, de solğa çoq avunlangan soñra, tınıp qaldılar. Özlerimiz de ezgin edik. Aş-suv demey, uyquga daldıq.
Ne qadar yuqladıq, bilmeyim. Meni İlyas Tufan uyanttı, yañçıq Çigirinden kelgen Zaporojye Çigirin Baş çavuşı ile körüşkenini ayttı. Getman Hmelnitskiy Qırım hanı İslâm-Girey ile laqırdı etmek içün Bağçasarayğa ketken emiş. Onı qaytıp kelgence mında, Buzavlıqta, bekleycekmiz.
II
Biñ altı yüz qırq yedi senesi noyabrniñ aqırında üyle avğan Fener-Burun betten qadimiy Bağçasaraynıñ Kemer Qapusına beyaz at üstünde, muteşem kiyimli, mecul 1 adam yaqınlaşqanı köründi. Saqçılar eki yaqtan mızraqlarını2 biri-birlerine haçlap yolnı kestiler. Beyaz atlı toqtaldı. Onıñ gür mıyığınıñ ucaları köküsi üzerine sarqıq, qalpağınıñ çevresine qara tükli sansar terisi tikili süyrü töpesi mavı qadife qıyıqları ile qaplı olıp, qırmızı kuntuşınıñ3 omuzlarına kümüş şert tutulğan ipek topuzçıqlar taqılğan. Kuntuşınıñ qara teri yaqası tamağında bir sadefke ilingen, başqa sadefleri çezik. Kuntuşınıñ etegi yelden yelpirey… de açıla, de yapıla. Açılğanda köküsine taqılı köstekli baqır nişanlar, belindeki qılıçınıñ altın qabzası4 körünip qalalar.
Yolcunıñ uzaqlardan keleyatqanı sezile. Eger üstünde, tikine degil, qamburayıpça otura, kimerde çetke avup kete,
1Mecul — bellisiz.
2Mızraqlar — pikalar.
3Kuntuş — uzun, ince cübbe.
4Qabza — sap.
soñra arqasını tekrar doğrulta, lâkin at üstünde yürüvde acemiy adamga beñzemey. Atı ise baştan-ayaq terli, köpükli. Artından eki cüyren atlı ve eñ arttan yedi atlı muhafizler1 kelmekteler.
Muafuz haneden2 baş çauş çıqtı, beyaz at üstündeki adamnı diqqatle közden keçirgende... qalpağında, qaşlarınıñ üstünde ast ucları birikken, yuqarıdaki keñce ucları kerilgen, eki beyaz qartal qanatı nişanını eslep, üyken bekçige: "Musafirler şeerge kirsinler!" — degen emir berdi, özü sağ elini köküsi üstüne qoyıp belgece egildi. Muhafiz askerleriniñ üstlerinde çuhadan qaftan, başlarında kök renkli, uzun qalpaqlarınıñ süyrü töpeleri yelkenleri üzerine sarqıtılıp, qatlanılğan. Askerlerniñ oñ ayaklarındaki zengilerge pekinip mızraqlar töpege tiklenilgen. Askerlerniñ bellerinde qısqa qılıçlar, omuzlarında müşketler buluna. Kazaklar… Olarnıñ Bagçasarayğa keleyatqanlarını Or-Qapu istihbaratı3 tünevin bildirdi.
Atlılar şeerge kirgen soñra, Haci-Girey caddesi boyu kettiler. Kazaklarnı körgen esnaflar tabanalardan, tucarlar tükânlardan, qadayıfçılar, kiyizciler işhanelerden çıqıp, sokaqlarda arekette bulunğan eali qaldırımlarda toqtalıp, olarğa ayretle közettiler. "Bunı — ne dep añlamaq kerek? Zaporojyeliler Qırımğa sürip kirdilermi? Yoqsa, Eskender paşanıñ askerleri Turlanıñ sol yalısına keçtiler diye bilmek kerekmi?" Adamlar: bu atlılardan mana ne ekenini çoq soraştırdılar. Kimse-kimsege doğru cevap berip olamadı, çünki eali aqiqaten vaqia ile haberdar degil.
Çanaq-qale aralığı başında beyaz atlı sağ elini yuqarı köterip, aşağı endirdi. Bu türk ordusında: "Atlar dört nala qaldırılsın!" — degen emir ukraince; "galopom..." demek olıp, buña beñzer bazı tatarca-türkçe arbiy ibarelerni getman muhafizlerge yolğa çıqmazdan evel Çigirinde ögretken edi. El aşağı endirilgen soñra, cügenler tartıldı, atlar emirni añladılar. Mahfuzlar4 qaburğalarnı tekaran qısqanınen, "dört nala qalqıp", yıldırım suratı ile ögge atıldılar. On daqiqadan soñra, Hansaray ögündeki
1Muhafizler — qorucılar.
2Muafuz hane — komendant odası.
3İstihbaratı — hannıñ arbiy razvedkası.
4Şporlar.
meydanğa kelip yettiler. Beyaz atlı saray ögünde toplanğan adamlar arasından ihtiyatle keçmek içün tekrar elini kötermege niyetlengende, saray kumandanı1 Kasım-beyniñ davuşsız işaretine binaen, meydanda yol açıldı, atlılar oñ yaqqa buruldı, özen üstündeki taş köpürden keçip, Hansaray bağçasına kirdiler.
Bağça içinde arbiy vekâletni yüksek itiramle qarşılap almaq içün aliy komandalıq erkânından on kişi saf olıp turmaqta.
Beyaz at üstündeki adam, Zaporojye getmanı... Bogdan Hmelnitskiy attan tüşerek, Qırım toprağı üzerine ayaq basqan soñra, refaqyat eticiler de2 yerge endi, üç kazak askeri atlarnı, cügenlerinden tutıp, baş çavuşnıñ peşinden bağçanıñ arqa yaqına yol tuttılar.
Yaz-qış gür dallı, yeşil yapraqlı şımşır terekleri taldasında turğan yüksek rutbeli ükümet hadimlerinden eki kişide, mırzalarda, diger yaqtan alay, tumen, tuğay3 ve ordu kumandalarında Hmelnitskiyge nisbeten büyük meraq sezildi. Öz aralarına, onıñ Ukrainadaki faaliyeti hususında kinayeli sözlerle ciddiy qonuştılar. Olar Hmelnitskiyni bileler. Lehistan, Bessarabiya, Valahiya muarebelerinde körüşkenler. Getmannıñ apansızdan kelüvi bularnı tüşüncege daldı. Bogdan Türkiyede arb esiri oldı. Fransada cenk etti. Bağçasarayda... birinci sefer!
"Hurnaz adam, — dep taşladı Memed bey. — Men, oña inanmayım. Hmelnitskiy bizim halis duşmanımız. Qırımtatar ordusınıñ deşetli küçünen Vladislavnıñ tahtını devirip, rus monarhınıñ yüksek eli altına kirmek, böylelikle, rus tebaasına4 ketmek istey!"
"Ukrainağa yardım etmek mümkün! — dedi Badim bey. — Bu tatarlar devletlerniñ ayatında olıp kelgen insaniyet... ama Lehistan arb işinde zaif devlet degil. Getman yigirmi biñ kazak ile Lehistan qıralına qılıç kötergende, kimniñ yardımına işandı, aceba? Qırm ordusınamı?" O, eleslenip sözüni kesti, çünki kiramet damlı üç katlı binanıñ qırmızı mermer merdiveninden aşağı Baş vezir tüşeyatqanını
1Saray qorucıları bölüginiñ başlığı.
2Onıñle kelgenler.
3Polk, diviziya, brigada.
4Poddanstvo.
kördi. O sebepten, terek taldasından açpq meydanğa çıqmağa ıntılırken, Memed beyni de qoltuqlap aldı, ekisi Ukraina vekâletine yaqınca yerde toqtaldılar, zira Baş vezir tecribeli albaylar1 Memed beyni ve Badim beyni Getmannıñ ziyaretine esalet davet etti, şimdi közüne körünmeseler, ürmetsizlik olacaq.
Badim bey yarım qalğan fikirni aytıp bitirmek istedi: "Hmelnitskiyniñ ordusı, ziyade dağınıq. Cebeleri biri-birlerinden uzaq. Silâ yetişmey!"
"Malümki, bizim ordumıznıñ Bogdanğa yardımı sayesinde Vladislav yeñilse, Bogdan ve Rusiye monarhı Qırımğa cenk ilân etecekler! — dedi Memed bey. — Lehistan yeñilmese, Vladislav, biz Getmanga yardım etkenimiz içün, Qırımğa ücüm etecek! Lehistannı elâketke ketirmek — Qırım içün elverişli degil!"
"Bu hususta Baş vezir ile qonuştıñızmı?" — dep soradı Badim bey. "Yoq! — dedi Memed bey, — qonuşmadım! Yarın körüşüvde Tuğaybeyniñ özü de olacaq. Onıñ fikirini bilmek isteyim!"
Bu fikirleşüv esnasında Hmelnitskiyniñ yanında Sefer Ğazı peyda oldı.
— Hoş sefaya geldiñiz, izzetli Bogdan Mihayloviç cenapları! — dedi getmanğa Baş vezir. Sizi Qırım topragında görmekle ğayet memnunız!
— Teşekkür iderim. Sefer Ğazı azretleri! — dep cevap berdi Hmelnitskiy. — Alla size saglıq versin!
Bogdan türk sözleriniñ manalarında adaşmamaq içün, aşıqmayıp, ihtiyatle, aydın-açıq qonuştı, kendisini refaqat ile kelgenlerni, özüniñ oğlu Timoşanı Baş vezirge taqdim etti. Sefer Ğazı ürmetli getmannı Qırım hanlığı general kurmay2 azaları ile tanış etti soñra Çigirinden Qırımğa sağ-selâmet kelip yetkenleri şerefine olarnı hayırladı.
Küneş gülgullenip, beyaz qayalar arqa-sında Aqyar körfezi bette batqan ve Hansaray bağçasındaki çağırtuvlı şahslar evlerine darqap biteyazgan maalde Sefer Ğazı musafirlerni ziyafetke davet etti. Divarları mavı boyalı, altın zencerli
1Polkovnikler.
2General ştab.
salonda Baş vezir, dört albay, bir türk yarbayı1, getman Hmelnitskiy, oğlu Timoşa, Zaporojye albayları, muşavirler2, tilmaç bulundılar.
Ziyafet çoqqa sürmedi, çünki musafirler yorğun... keç maalgece oturıp qonuşmaq içün olarda mecal yoq. Çigirinden Bahçasarayğa at üstünde kelmek qolay iş degil. Ve diplomatik hızmet qaidesi mücibi ziyafette devamlı qonuşuv mümkün degil edi. Sofradaki milliy yemekler hususında hoş sözler aytıldı. Memlekette vaziyet böyle kergin vaqıtta qırımtatarları ve ukrainalılar birlik olmaq, bu eki halq kılıç-qılıçqa kelmek degil, biri-birlerine daima yardımda bulunmaları arzu etildi. Bu ibareler yarınki diplomatik qonuşmanıñ muqaddemesi oldı.
"Yarın quşluq maalinde han azretleri ürmetli getman Bogdan Hmelnitskiyni ve onıñ muşavirini qabul etecek", — dedi Sefer Ğazı. — Geceñiz hayırlı olsun!"
Baş vezir musafirler ile sağlıqlaştı: "Hayırlı geceler! Alla size raatlıq versin!" — diye çıqtı. Oña "teşek-kür" içün ayaqqa qalqqan getman ve muşavirler, Baş vezir ketken soñra da öz yerlerine oturmadılar, raatlanmaq istediler.
Altı erkek hızmetçi keldi. Getmannı ve muşavirlerni bağçanıñ töründe, ög divarnıñ yarısı qaya-yapraqları ile örtüli binaga yeteklep alıp ketti. Olarnı ziynetli odalarda yerleştirdiler. Timoşa müştirlerle qaldı. Hmelnitskiyge üç müşterek oda berildi. İtalyan usullı, keñ ve alçaq pencelerine yeşil ipek perdeler tutuvlı, divarları Asiya mühtelif memleketlerinden bağşışı berilgen yımşaq, hoş örnekli kilimler ve bediy levhalar ile bezetilgen. Bogdan soyundı, odanıñ içi cıllı, avası taze edi. Lampadnı söndürdi. İri, yımşaq töşekniñ yorğanınıñ köşesini köterip, astına kirdi, arqası üstünde uzanıp, yattı. Yuqlamaq, bu fani dünyadaki belâlarnı unutmaq istedi. Saatlar keçti. Şu alında, ep qıbırdanmay yattı. Yuqlap olamadı. Eki kün-eki gece at üstünde silkingen vucudı quraqşığan. Töşekke kirgen soñ, vucudını parça-kesek oldı kibi sezdi. O yorulmaq bilmey. Bogdan qart degil. Elli üç yaşındaki adamğa qart
1Podpolkovnik.
2Mesleatçılar sovetniki (rus.).
dep olamazsıñ... ama yaş demek de küç. Türlü cenklerde bedenine sançılğan qılıçlarnıñ yaraları daa et bağlağanları yoq. Vucut yorulğanda eski yaralar ağıralar. Getmannıñ közleri ep açıq. Yarın han azretleri ile olacaq körüşüvniñ neticelerini çoq tüşündi, qasevetlendi. Pencerelerniñ perdeleri arasından kirgen ay yarığı odanıñ içini aydınlatmaqta. Boñayğan Bogdannıñ közleri yumula başlağanda qulağına bağçadaki şadırvannıñ1 şuvultısı keldi. Oña diñlendi, hayalsıradı. Soñra ev aldındaki çinar astında saqçılarnıñ davalı laqırdı davuşları işitildi. Uzaq vaqıtlarda ve uzaq memleketlerde olğan vaqialarnı hatırladı. Olardan qurtulmay çekişti. Saar yaqınlağanda yuqlap qaldı.
İslâm Girey geceni "Almasaray"da keçirdi. Bağçasaraydan on yedi çaqırım mesafede Alma özeni sailinde debdebeli bina. Şeerçik. Qırımda cinevizler devirinde italyanlar oña "Kalamita" degenler. Alma, Qaçı ve Qabarta özenleri birleşken yerdeki Fener-Burun körfezine "Kalamita körfezi" denilgen. Mında "Beş liman" ve "On dört liman" adlı koşukler olğan.
Bu gece İslâm Gireyniñ özü içün de eecanlı edi. "Bogdan keldi. Mıradı ne? Maña ne aytacaq? Belki askeriy yardım isteycek? Rusiye endi istedi. Lehistan da istedi. Rusiyege yardım etsem, itimal, Lehistannı yeñecek, qıral Vladislav duşmanım olacaq! Reç Pospolitayağa yardım etsem, Rusiye maña cenk açacaq! Getmanğa asker bersem, Vladislav Qırım ile uruşacaq. Ondan da başqa, Lehistannıñ Qırım hanlığı ile öz-ara yardım muqavelesi bar. Onı bozmaq — Qırım içün elverişli degil! Ama Bogdanğa, eski aşnama, yardımnı red etsem... günah iş olacaq! Sultan ne der! Razı olurmı? E! Saba ola — hayır ola", — İslâm Girey devamlı esnedi, tındı.
Bu devirde İslâm Gireyniñ özüniñ devlet işleri de pek parlaq degil. Bogdan onı bile. Qırımdaki mırzalarnıñ taziqı altında Baş vezir vazifesine qoyulğan Sefer Ğazını işten azat etip, onıñ yerine oz adamını Muhammedni tain etti. Agalar bundan memnun qalmadı, ihtilâl köterdiler, tahti-imayeni işgal içün cenk çıqtı, qanlar töküldi. Lehistan Seyminden Qırım içün askeriy yardım beklemege
1Çeşme.
acet yoq edi. Han içün işke yararlı adam kerek oldı. Şu sebepten İslâm Girey Lehistan qıralı dörtünci Vladislavğa öz elçisini yollap, nice yıllardan beri tölenilmegen haraçnı1 bermesini talap etkende, Vladislav haraç tölevden qatiyen red etti. Elçi, qaide mücibi, Qırımğa avdetten aldı Taht-hanege kirip, qıralnıñ elini öpmege ruhset istedi, oña da musaade etilmedi, qıralnıñ yalıñız harmaniyesiniñ2 etegine elini tiysetip almağa ruhset berildi. Bu artıq, devlet adamını açıqtan-açıq aqaretlev ekeni bilindi. Elçi körüşüv olğan Taht-haneden çıqqan soñ: "Men bu muameleni Qırım içün arb ilân dep añlayım!" — dedi.
Bundan soñra han başqa qatiy çareler körüvge kirişti. Lâkin ayatta tertip deñişti. Vaqıt keçti... türklerniñ öz-aralarındaki cenklerde çoq qanlar töküldi. Sefer Ğazı, hanğa sadıqlığına dair etti, han onıñ qabaatlarını bağışladı, qaytarıp Baş vezir vazifesine aldı. Niayet, Qırım hanlığında sukünet asıl oldı degen fikirge kelindi. Albuki, bu bir hayalat edi. Han özüne müttefiq3 kıdırmaqnı devam etti. Öyle müttefiq ki, devlet içün telükege qarşı cenk vaqıtında, ögdeki safta bulunmağanı taqdirde, hannı öz küçü ile taldalandırsın, arqadan süngü ile sançmaq içün duşmanga imkân bermesin!
Küneş Qara dag artından köte rilip, Kefe ile Salhat arasında, yufqa qar ile örtüli çölde eki yüz yıldan beri susıp yatqan Şeyh Mamaynıñ dürbesi üzerinden keçip, dağlarnı, özenlerni beyutlıqtan uyanttı. Top qayadan aşağı, teren uva içindeki evlerniñ qırmızı kirametle örtüli damları üzerine nurlarını saçayatqan maalde, Baş vezir yardımcısı Ziya Rujdi-bey keldi. Mavı salonda sabalıq yemegi sofrası başından yançıq qalqqan Zaporojye musafirlerini han azretleri qabulına davet etti.
Bogdan muşavirge çevirildi, muşavir ise Timoşağa közetti.
— Bizim oğlan benimle gitsinmi, yoqsa burada qalsınmı? diye soradı getman.
1Musulman adamnıñ musulman olmağan memleketindeki askerlik hızmeti içün alınğan aqça.
2Âğmurlık.
3İttifaqçı.
— Oğlan da buyursın! — degen cevap aldı.
— Öyle ise gidelim! — dedi getman. — Alla bize muqaddes mıradımıza irmeyye yardım itsin!
— O, sağ eliniñ eki parmağını biriktirip, mañlayına ve sağ-sol omuzlarına toqundırıp aldı. Muşavir de, Timofey de çoqundılar. Ziya Rujdi-bey olarnı bu qış niyetinde, küneşli, suküt bagçanıñ yaraşıqlı köşesindeki qırmızı mermer divarlı binağa alıp bardı. Allı-güllü kiyimlerle töşevli ülkün sofalarda oñğa kirip, solğa köterilip, aşağı enip, niayet, dörtköşe küçük meydanda, eki qanatlı emen qapu ögünde toqtadı. Künbattı betke baqqan pencereniñ camları qırmızı, mavı, yeşil, sarı renklerde... Mağribi1 usulda yapılgan. Baş vezir yardımcısı getmanğa işmarle bir şeyler aytmaq istedi. Bogdannıñ nazarını tutıp olamadı, divarğa tayandı, bir talay indemey turdı. Tüşündi. Getman ise taaciplendi: "Qapu ögünde toqtavnıñ sebebi nede? Yoqsa, han azretleri qabulnı lâgu ettimi?" Musulman adetleriniñ qaideleri şiddetli. Baş vezir yardımcısı kimniñdir yeñi emirini beklemeyim, aceba! Hayır! Yeñi emir beklemey. Bogdan, niayet, Ziya Rujdi-beyniñ çehresinde yazılı fikirni oqudı.
— Treba, hloptsi, çoboti znâti! — dedi getman. — Tse vam ne Çigirinska hata, s komışovoy krışey, a Palats krimskogo hanu!
Alel-acele özüniñ çızmalarını çıqarıp qışlıq örme çoraplarda qaldı. Sofada oturğıç yoq... Şarq diplomatiyası buña ruhset etmey. Bogdannıñ vucudı ezgin. Gece yuqladımı-yuqlamadımı, özü bilmey. Şimdi sofa içindeki yımşaq kilim üstünde, çoraplarınen olsa bile, turğanda, yahut ögge-artqa yürgende taqatı yoqluğını sezdi. Arqasını qapunıñ sol qanatına tayadı. O alda bir talay turdı. Muşavir ve Timofey omuz-omuzğa kelip biri-birine tirkelip (çünki oturmağa kürsü yoq), çızmalarını çıqardılar.
— Camige de ayaqqaple kirilmey... hatiriñizde olsun! — dedi getman. Muşavirler külmek istedi, getmannıñ çehresi ciddiyleşkenini eslep, sustı. Uzun cübbeli kişi üç çift papiç ketirip, musafirlerniñ ögüne, kilim üstüne qoydı. Olar papiçlerni kiydiler.
1 Mavritaniya
— Baba, bizge camige de barmaq kerek olacaqmı? — dep soradı Timofey. — Sen, ğaliba, kazaklardan basurman yasamaq isteysiñ!
— Basurman yasamaq istemeyim! İmam sizni, ep-bir, camige qoymaz, çünki diniñiz başqa! Sizler atta abdest almağa bilmeysiñiz!
— Sizni... camige qoyarmı? — dep soradı muşavir, — nasıl dinge tabınasıñız?
— Menim eki dinim bar, — dedi getman. — İstambulda meni musulmanğa döndürdiler. Dua oqumağa, namaz qılmağa ögrettiler!
Papiçler kiygen soñra, Rujdi-bey qapunıñ iri, baqır alqasını eki defa yuqarı köterip, aşağı bıraqtı, sağ qanaatını itep açtı, musafirlerni içerge davet etti. Musafirler keniş, ziynetli odaga kirdiler. Yerde qalın iran kilim töşevli. Divarları yanındaki yımşaq arqalıqlı setke oturdılar. Yeşil ipekle örtüli divarlarğa asılı mühtelif tış memleketlerniñ bağışları: oqlar, yeñi müşketler, qalqanlar, qılıçlar, süngüler, telçelengen duşman bayraqları... Episi şan-şeref temsili. Zaporojye musafirleri oda içindeki donanmanı tedqiq ile meşğul vaqıtta müşterek qapu açıldı, İslâm Girey han kirdi. Üstünde kök renkli, sarı örnekli cübbe. Ayaqlarında yeşil başmaqlar. Başındaki qara qalpağınıñ etrafında, pullu, ince sarıq bağlı. Özü qavi kevdeli, avropa çehreli ve bilimli kişi, mıyığı tar, uzunca, ucları aşağı qaytıq degil, dos-dogru. Yufqa saqalı köse degil, tutaş beyaz tük yoq. Qaç yaşında ekenini birden aytmaq küç. Belki laqırdısından bilinecek. Artında Baş vezir Sefer Ğazı köründi. İslâm Gireyden oldıqça esli.
Musafirler hanğa ürmet ve itibar ile ayaqqa kalqtılar.
— Mühterem getman Hmelnitskiy azretleri! — dedi Baş vezir qırımtatar tilinde. — Sizge izzetli İslâm Girey hannı takdim etmekle ğayet bahtlım!
Han kevdesini sezilir-sezilmez alda egiltip-doğrulttı, başını aqırından eki defa ögge-artqa qıbırdattı. Hmelnitskiy ayaqqa qalqıp belince egildi.
Sizi, ulu İslâm Girey han azretleri, şahsen gendim ve benimle burada bulunan muşavir Budâk ve oğlum Timofey namından samimiyetle tebrikleye, tañrıdan sağlığıñıznı-selâmetligiñizni isterim!
— Teşekkür sizlere! — dedi İslâm Girey. — Alla işiñde daimiy yardımcıñız olsun!
Han tördeki yüksek arqalıqlı keñ kresloğa oturdı. Baş vezir köşege doğruldı, yerine oturmazdan evel Ziya Rujdi-beyge köz etti. Rujdi-bey ihtiyatle sofağa çıqtı, birazdan üç arbiy ve eki sivil elbiseli1 adam ile içeri kirdi. Adamlar odanıñ ortasında toqtaldı. Hmelnitskiyge nezaketle selâm berdiler. Hmelnitskiy ayaqqa qalqıp, Qırım arbiy muşavirlerini aynı tertipte selâmladı. Tatar muşavirleri hannıñ oñ yaqındaki sette yerleştiler. Rujdi-bey qapudan uzaqlaşmadı, negedir ihtiyat olıp, ep ayaq üstünde turdı ve oda içindeki lafqa ve sofadaki davuşlarğa diñlendi. Baş vezirniñ oña bergen emiri öyle olmalı edi.
— Mezkür körüşüvimiz hususında küçük izaatqa musaade etiñiz! — dedi Sefer Ğazı. — Üzürimizdeki getman Bogdan Hmelnitskiy ve onıñ muşaviri Budâk hususında han azretleri arbiy yardım istep keldiler. Muzakerede hanlıq tarafından tumen komutanları2 İkmet mırza, Asan Baydar ve Üsein-bey Tarhanlı, ordu komutanı Tuğay bey, zabitler mektebi başqanı3 Vani Memet-bey, tilmaç Kanar, mırza Emirsale vuqu bulunalar.
Adları añılğan tatar komandanları biri-digeri artından ayaqqa qalqıp, başlarını egip, getmannı selâmladılar.
Bu körüşmede tilmaçqa ihtiyac olmaganından, baş vezir Kanar mırzanı mecliste iştirakten azad etti.
— Bogdan efendi özü ne deycek? Rica etem, seyleñiz! — dedi İslâm Girey getmanğa ukrain tilinde.
Han Polonyada4 yedi yıl arb esirliginde ukrain ve polonya tillerini mükemmel ögrengen. Ayat oña yalıñız tiller degil, çoq mürekkep adiselerni de ögretken. Hannıñ teklifine binaen, Bogdan ayaqqa qalqtı. Bogdan odanıñ ortasına çıkıp, eki başlı beyaz qartal tamğalı qalpağını tüzetken oldı.
— İzzetli ve saadetli İslâm Girey han! Ukraina halqı Polonya esareti altında iñlemekte. Adamlar pek ezildi... aç, çıplaq qaldılar, — dedi tatar tilinde, soñra ukraincege keçti. Han getmannı tercimesiz diñledi. — O sebepten, Zaporojye Reç Pospolitayağa qarşı isyan köterdi.
1Sade halq kiyimi.
2Diviziya komandirleri.
3Ofitserler mektebi başlıgı.
4Polşa, Lehistan.
Biz halqımıznı Polonya esaretinden qurtarmaq isteymiz, lâkin arbiy küçümiz zayıf. Ukraina bir özü Lehistan ile cenkleşip olamaycaq. Reç Pospolitaya küçlü devlet. Kazaklarda silâ az. Bütün arbiy küç Polonyanıñ elinde. Bizim ihtiyarımızda saban at-araba, tırnavıç ve bir de şlâhta ile cenkleşüv arzusı buluna. Men, han azretleri, sizden askeriy yardım istemek içün gence oğlum Timofey ile üzüriñizge keldim! — Bogdan tüyildi, öksürdi... zarur sözlerni tapıp olamadı, ğaliba, toqtaldı, yutqındı, soñra dedi: — Siziñle qonuşmaq isteyim! Menim teşebbüsim ile keldim. Siz han azretleri, eminim ki, bu adamlarnı (o, Çigirin vekillerine işaret etti) bilesiñiz!
— Şubesiz... sizni de, mühteber Bogdan, yahşı bilem. Qırım hanlığınıñ halis duşmanlarısıñız!
İslâm Girey isyancı kazaklar atasınıñ yardım istep kelüvine inanmadı. "Onı maña Vladislav casuslıq içün yolladı. Meni qapqanğa tüşürmek istey. Men qapqanğa tüşmem", — dedi han öz-özüne, içten.
"Lâkin Hmelnitskiyniñ hanğa sui-hast içün kelüvi lehlerniñ özlerine faydalı ola bilecekmi? Diger yaqtan kazaklar ile ittifaq Qırım hanlığınıñ mustaqiliyetini pekitüvge keder etmeycekmi?" — diye tüşündi. Niayet qalbindeki şubeni fikren quvaladı. Mezkür körüşüv başlamazdan yigirmi daqiqa evelsi, Bogdannıñ bu ziyareti hususındaki fikiri eppi tüzelgen edi de, şimdi niçün eski tasavurına döndi?
İslâm-Girey hususiy ürmet ifadesi olaraq, Hmelnitskiyni ve refaqatçılarını özüniñ iş odasında qabul etmege qarar berdi. Qabulda hannıñ eñ yaqın, eñ işançlı adamları iştirak etmekteler. Bir vaqıtlarda qıral Vladislav, İslâm-Gireyni esirlikten azat etip evine qaytarğan soñra, doğmuş ağası Muhamed-Girey tarafından, Kefedeki türk idarecisine sui-hastlıqta qabaatlanıp, Rodos adasına sürgünlikke yiberilgen edi. Vaqıtlar keçti, adamlar deñişti, aynı şu Kefe paşasınıñ yardımı sayesinde İslâm-Girey Qırım hanı oldı. Arbiy komutan sıfatında Hmelnitskiy ile çoq seferlerde körüşti. Bogdanğa arbiy işteki ustalığı ve zekkiligi içün ürmeti büyük. Yigirmi beş daqqa evelsi Hmelnitskiy, han azretleriniñ qabul odasına ayaq basqanda, İslâm-Girey Bogdannı yüksek nezaketle tebrikledi. Hmelnitskiy ise hanğa ürmet ile türk ve tatar tillerinde cevap berdi.
— Biz şimdige qadar siziñ duşmanlarıñız edik, lâkin bu duşmanlıq yalıñız lehler zulumı altında cebren oldı!— dedi Bogdan. — Zaporojye kazakları siziñle, han azretleri, mecburen cenkleştiler, bizler Sizniñ akimiyetiñiz altındaki halq ile daima dost edik ve dost olıp qalacaqmız. Biz şlâhtiç zulumını yıqmaq ve Sizge özümizniñ sadaqatımıznı, ebediy ittifaqçılığımıznı isbat etmek isteymiz. Lehler bizim ve siziñ duşmanlarımız, olar, han azretleri, siziñ küçlü orduñızğa, siziñ acaip halqınızğa nefret besleyler, sizge haraç berüvni tanımaylar, ondan da başqa, bizni sizge, musulmanlarga qarşı cenk açmağa mecbur eteler. Lâkin Siz, han azretleri, emin oluñız, biz namuslı iş köremiz. Biz şimdi sizge olarnıñ niyetlerini bildiremiz ve bizimle beraber o munafıqlarğa ve yemin cinayetçilerine qarşı cenk açmañıznı zarur köremiz!
Getman sözüni bölip, hanğa Lehistan qıralınıñ mektübini taqdim etti. İslâm-Girey mektüpni oquğan soñra, Tuğay-beyge berdi. Han Hmelnitskiyden, onıñ istegi asılında, neden ibaret ekenini tafsilâtlı surette sorap bildi. Bunuñle, birinci körüşüv bitti. Han mırzalar dairesi ile qonuşmaq istegi sezildi.
Üyleden soñra Qırım hanlığı arbiy ştabı vekilleri birlikte ekinci muşavere oldı. "Kazaklar lehler ile cenkleşmek içün bizden yardım isteyler, — dedi İslâm-Girey. — Lehistan qıralı Hmelnitskiyni bizge fesatçılıq maqsadıle yollamadımı, aceba? Bizge halqımıznı qabaatsız alında telef etmege aq berilmey! Aqiqatnı bilmek kerekmiz!"
Getmannıñ tünevin taqdim etken ediyelerinden memnun qalgan tatar komutan erkânı hannıñ şubelenüvi hususında teneffüs vaqıtında Bogdan ile ihtiyatlı laqırdı etip baqtılar. Mırzalarnıñ ozlerine, keçken muarebelerde kazaklarnen çoq defalar qapışmaq sırası kelgen edi. Şimdi qırımtatarlarından yardım istep kelüvleri añlaşılmay. Qırım komutanlığında yarı davuşnen olayatqan bu laf Hmelnitskiyni qasevetlendirdi. Bularnen, mırzalarnen iş çezilecekke beñzemey, hannıñ özü ile qonuşmaq kerek. "Biz, kazaklar, Bahçasarayğa qoyunlarımızda taş qoyup degil, samimiy niyetle keldik. O sebepten, şubelenmege acet yoq". Üçünci mecliste Hmelnitskiy özüniñ ve muşavirlerniñ saf niyetle kelgenlerini isbat içün yemin etmege azır ekenini bildirdi. Han ondan qılıç üzerinde ant içmesini talap etti, Hmelnitskiy hannıñ ve mırzalarnıñ ögünde belindeki qılıçını qınından çıqardı, tiz çökti, kılıçnı eki elinen eki yaqından tutıp, ortasından üç defa öpti, soñra qılıçnı oñ omuzına tayap, ukrain tilinde yemin etti ve üç defa Quran öpken soñ, han azretleri Hmelnitskiy ile ittifaq bağlamağa razı oldı.
İslâm-Girey Hmelnitskiyge arbiy yardım içün mualufat1 feodal tabaqanıñ itibarlı mırzalarından Tuğay-beyniñ komutanlığı altında on biñ atlı asker yollaması hususında. Baş vezir Sefer-Ğazığa emir berdi. Bunıñle han Lehistanğa qarşı seferge qoşulıp, özüne İstambulda da memnuniyetsizlik doğurdı. Endi er şeyni itaatsız derebeyler2 üzerine yüklemek mümkün. Han muayyen vaqıtqace Lehistan ile munasebetler bozulğanını da istemedi. Ertesi künü gizli alâqacı atlı ile taclı getman Nikolay Pototskiyge ve knâz Vişnevskiyge mektüp yollap, aradaki dostluq devam etecegini bildirdi.
Han ve genel qurmay ile resmiy işler bitken soñki körüşüvde Hmelnitskiy Çigiringe qaytmaq içün handan ruhset istedi. Bu esnada mırzalar arasında hayli vaqıt devam etken pısırdılar birden kesildi.
Tuğay-bey Ebu-Talib oğlu ayaqqa qalqtı. Hannıñ ögüne kelip, sağ elini köküsiniñ sol yaqına qoyıp, aşağı egilip doğruldı.
—Buyurıñız, mırza! — dedi han. —Men sizni diñleyim!
— Han azretleri! Meni kazaklarga yardım ordusına komutan tain ettiñiz. İşançıñız içün teşekkür! Emiriñizni eda içün küçüm ve istidadım yetkence ğayret eterim! Faqat kazaklarda esirlikte bulunğan oğlum Ebu-Talib azat olunıp, qoluma taqdim etilmedikçe, orduga atlarnı egerlemek içün emir bermem! Afu etiñiz, han azretleri, menim talabım aqsız ise, cezañıznı çekmege azırım!
İslâm-Gireyniñ közleri bunarlandı. Tuğay-beyniñ sözleri kendi içün yeñilik edi!
— Cenabu Bogdan! Menim serdarımnıñ oğlu aqiqaten, sizde esirliktemi? — diye soradı. — Menden askeriy yardım istemege kelgende bunı esapqa almadıñızmı?
1Oppozitsion.
2Vassal.
— Alla aşqına, han azretleri, bu vaqiadan iç haberim yoq! — Hmelnitskiy eecanlı alda komutan Vişnâkqa közetti: — Doğrumı? Tuğay-beyniñ oğlu Zaporojyede esirliktemi?
Vişnâk ayretle omuzlarını qıstı:
— Bilmem!
Hmelnitskiy serdarnıñ oğlu hususında Danil Neçaydan soradı. O da boyunını burdı, sustı, yerge baqtı.
— Toqtañız! — dedi, eecanlı Danil Neçay. — Şimdi hatirime tüşti. Bir qırımlı komutannıñ oğlu Zaporojyede esir tüşken, dediler. İşitkenime köre reyestr1 kazakları gece onı çadırdan hırsızlap, Lehistanğa alıp ketkenler. Esir yaralı eken!
— Söyleñiz, şimdi menim oğlum Ebu-Talib qayda?
— Afu etiñiz, onı aytıp olamayım, — dedi Danil Neçay.
— Keşif qoluna2 emir berip, qıdırmaq kerek!
— Atlılar adayı Turladan keçkende elâk oldı, degen ediler. Cenk, anda er şey ola bile. Ölesiñ, qalasıñ... — dedi Tuğay-bey. — Eki yıl keder içinde yaşadım. Yaqında maña bizim Ebu-Talib sağ-selâmet, kazaklar elinde esir, dediler...
— Bu — reyestrlik kazaklarnıñ vahşiyligi ola bile. Bizim reyestrsiz kazaklar qırımtatarını esirlikte tutmazlar. Bu haberde qata bar, — dedi Bogdan. — Çigiringe qaytıp barsam Ebu-Talibni tapmaq içün qatiy tedbirler körerim. Sağ-selâmet olsa, ürmetli Tuğay-bey, ille tapıp ketiririm, şahsen özüñizge taqdim etermiz!
— Oğluñız elâk olğanını aytqan vaqıtıñızda çoq müteesir olğan edim — dedi İslâm-Girey. — Esirlikte ekeninen haberim olmadı. Siz, getman azretleri, bilesiñiz ki, Ebu-Talibniñ işi bizim ittifaqımıznıñ işine keder ete bile. İş ciddiy! Men oğluñız hususındaki talabıñıznı eda eterim.
— Siz aqlısıñız, han azretleri! Bir ay zarfında oğlum tapılıp berilmesini ve oğlum tapılıp berilgence Hmelnitskiy oğlu Timofeyni muvaqat olaraq Hansaray kumandanlığı ihtiyarında tutaq3 qaldırmasını talap etem!
1Lehistanda, kıralnıñ resmiy ruhsetine binaen, yaşagan Zaporojye kazakları.
2Arbiy razvedka.
3Zalojnik (rus.).
— Teessüfki, talabıñıznıñ, serdar Tuğay-bey, ittifaqçılıq qaidesinde yeri yoq! —dedi Bogdan, itiraz ile, — Timoşa on yedi yaşında. Daa bala. Onı tutaq yerine qaldırmaq cinayet olur!
— Bala olsa, onıñ han uzurındaki arbiy elçiler meclisinde iştirak etmege aqqı yoq! O kendisini bu yerde ulu diplomatik is etmekte! Madamki Timofey bizimle bir dairede ittifaqlıq muşaveresinde resmiy surette bulunmaqta, o alda er bir mesele içün mesül esap etilecek. Ebu-Talib te siziñ Timoşadan pek esli degil. Taqım komutanı1 olaraq cenkleşti. Kazaklarıñız on doquz yaşındaki komutannı hırsızladılar!
Hmelnitskiy asabiylendi, qaynadı, özüniñ ne yerde, kimniñ ögünde bulundığını unuttı, yüksek davuşle öpkelendi. İslâm-Girey çoq laqırdı etken şahs degil edi. Davanı tez al etti.
— Timoşanı Hansarayda qaldırasıñız, — dedi getmanğa. — Ebu-Talibni alıp kelgende, Timoşanı alıp ketersiñiz! Oğluñız Bağçasarayda sag-selâmet ayat sürecegine emin oluñız!
Hannıñ sözlerinden soñra, Hmelnitskiy kendi taqdiri, al-azirde hannıñ elinde olğanı sebebinden, onıñ emirine tabi olmaga mecbur edi. Tabi olmaq ise qolay degil. O, Timoşanıñ Hansarayda qaluvından böyle mürekkep vaziyette tatarlar içün Ukrainağa serbest yol açılacağına ve Ukrainadan güzel qızlarnı ve sağlam erkeklerni İstambulğa köçürip esirlikke satuv yengilleşecegi de raatsızlamaqta edi.
Sevimli oğluñnı tutaq qaldırmaq... müşkül al, lâkin başqa çare yoq. Oğlu ile laqırdı etkende, o babasınıñ fikirini tez ve doğru añladı, razı oldı, soñra, babasınıñ telqinlerini diñledi. Hmelnitskiy oğluna dedi: "Mında, bu basurman memleketinde bulunğan vaqıtında, iç bir künüñni boş keçirme, şarq adetlerine diqqatlı ol, eali arasındaki añlayışlı adamlar ile dostluq bağla, tatar tilini ögren!" Bağçasarayda Timoşa ile qaldırılacaq eki kazaknı: "Timoşağa muqayt oluñız, Hansarayda olıp-keçken müim adiselerni de diqqattan qaçırmañız, Zaporojye menfaatı içün gizli haberler elde etip turuñız!" — dep tenbiledi.
Hmelnitskiy Çigiringe qaytuv arfesinde oğlunı hannıñ üzürine alıp keldi. Han Timoşağa ve onıñle qalacaq eki adamğa Zaporojye kazakları elçihanesi yerleşken karaim Abrahim Yefetniñ evinde yaşamaqnı tevsiye etti. Ondan evel hannıñ adamı baş çauş Mehmed Kerim dedi: "Musafiriñ getman Hmelnitskiyniñ oğlu, onıñ ile muamelede muqayt ol, şeerde ne ola, ne olmay, olarğa açıp qoyma!"
1Vzvod komandiri.
Ketmezden evel hanlıq adından Hmelnitskiyge çerkez zırh kölmegi1, oqluq sadaq2, yay ve türlü oqlar, gülgulli qaftan, fransız çuhasından tikili kuntoş, altın örnekli qılıç bağışlanıldı. Bağışlar muşavirge de taqdim etildi.
Hmelnitskiy, Qırım hanı ile mükavele yapmaqle, özüniñ ikmetli arb mütehassısı ekenini isbat etti. Bunıñle Lehistan diplomatçılığına küçlü darbe endirildi. Qırım hanı ile bağlanılğan ittifaq, Türkiyeni Reç Pospolitaya tarafdarı olaraq, cenkke kirişmezden evel biraz tüşünip baqmaq kerekligi hususında tenbiye oldı. Ukraina halqınıñ şlâhta askeriy küçlerine qarşı cenkler eñ ağır uruşlar tatar arbiy qıtaları issesine tüşecek. Hannıñ askerleri cenklerde pişkinleşkenler. Atta Qırım ordusınıñ isyancılar yaqında bulunuvınıñ bir özü, şlâhta içün büyük deşet doguracaq.
Hmelnitskiy özüniñ muşaviri, Tugay-bey ise on biñlik askeriy ordusı ile aprel 18-de üyle maalinde Buzavlıqqa yaqınladılar. Bu Ozu-Suv eteginde dağılıp yatqan irili-ufaqlı adalarnıñ birisi. Pan zulumından qaçqan ve qırımtatarları ücümlerinden qorçalanğan Zaporojye kazakları bu yerde topraqnı qazıp ağaç dıvarlı pekintiler ve qulübeler yasap olarnıñ içinde ömür keçire ve böyle şaraitta özlerini serbest kazaklar olaraq is eteler. Şunıñ içün bu yer "Seç" diye adlandırılğan. Seç Zaporojyede fuqare köylülerniñ Lehistan qıralı tertibine qarşı qozğalış merkezi esap etile.
Tuğay-bey dağlıq içinde kendi ordusı ile qaldı, Hmelnitskiy muşaviri ve Tuğay-bey tain etken dört tatar zabiti ile Çigiringe cönedi. Evelâ baş-ataman ile körüşip, oña sevinçli haberni bildirmek istedi. Ekindi maalinde doğmuş kazak toprağına ayaq basqanda getmannı Qoş3 atamanı Födor Lütay ve dostları qarşılap çıqtılar. Bogdan olarğa Qırım hanı ile ittifaqlıq muqavelesi imzaladığını ve bu muqavele mücibi on biñ tatar atlı askeri endi Buzavlıqta bulunğanını bildirdi. Lütay ertesi
|
